Кіріспе

Италияның ежелгі гректер қоныстанған тарихи аймағы Магна Греция – римдіктердің қазіргі Италияның Калабрия, Апулия, Базиликата, Кампания және Сицилия аймақтарындағы Оңтүстік Италияның грек тілінде сөйлейтін жағалау аймақтарына берген атауы; бұл аймақтар б.з.д. 8 ғасырынан бастап грек қоныс аударушыларымен кеңінен мекенделді. Бұл аймақтағы қоныстар бастапқыда олардың метрополистері (ана қалалары) арқылы құрылды, бірақ ақырында өздігімен басқаратын күшті грек қала-мемлекеттеріне (полістерге) айналды. Қоныс аударушылар өздерімен эллиндік өркениетін алып келді және ана елінен алыс болғандықтан, сондай-ақ Оңтүстік Италияның жергілікті халықтарының ықпалынан өзгеше, жоғары деңгейдегі өркениетін дамытты. Қалалар көбінесе бір-бірімен соғысқа түсті. Екінші Пуникалық соғыс Магна Греция қалаларының тәуелсіздігіне нүкте қойды, олар б.з.д. 205 жылы Рим Республикасына қосылды. Ана Грекиядан келген өнер, әдебиет және философия колониялардың өміріне шешуші әсер етті. Магна Греция мәдениетке, әсіресе Тарас (қазіргі Таранто) сияқты қалаларға үлкен серпін берді. Грек мәдениеті мен тілінің қалдықтары сақталып, бүгінгі күнге дейін жетті. Мысалы, Калабриядағы (Бовезия) және Салентодағы (Греция Салентина) грик халқының бір бөлігі әлі де грек тілін (грик тілі) және салт-дәстүрлерін сақтап келеді. Грик тілі – бір кезде Магна Грецияны құраған грек элементтерінің соңғы тірі іздері.

Терминология

Грек тіліндегі Megálē Hellás деген түпнұсқа сөз тіркесі кейіннен латын тіліне Magna Graecia деп аударылған. Бұл атауды грек тарихшысы Полибий (б.з.д. 150 жыл шамасында жазылған) алғаш рет б.з.д. 2 ғасырындағы жазбаларында келтірген, ол осы терминді Пифагор мен оның философиялық мектебіне жатқызған. Ежелгі авторлар "Магна Греция" терминін Оңтүстік Италияның әртүрлі аймақтарын білдіру үшін қолданған, Сицилияны қосатын немесе қоспайтын. Страбон мен Ливий осы атаудың кең мағынасын қолдаушылардың ішінде ең белгілілері болды. Страбон гректер бағындырған жерлерді атау үшін осы терминді пайдаланған.

Контекст

Гректердің теңіздегі колонияларды құруының бірнеше себебі болды: демографиялық дағдарыстар (аштық, халық санының артуы сияқты), тұрақсыздық, жаңа сауда орындары мен порттарға өте ұлғайған қажеттілік, соғыстардан кейін отанынан қуылғандық. Архаикалық кезеңде грек халқы Грекияның шектеулі егістік жерінің мүмкіндігінен асып, басқа жерлерде колониялардың іріккен құрылуына себеп болды: бір бағалау бойынша, грек қоныстарының кеңейіп жатқан аумағының халқы б.з.д. 800 жылдан б.з.д. 400 жылға дейін шамамен он есеге өсті, 800 мыңнан 7 жарым миллионға дейін жетті. Бұл тек сауда үшін ғана емес, сонымен қатар жаңа қоныстар құру үшін де болды. Бұл грек колониялары, римдік колониялар сияқты, өздерінің ана қалаларына тәуелді емес, өздерінің тәуелсіз қала-мемлекеттері болды. Тағы бір себеп – ана елінің халық санының артуына әкелген күшті экономикалық өсім. Гректер Грекиядан тыс жерлерде екі түрлі жолмен қоныстанды. Біріншісі – гректер құрған тұрақты қоныстар, олар тәуелсіз полистер ретінде қалыптасты. Екінші түрі – тарихшылар эмпория деп атаған сауда бекеттері; гректер де, грек емес халықтар да иеленген, негізінен тауар өндіру және сатумен айналысқан орындар. Бұл қоныстың соңғы түрінің мысалдары шығыстағы Әл-Мина және батыстағы Питекуссайда кездеседі. Шамамен б.з.д. 750 жылдан бастап гректер 250 жыл бойы барлық бағытта колониялар құрып, кеңейе бастады.

Грек отарлауы

Страбонның "География" еңбегінде айтылғандай, Магна Грецияны отарлау Троя соғысы кезінде басталып, бірнеше ғасырлар бойы жалғасты. Гректер Италияның оңтүстігінде б.з.д. 8 ғасырында қоныстанды. Олардың алғашқы үлкен көші-қон толқыны Неаполь шығанағына (Питекюза, Кума) және Мессина бұғазына (Занкл, Региум) бағытталған евбеялықтардан болды. Италиядағы ең көне грек қонысы – Питекуза, ал Кума – Италия материгіндегі алғашқы колония. Екінші толқын – б.з.д. 720 жылға дейін Иония жағалауына (Метапонтия, Посейдония, Сибарис, Кротон) шоғырланған ахеялықтар. Б.з.д. 8-6 ғасырлар аралығында, Афинадан, Иония тегінен шыққандар Скиллетийді (қазіргі Катанзароның жанында) құрды. Отарлаумен бірге грек мәдениеті – ежелгі грек тілінің диалектілері, діни рәсімдері және тәуелсіз полистің дәстүрлері Италияға тарады. Ұлттық грек өркениеті тез дамыды, кейіннен жергілікті итальяндық өркениеттермен өзара әрекеттесті. Ең маңызды мәдени жетістік – этрусктің қабылдаған грек әліпбиінің халкид/кумей түрі болды; ежелгі итальяндық әліпбиі кейіннен латын әліпбиіне айналды, ол әлемдегі ең көп қолданылатын әліпбиге айналды.

Екіншілік отарлау

Уақыт өте келе, халық санының артуы және басқа да саяси, коммерциялық себептерге байланысты жаңа қалалар Италияда басқа грек қалаларын құру арқылы өздерінің ықпалын кеңейтті, нәтижесінде грек өркениеті бүгінгі күні Магна Греция деп белгілі болған бүкіл аумаққа тарады. Бұл Сиракузалық Дионисий I билік құрған шақтарда, шамамен б.з.д. 387–385 жылдары болды. Бұл құбылыс Адриатика жағалауының барлық бөлігіне әсер етті, әсіресе Италияда Анкон (қазіргі Анкона) және Адрия қалаларының негізін қалады; Далмация жағалауында Исса (қазіргі Вис), Фар (Стари Град), Димус (Хвар) қалалары құрылды; Албания жағалауында Лисс (қазіргі Леже) қаласы негізделді. Исса өз кезегінде Трагурий (қазіргі Трогир), Корчира Мелина (қазіргі Корчула) және Эпетий (Сплит қаласының маңындағы Стобреч) қалаларын құрды. Региум (қазіргі Реджио Калабрия) Луканияда Пикстус (Поликастро Буссентино) қаласын құрды; Локри қазіргі Калабрияда Медма (Росарно), Поликсена және Гиппониум (Вибо Валентия) қалаларын құрды; Сибарис (қазіргі Сибари) Калабриядағы Лаус және Скидрус жергілікті орталықтарын қайта жаңғыртты және Кампанияда Посейдония (Паестум) қаласын құрды; Кротон (қазіргі Кротоне) Теринаны құрды және Калабриядағы Калонияның (Монастераке маринасының жанында) негізін қалауға қатысты; Мессана (қазіргі Мессина), Региуммен бірлесіп, Метавр (Гиоя Тауро) қаласын құрды; Тарас Тюримен бірге 434 жылы Луканияда Гераклея (Поликоро) қаласын құрды, сондай-ақ Каллиполис ("әдемі қала") қаласын құрды.

Кеңейту және қақтығыс

VI ғасырдың басында Ион теңізіндегі Магна Грецияның барлық маңызды қалалары жоғары экономикалық және мәдени даму деңгейіне жетті, бұл олардың назарын көршілес қалаларға қарсы соғыс арқылы аумақтарын кеңейтуге аударды. Сондықтан VI ғасыр колониялар арасындағы ірі қақтығыстармен ерекшеленді. Жаңа тепе-теңдік пен күштер арақатынастарын орнатуға себеп болған шайқастардың ішінде Сагра өзені шайқасы (Локри Эпизефири мен Кротон арасындағы шайқас), Сиристің қирауы (Сибарис және Метапонтом тарапынан) және Кротон мен Сибарис арасындағы шайқас (соңғысының қирауымен аяқталды) бар. Бұл кезеңдегі барлық оқиғалар сияқты, нақты мерзімдер белгісіз, бірақ Сибарис шамамен б.з.д. 510 жылы қираған болуы мүмкін, ал қалған екі шайқас б.з.д. 580-560 жылдар аралығында болды, Сиристің қирауы Сагра шайқасынан бұрын орын алды.

Рим дәуірі

Рим республикасына қосылған алғашқы грек қаласы б.з.д. 327 жылы Неаполис болды. III ғасырдың басында Рим үлкен держава болған, бірақ әлі Самниттермен одақтас Магна Грециямен қақтығысқа түспеген. Алайда, римдік халқының қажеттіліктері оларды оңтүстікке қарай аумақтық кеңеюге итермеледі. IV ғасырдың соңынан бастап Оңтүстік Италияның грек қалалары Бруттийлер мен Лукандықтардың қаупіне тап болғандықтан, Римнен көмек сұрады, ол б.з.д. 280-ші жылдары әскери гарнизондарын жіберіп, осы мүмкіндікті пайдаланды. б.з.д. 272 жылы Пирр соғысынан кейін Тарасқа қарсы Римнің жеңісінен кейін Оңтүстік Италия қалаларының көпшілігі Риммен келісімдер мен шарттармен (foedera) байланысты, бұл белгілі бір дәрежеде жанама бақылауды бекітті. Бірінші Пуникалық соғыс кезінде Сицилия Риммен жаулап алынды. Сиракуза ғана 212 жылға дейін тәуелсіздігін сақтап қалды, себебі оның патшасы Иеро II римдіктердің адал одақтасы болды. Оның немересі Иероним болса, Ханнибалмен одақтасып, римдіктерді қаланы қоршауға мәжбүр етті, ол 212 жылы құлап кетті. Екінші Пуникалық соғыстан кейін Рим Магна Грецияның қалған бөлігінде беспрецедентті қайта ұйымдастыру бағдарламасын жүзеге асырды, нәтижесінде 205 жылы көптеген қалалар Рим Республикасына қосылды, себебі олар Ханнибалға көшкен болатын. Римдік жаулап алудан туындаған әлеуметтік, тілдік және әкімшілік өзгерістер бұл аймақта тек бірінші ғасырда ғана қалыптасты, ал грек мәдениеті күшті болып қалды және эпиграфиялық деректер көрсеткендей, белсенді түрде дамытылды.

Орта ғасырлар

Ерте орта ғасырларда, апатты гот соғысынан кейін, Пелопоннеске славян шапқыншылығынан қашқан византиялық христиан гректерінің жаңа толқындары Калабрияға қоныстанды, бұл аймақтағы грек элементін одан әрі нығайтты. Иконоборшы император Лев III Оңтүстік Италияда Папалыққа берілген жерлерді тартып алды, ал Шығыс Рим (Византия) империясы Солтүстік Италия Ломбардтардың билігіне өткеннен кейін де Орта ғасырлар бойы Италияның Катапанаты (965–1071) арқылы аймақты басқаруын жалғастырды. Нормандардың Оңтүстік Италия мен Сицилияны (XII ғасырдың соңында) ортағасырлық дәуірдің соңында басып алған кезде, Саленто түбегі (Италияның "өкшесі"), Сицилияның үштен бірі (Валь Демоне шоғырланған), сондай-ақ Калабрия мен Луканияның көп бөлігі әлі де грек тілінде сөйлейтін халыққа толы болды. Оңтүстік Италияның кейбір аймақтары демографиялық өзгерістерге ұшырады, себебі гректер оңтүстік аймақтардан солтүстікке қарай көптеп көші бастады; мұндай аймақтардың бірі – грек тілінде сөйлейтін көпшілікке ие болған Циленто болды. Осы кезде тіл ортағасырлық грек тіліне, сондай-ақ Византия грек тілі деп аталатын тілге жетілді, ал оның сөйлеушілері Византия гректері деп танылды. Жергілікті Византия грек мәдениетінің нормандық және араб мәдениеттерімен (Сицилияны арабтар басып алғаннан) қосылуы Сицилияда нормандық-араб-византия мәдениетінің пайда болуына әкелді.

Италия материгі

Бұл Могенс Герман Хансеннің айтуынша, Италиядағы 22 poleis ("қала-мемлекеттердің") тізімі. Ол барлық грек елді мекендерін емес, тек полис құрылымы бойынша ұйымдастырылғандарды ғана тізімдейді. Ежелгі атауы(лары) Орналасқан жері Қазіргі атауы(лары) Құрылған күні Ана қаласы Құрылтайшы(лары) Гераклея (Лукания) Базиликата 433–432 ж.б.д. Тарас (және Тюриой) Гиппонион Калабрия Вибо Валентиа 7 ғ. б.д. Локрой Эпизефирой Гиле, немесе Элеа, Велия (Римдік атауы) Кампания 540–535 ж.б.д. Фокея, Масалия Алалиядан қашқандар Каулония Калабрия 7 ғ. б.д. Кротон Тифон Аигионнан Кротон Калабрия Кротоне 709–708 ж.б.д. Рипс, Ахайя Миселлус Киме, Кума (Римдік атауы) Кампания 750–725 ж.б.д. Халкис және Эретрия Гиппокл Эвбей Кимесінен және Мегастен Халкистен Лаос Калабрия 510 ж.б.д. дейін Сибарис Сибарис қашқандары Локрой (Эпизефирой) Калабрия Локри ерте 7 ғ. б.д. Локрис Медма Калабрия 7 ғ. б.д. Локрой Эпизефирой Метапонтион Базиликата Метапонт 630 ж.б.д. Ахайя Левкипп Ахайя Метаврон Калабрия Джоя Тауро 7 ғ. б.д. Занкл (немесе, мүмкін, Локрой Эпизефирой) Неаполис Кампания Неаполь 6–5 ғ. б.д. (бұрын 8 ғ. б.д. Партенопа деп аталған Киме порты) Киме Питекуссай Кампания Иския 8 ғ. б.д. Халкис және Эретрия Посейдония, Пастум (Римдік атауы) Кампания 600 ж.б.д. Сибарис (және, мүмкін, Троизен) Пиксус Кампания ПолиCastro Бусентино 471–470 ж.б.д. Регион және Мессена Микитос, Регион және Мессенаның тираны Регион Калабрия Реджо Калабрия 8 ғ. б.д. Халкис (Занкл және мессендік босқындармен) Антимнестос Занклдан (немесе, мүмкін, Артимед Халкистен) Сирис Базиликата 660 ж.б.д. (немесе 700 ж.б.д.) Колофон Сибарис қашқандары Сибарис Калабрия Сибари 721–720 (немесе 709–708) ж.б.д. Ахайя және Троизен Гелике аралы Тарас Апулия Таранто 706 ж.б.д. Спарта Фалантос және Парфеннейлер Белгісіз, бірақ Калабрияда грек негізін қалаушы (еллиндікке айналған аузондар) Терина Калабрия 460 ж.б.д. дейін, мүмкін 510 ж.б.д. Кротон Тюриой Калабрия 446 және 444–443 ж.б.д. Афина және көптеген басқа қалалар Лампон және Ксенократ Афинадан

Сицилия

Могенс Герман Хансеннің айтуынша, бұл Сицилиядағы 46 қала-мемлекеттің ("poleis") тізімі. Ол барлық грек елді мекендерін емес, тек полис құрылымы бойынша ұйымдастырылғандарын ғана қамтиды.

Ескі атауы(атары)Орналысқан жеріҚазіргі атауы(атары)Құрылған жылыАна қаласыНегізін қалаушы(лары)
АбакайнонМессина провинциясыГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
АдранМессина провинциясыАдраноб.ж.400СиракузыДионисий I
АгрионЭнна провинциясыАгригоGreek негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
АйтнаМессина провинциясыКатания орнындаб.ж.476СиракузыИерон
АкрагасАгридженто провинциясыАгриджентоб.ж.580ГелаАристонос және Пистилос
АкрайСиракуза провинциясыПалаццоло Акрейдеге жақынб.ж.664Сиракузы
АлайсаМессина провинциясыТузаб.ж.403–402ГербитаГербита архиондары
Алонцион, Халунтиум (Римдік атауы)Мессина провинциясыСан-Марко-д'АлунциоГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
АполлонияМессина провинциясыСан-Фрателлоға жақын Монте Веккiob.ж.405–367СиракузыМүмкін Дионисий I
ЭнгионЭнна провинциясыТроина?Грек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
ЭубояМессина провинциясыЛикодия Эубеяб.ж.7 ғасыр, мүмкін 8 ғасырдың соңыЛеонтиноиГалерианоГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
ГелаКалтаниссетта провинциясыГелаб.ж.689–688Родос (Линдос), КритАнтифемос Родостан және Энтимос Критян
ХелоронСиракуза провинциясыСиракузы
ХеннаЭнна провинциясыЭннаноГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
Гераклея МиноаАгридженто провинциясыКаттолика Эраклааb.ж.628-дан кейінСелинус, СпартаЭврилеоннан қайта құрылды б.ж.510 жылдан кейін
ГераклеяБатыс Сицилияда орналасқанb.ж.510СпартаДорией
ГербессосЭнна провинциясыМонтанья-ди-МарцоГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
ГербитаноГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
ГимераПалермо провинциясыТермини Имерезеб.ж.648Занкле, Сиракузыдан шеттегендерЭвклид, Симос және Сакон
ГиппанаПалермо провинциясыМонте-деи-КаваллиноГрек негізін қалаушы (жергілікті елді мекен, кейін гректерге айналған)
ИмахараМессина провинциясыМендолитоГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
Каллиполис8 ғасырдың соңыНакс (Сицилия)
КамаринаРагуза провинциясыСанта-Кроче-Камеринаб.ж.598Сиракузы, КоринфДаскон Сиракузыдан және Менеколос Коринфтан
КасменайСиракуза провинциясыб.ж.644–643Сиракузы
КатанеМессина провинциясыКатанияб.ж.729Накс (Сицилия)Эварх
КенторипаЭнна провинциясыЧентурипеГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
КефалоидионПалермо провинциясыЧефалуГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
ЛеонтиноиСиракуза провинциясыЛентиниб.ж.729Накс (Сицилия)Теоклес?
ЛипараМессина провинциясыЛипариб.ж.580–576Книдос, РодосПентатлос, Горгос, Тестор және Эпитерсид
ЛонганеМессина провинциясыРоди Миличиоға жақынГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
Мегара ГиблеяСиракуза провинциясыАвгустаб.ж.728Мегара НисаяТеоклес?
МоргантинаЭнна провинциясыАйдонеға жақынГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
МилайМессина провинциясыМилаццоб.ж.700?Занкле
НаконенМессина провинциясыГрек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
НаксМессина провинциясыДжардини Наксосб.ж.735–734Халкис, Накс (Цикладтар)Теоклес
ПетраносГрек негізін қалаушы (жергілікті елді мекен, кейін гректерге айналған)
ПиакосМессина провинциясыМендолито?Грек негізін қалаушы (Сикелдер, кейін гректерге айналған)
СелинусТрапани провинциясыМаринелла-ди-Селинунтеб.ж.628–627Мегара ГиблеяПаммилос
СилерайоиноГрек негізін қалаушы (жергілікті елді мекен, кейін гректерге айналған)
СтиланаиоиМессина провинциясы?Грек негізін қалаушы (жергілікті елді мекен, кейін гректерге айналған)
СиракузыСиракуза провинциясыСиракузыб.ж.733КоринфАрхиас Коринфтан
ТауроменионМессина провинциясыТаорминаб.ж.392СиракузыМүмкін Дионисий I
ТиндарисМессина провинциясыТиндириб.ж.396СиракузыДионисий I
ТирренойПалермо провинциясы?Алимена?Грек негізін қалаушы (жергілікті елді мекен, кейін гректерге айналған)
Занкле/МессанаМессина провинциясыМессинаб.ж.730Халкис, КимеПериерес Кимеден және Кратаймен Халкистен

Әкімшілік

Магна Грецияның әкімшілік ұйымы грек полистерінен мұраға қалды, аристократия басқаратын "қала-мемлекеттер" тұжырымын қабылдады. Оларда әскер және әскери флот та болды. Сиракузада, тиран Дионисий басқарғандай, қаһарлық режимдер де кездесті, ол өліміне дейін карфагендіктермен соғысты.

Экономика

Магна Греция қалаларында сауда, егіншілік және қолөнер өркендеді. Алғашқыда Италияның жергілікті халқына бағытталған сауда, бірден Грекиядан келген гректермен тауар алмасудың тиімді жолы болды, бірақ бүгінге дейін қандай тауарлар саудаланып, осы алмасудың көлемі қандай болғанын нақты анықтау қиын.

Өнер және сәулет

Магна Греция кейбір салаларда, мысалы сәулет және қала құрылысы бойынша, ана елінен және басқа грек колонияларынан асып түскен. Магна Грецияда, сондай-ақ басқа грек колонияларында, әсем әшекейлермен толықталған дориялық стиль басым сәулет стилі ретінде қабылданды. Магна Грецияда, әсіресе, иониялық стильтің ықпалындағы дориялық стиль де қолданылды, атап айтқанда Сицилиядағы ахейлік колонияларда. Магна Грецияда мүсін өнері, корпластика және қоладан жасалған заттардың керемет үлгілері кездесетін. Магна Грециядан шыққан танымал мүсіндер: Газалық Аполлон, Пиомбинолық Аполлон, Мазара-дель-Валлоның билейтін сатыры, Философтың басы және Риаче қолалары, ал танымал вазалар: Дарий вазасы және Нестордың кубогы. Магна Грециядағы маңызды ғибадатханалар: Конкордия ғибадатханасы (Агридженто), Гера Лациния ғибадатханасы, Геракл ғибадатханасы (Агридженто), Агриджентодағы Юнона ғибадатханасы, Олимпиялық Зевс ғибадатханасы (Агридженто), Аполлон ғибадатханасы (Сиракуза), Афина ғибадатханасы (Сиракуза), Афина ғибадатханасы (Пастум), C ғибадатханасы (Селинус), Е ғибадатханасы (Селинус), F ғибадатханасы (Селинус), Юнона Лациния ғибадатханасы (Кротоне), Гераның екінші ғибадатханасы (Пастум), Фоче-дель-Селедегі Герайон, Посейдон ғибадатханасы (Таранто), Таволе Палатин және Жеңіс ғибадатханасы (Химера).

Спорт

Колониялар Грекияның Олимпия және Дельфи қалаларында мерзімді түрде өткізілетін ежелгі Олимпиада ойындарына барлық саладағы спортшыларды жіберді. Магна Греция отаршылары гректерге өздерінің ортақ тегін дәлелдей алатын грек ойындарын ұнататын. Ойындардағы олардың дене күші мен шеберлігі бұрынғы ата-бабаларының дағдыларын қайталайтын, ондаған буын бұрын ойнаған ойындарға ұқсас болатын. Сондықтан ең биік мәртебелі билеушілер Грекияға командалар жіберуді талап етті. Сөйтіп, спорт – Магна Греция колонияларының грек түбегімен байланыс құралына, грек әлеміне өзін таныстыру жолына айналды. Магна Грецияның отарлаушылары өздерінің туған жерінде спорттық жарыстарда үлкен жетістіктерге жетті. Кротондық спортшылар 25 Олимпиадада 18 рет жеңіске жетті. б.з.д. 720 ж.: Италия материгіндегі алғашқы грек колониясы – Киме қаласы құрылды. б.з.д. 7–6 ғасырлар: Сибари қаласының өркендеу дәуірі. б.з.д. 5 ғасыр: Сиракуза қаласының өркендеу дәуірі. б.з.д. 459–454 жж.: Кротондағы азаматтық соғыстан кейін, бұрын оған бағынышты Магна Греция қалалары тәуелділіктен бас тартты. б.з.д. 415–413 жж.: Сицилиялық экспедиция өтті. Бұл Пелопоннес соғысы кезінде б.з.д. 415–413 жылдары Афина мен Спарта, Сиракуза және Коринф арасында өткен Сицилияға афиналық әскери экспедиция болды. Экспедиция афиналық әскердің күйреуімен аяқталып, Афинаға ауыр соққы берді. Сиракуза армиясын қиын жағдайға түсірген алғашқы афиналық жеңістерден кейін, Глипп басқаратын спарталықтардың күшеюі соғыстың бағытын өзгертіп жіберді. Афина әскерінің жеңілісі олардың сарбаздарының Сиракузаның тас карьерлерінде (латомияларда) тұтқынға алынуына әкелді, олар өлімге дейін қиын жағдайларда және азапта өмір сүрді; туған жеріне оралуға үлкендердің саны аз болды. Экспедицияның сәтсіздігі Афинаның әскери және саяси құлдырауының басталуын белгіледі, одан кейін б.з.д. 411 жылы аристократиялық төңкеріс болды; сонымен қатар Пелопоннес соғысында (б.з.д. 404 ж.) Афинаның толық жеңілісіне әкелді. Афиналық тарихшы Фукидид өзінің "Пелопоннес соғысының тарихы" атты еңбегінің екі кітабын афиналық экспедицияға арнап, оқиғаның маңыздылығын және ерекшелігін көрсетті. Осылайша ол "Сицилия туралы жаңа еңбек" бастады, ол Пелопоннес соғысының (б.з.д. 431–404 жж.) алғышарты болды. Плутархтың "Параллель өмірлер" (әсіресе Никий өмірі) және Диодор Сицилийдің "Тарихи кітапханасы" Сицилияға экспедиция туралы маңызды деректердің көзі болып табылады. б.з.д. 400 ж.: Тиррен теңізіне қарап тұрған Магна Греция қалалары итальяндық халықтардың билігіне көшті. 16-17 ғасырларда гректер Осман империясының Пелопоннесті жаулап алуына жауап ретінде аймаққа қайтадан көшіп келді. Әсіресе Корон қамалы аяқталғаннан кейін (1534), гректердің көп саны Калабрия, Саленто және Сицилия аймақтарына паналады. Корониден келген гректер, корондықтар деп аталды, өздерімен бірге көп мүлікті әкелген ақсүйектер болды. Италияға көшіп келген басқа гректер Пелопоннес түбегінің Мани түбегінен келді. Маниоттар (олардың аты грекше "мания" сөзінен шыққан) әскери дәстүрлерімен және қанды есеп айыруларымен белгілі болды, олардың көптегені бүгінге дейін жалғасуда. Маниот гректерінің тағы бір тобы 17 ғасырда Генуя Республикасының қорғауында Корсикаға көшіп келді. Магна Грецияның грек тұрғындарының көпшілігі орта ғасырларда толыққанды латын тіліне ауысса да, Италия парламенті гректерді этнолингвистикалық азшылық ретінде ресми түрде таниды. Сицилиядағы Мессинада Осман империясының кеңеюінен қашып, б.з.д. 1533–1534 жылдары Пелопоннес аралынан келген грек тілінде сөйлейтін азшылық тұрады. Олар 2012 жылы ресми түрде танылды.

Ғибадатханалар аңғары

Valle dei Templi, немесе Ғибадатханалар аңғары, Сицилиядағы Агридженто (көне грек Акрагасы) қаласында орналасқан археологиялық орын. Бұл Магна Грецияның көне грек өнері мен сәулетінің ең көрнекті мысалдарының бірі. "Аңғар" термині қате, орын Агридженто қаласынан тыс, тік беткейде орналасқан. 1997 жылдан бері бүкіл аймақ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 1300 гектар аумақты алып жатқан Valle dei Templi археологиялық және ландшафттық паркі Еуропа мен Жерорта теңізі бассейніндегі ең ірі археологиялық парк болып табылады. Аңғарда дориялық стильдегі жеті ғибадатхананың қалдықтары бар. Олимпейоннан басқа ғибадатханалардың аттары Ренессанс дәуірінде қалыптасқан дәстүрге сәйкес берілген. Ғибадатханалар:

Конкордия ғибадатханасы, атауы жақын жерде табылған латын жазуынан алынған, б.з.б. 5 ғасырда салынған. 6 ғасырда шіркеуге айналдырылған, қазір аңғардағы ең жақсы сақталған ғибадатханалардың бірі. Юнона ғибадатханасы, сонымен қатар б.з.б. 5 ғасырда салынған. Б.з.б. 406 жылы карфагендіктер тарапынан өртеліп жанып кеткен. Геракл ғибадатханасы, ежелгі Акрагаста ең құрметті қасиеттердің бірі болған. Аңғардағы ең көне ғибадатхана, жер сілкінісінен қирап, қазір тек сегіз бағанасы ғана сақталған. Олимпий Зевсі ғибадатханасы, б.з.б. 480 жылы қала-мемлекеттің Карфаген үстінен жеңісін тойлау үшін салынған. Ол ірі масштабты атластардың қолданылуымен ерекшеленеді. Кастор мен Поллюкс ғибадатханасы. Тек төрт бағанасы ғана сақталса да, қазіргі Агриджентоның символы болып табылады. Гефест (Вулкан) ғибадатханасы, сонымен қатар б.з.б. 5 ғасырда салынған. Бұл аңғардағы ең әсерлі құрылыстардың бірі болған деп есептеледі, бірақ қазір ең тозығы жеткендердің бірі. Асклепий ғибадатханасы, ежелгі қала қабырғаларынан шалқары орналасқан, ауруларын емдеуді іздеген паломниктердің бағытталған жері болған. Аңғарда сонымен қатар "Тэрон қабірі" деп аталатын пирамида пішіндес, үлкен туфтан жасалған ескерткіш орналасқан, ғалымдар оның Екінші Пуникалық соғыста қаза тапқан римдіктердің құрметіне салынғанын болжайды.

Посейдония мен Элеа

Cilento, Vallo di Diano және Alburni ұлттық паркі (Италияның Parco Nazionale del Cilento, Vallo di Diano e Alburni) – Италияның оңтүстігіндегі Кампания аймағындағы Салерно провинциясында орналасқан ұлттық парк. Оған Cilento, Vallo di Diano және Monti Alburni аймақтарының көп бөлігі кіреді. Парк 1991 жылы құрылған, алдында Parco Nazionale del Cilento e Vallo di Diano деп аталған. 1998 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді, сонымен қатар ежелгі грек қалалары Посейдония, Элеа және Падула монастыры да осы тізімге қосылды. Посейдония орнының ең танымал ерекшеліктерінің бірі – б.з.д. 550-450 жылдар аралығында салынған грек дорикалық стиліндегі үш ірі ғибадатхана. Олардың барлығы сол дәуірге тән, массивті колоннадалары айқын энтазиске (төмен қарай кеңейе түсуге) ие, ал капительдері көтерілген саңырауқұлақтарға ұқсайды. Колоналардың үстінен тек екінші Гера ғибадатханасы ғана өз энтаблатурасының көп бөлігін сақтап қалған, ал қалған екеуінде тек архитрав қалдырылған. Бұл ғибадатханалар Гера мен Афинаға (римдіктерде Юнона мен Минерва) арналған, бірақ бұрынғы зерттеулерде 18 ғасырғы аргументтерге сүйене отырып, басқаша анықталған. Гераның екі ғибадатханасы бір-біріне жақын орналасқан, ал Афина ғибадатханасы қала орталығының екінші жағында орналасқан. Грек және римдік ғибадатханаларының басқа да қалдықтары бар, бірақ олар нашар сақталған. Элеа қабырғаларының қалдықтары, бір қақпаның және бірнеше мұнаралардың іздері сақталған, олардың жалпы ұзындығы үш мильден астам. Бұл қабырғалар үш түрлі кезеңге жатады, олардың барлығында жергілікті кристалдық әктас қолданылған. Кейінірек кірпіштер де пайдаланылды, олардың пішіні осы аймаққа тән, әрқайсысының бір жағында екі тікбұрышты канал бар, ал көлденеңі 1,5 дюйм, қалыңдығы шамамен 4 дюйм. Олардың барлығында грек кірпіш мөрлері бар. Орнында цистерналардың қалдықтары және басқа да құрылыстардың іздері табылды.