Кіріспе
Британдық Корольдік теңіз күштерінің төртінші кемесі – HMS Irresistible. Формидабель класындағы кемелер бұрынғы британдық линкорларының жетілдірілген нұсқасы болды, олар төрт зеңбіректің бірдей батареясын – бірақ одан да қуатты 40 калибрлі нұсқаларын – және алдыңғы кемелердің максималды жылдамдығын сақтап, бірге ауыр бронялық қорғаныспен жабдықталды. Кеме 1898 жылдың сәуір айында құрылысы басталды, сол жылдың желтоқсан айында суға түсірілді және 1901 жылдың қазан айында аяқталды. 1902 жылы қолданысқа енгізілген ол бастапқыда 1908 жылдың сәуір айына дейін Жерорта теңізі флотында қызмет етті, содан кейін Канал флотына ауыстырылды. «Дредноут» класындағы кемелердің пайда болуымен бұрынғысынша басымдыққа ие болмағандықтан, 1911 жылы қайта жөндеуден өткеннен кейін «Home Fleet» флотының құрамына кірді. 1912 жылы 5-ші шайқас эскадрильясына бекітілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, «Irresistible» эскадрильямен бірге Канал флотына жіберілді. Ол солтүстік Франциядағы неміс күштерін бомбалау операцияларына қатысқан Довер патрулінде болғаннан кейін, 1915 жылдың ақпан айында Дарданелл кампаниясына тағайындалды. Ақпан және наурыз айларында Дарданеллді қорғаған Османдық бекіністеріне бірнеше сәтсіз шабуылдарға қатысты. Бұл операцияларға Османдық жағалау артиллериялық батареяларын жою мақсатымен десанттық топтар жасаған бірнеше шабуылдар кірді. 18 наурызда кеме теңіз минасына соқтығысып, кең ауқымды су басуға және қозғалтқыштарының істен шығуына себеп болды. Қуаты жоқ қалғаннан кейін, кеме түрік артиллериясының ату шегіне ілігіп, қарқынды атысқа ұшырады. Оны сүйреп алып кету әрекеттері сәтсіз аяқталды, сондықтан аман қалған экипаж эвакуацияланды және «Irresistible» тасталып, ақырында суға батты. Кеме экипажының суға батқанда шамамен 150 адам қаза тапты.
HMS Irresistible—the fourth British Royal Navy ship of the name—was a pre dreadnought battleship. The Formidable class ships were developments of earlier British battleships, featuring the same battery of four guns—albeit more powerful 40 calibre versions—and top speed of of the preceding , while adopting heavier armour protection. The ship was laid down in April 1898, was launched in December that year, and was completed in October 1901. Commissioned in 1902, she initially served with the Mediterranean Fleet until April 1908, when she was transferred to the Channel Fleet. Now outclassed with the emergence of the dreadnought class of ships, she entered service with the Home Fleet in 1911 following a refit. In 1912, she was assigned to the 5th Battle Squadron. Following the outbreak of World War I, Irresistible, along with the squadron, was assigned to the Channel Fleet. After operations with the Dover Patrol, during which she bombarded German forces in northern France, she was assigned to the Dardanelles Campaign in February 1915. She took part in numerous unsuccessful attacks on the Ottoman forts guarding the Dardanelles in February and March. These operations included several raids by landing parties to destroy Ottoman coastal artillery batteries. On 18 March, she struck a naval mine that caused extensive flooding and disabled her engines. Without power, she began to drift into the range of Turkish guns, which laid down a withering fire. Attempts to tow her failed, so her surviving crew was evacuated and Irresistible was abandoned and eventually sank. Her crew suffered around 150 killed in the sinking.
Дизайн
Формидабель класының дизайны 1897 жылы дайындалды; ол алдыңғы және ескі модельдерге қарағанда жақсартылған нұсқа болды. Формидабель Majestic кемесінің үлкен өлшемдерін қабылдады, сонымен қатар Канопус дизайнының күшті Крупп бронясын алды. Сонымен қатар, жаңа конструкцияға ұзын (демек, қуаттырақ) бас және қосалқы қарулар, сондай-ақ жақсартылған корпус пішіні енгізілді. Бұл сипаттамалар бұрынғы кластарға қарағанда жақсы броньдық қорғанысқа және Канопус кемесінің жоғары жылдамдығына ие кеме жасады. "Иррезистибл" кемесінің жалпы ұзындығы 431 фут (131 метр), ені 75 фут (23 метр), суға бату тереңдігі 25 фут (8 метр) болды. Ол қалыпты жағдайда және толық жүктелгенде ауысады. Оның экипажында 780 офицер және сарбаз болды. Формидабель класының кемелері екі үш цилиндрлі кеңейтілген бу машинасымен жабдықталған, ал буды жиырма Белльвиль қазандығы қамтамасыз етті. Қазандықтар екі түтік арқылы кеме ортасына шығарылды. Формидабель класының кемелерінің ең жоғары жылдамдығы болды. "Иррезистибл" кемесінің бас қаруларында алдыңғы және артқы бөліктерде орналасқан екі екі қарулық мұнарада төрт 40 калибрлі қару орнатылған. Бұл қарулар айналмалы барбеттерде орналасқан, олардың көмегімен кез келген бағытта зарядтауға немесе биіктікті өзгертуге болатын. Кемелерде сондай-ақ казематтарға орнатылған он екі 45 калибрлі қосалқы қарулар, сонымен қатар 12 фунттық он қару және торпедалық катерлерден қорғану үшін алты 3 фунттық қару орнатылған. Сол кездегі соғыс кемелеріне тән болғандай, кеме корпусына төрт торпедалық түтік орнатылған. "Иррезистибл" кемесінің қалың броньды белдеуі болды; белдеудің екі шетіндегі көлденең бөлімдер қалың болды. Басты мұнараның қабырғалары қалың, барбеттердің үстінде орналасқан, ал казематтық батарея 6 дюймдік Крупп болатпен қорғалған. Оның бақылау мұнарасының қабырғалары да қалың болды. Ол екі қалың броньды палубамен жабдықталған, олардың қалыңдығы тиісінше болды.
Irresistible had a main battery of four 40 calibre guns mounted in twin gun turrets fore and aft; these guns were mounted in circular barbettes that allowed all around loading or elevation. The ships also mounted a secondary battery of twelve 45 calibre guns mounted in casemates, in addition to ten 12 pounder guns and six 3 pounder guns for defence against torpedo boats. As was customary for battleships of the period, she was also equipped with four torpedo tubes submerged in the hull. Irresistible had an armoured belt that was thick; the transverse bulkheads on either end of the belt were thick. Her main battery turret sides were thick, atop barbettes, and the casemate battery was protected with 6 in of Krupp steel. Her conning tower had thick sides as well. She was fitted with two armoured decks, thick, respectively.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын
HMS Irresistible кемесінің қадағы 1898 жылдың 11 сәуірінде Чатхэм кеме жасаушылығында салынды және 1898 жылдың 15 желтоқсанында аяқталмай жатып, келесі кеме құрылысына орын босату үшін суға түсірілді. «Irresistible» кемесінің құрылысы 1901 жылдың қазан айында аяқталды. Кеме 1902 жылдың 4 ақпанында Чатхэм кеме жасаушылығында капитан Джордж Моррис Хендерсон басқаруымен және 870 офицер мен матростан тұратын экипажбен Жерорта теңіз флотының қызметіне қабылданды. Кеме 1902 жылдың наурыз айының соңында Портсмуттен шығып, келесі айда Гибралтарға жетіп, мұнаралық кемені күзеттік кеме қызметінен ауыстырды. 1902 жылдың мамыр айында Сицилиядағы Аугуста қаласын, ал 1902 жылдың тамыз айында Пирей қаласын аралады. 1902 жылдың желтоқсан айының соңында кеме Грек суларына оралды, сол кезде HMS Bulwark және HMS Pioneer кемелерімен бірге Ион теңізіндегі Астакос портына сапар шекті. Жерорта теңізінде болған жылдары кеме екі рет апатқа ұшырады: 1902 жылдың 3 наурызында қызметке кіріспес бұрын тұманды ауа райында Норвегия сауда кемесімен соқтығысып, корпусының бір жағына елеулі зақым келтірді, сондай-ақ 1905 жылдың 5 қазанында Мальтада қарап отырып, жағаға тірелді. Кеме жағадан шығарылғаннан кейін сол жерде қайта жөндеуден өтті, ал 1907 жылдың қазан айынан 1908 жылдың қаңтар айына дейін тағы бір рет жөндеу жұмыстары жүргізілді. 1908 жылдың сәуір айында «Irresistible» кемесі Канал флотына ауыстырылды, ол 1908 жылдың 4 мамырында тұманды ауа райында жүзіп бара жатқан шхунамен соқтығысты, бірақ зақым көрмеді. 1909 жылы Нор дивизиясына бекітілді, ал 1910 жылдың мамыр айында негізгі экипажға дейін қысқартылды. Оның Канал флотындағы қызметі 1910 жылдың 1 маусымында аяқталды, сол күні кеме Чатхэм кеме жасаушылығында жөндеуге жіберілді. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін, «Irresistible» 1911 жылдың 28 ақпанында Чатхэмде қызметке кірісіп, Норде орналасқан Үшінші дивизион, Тұрмыстық флотта қызмет етті. 1912 жылы кеме Бесінші шайқас эскадрильясына бекітілді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Ұлыбритания 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты; 5-ші ұрыс эскадрильясы Портлендте орналастырылып, Канал флотының басқаруымен Англия бұғазында күзету міндеттеріне бекітілді. "Қарсықсыз" 25 тамызда Плимут теңіз жаяу әскері батальонының Бельгияның Остенде қаласына түсуін қамтамасыз етті, содан кейін оккупацияны да қолдады. 1914 жылдың қазан-қараша айларында "Қарсықсыз" уақытша Довер патруліне қосылды. Оның міндеттеріне Бельгия жағалауындағы неміс әскерлеріне оқ жаудыру, одақтас әскерлердің майдан шайқасында қолдау көрсету кірді. 3 қарашада ол Германияның Ярмут қаласына жасаған шабуылы кезінде Шығыс жағалауы патрульдерін қолдау үшін жіберілді, бірақ неміс соғыс кемелерімен қақтығысуға түспеді. "Қарсықсыз" 1914 жылдың қарашасының соңында Канал флотына қайта оралды. 5-ші ұрыс эскадрильясы 14 қарашада мүмкін болатын неміс басқындығына қарсы қорғау үшін Ширенске ауыстырылды. Эскадрилья 30 желтоқсанда Портлендке қайта оралды.
Дарданелл жорығы
1915 жылдың 1 ақпанында «Иррезистибл» шайқас кемесімен бірге Ширнестен шығыс Жерорта теңізіне қарай жолға шықты. Онда британ және француз флоттары британ адмиралы Саквилл Карденнің басшылығымен Дарданелл бұғазына ірі шабуыл жасауға дайындалып жатты; Антанта командирлері Дарданелл бұғазын алып, Мармара теңізіне өтуді үміттенеді, онда олар Осман империясының астанасы Константинопольге тікелей шабуыл жасай алатын еді. Ол 18-19 ақпанда 2-ші дивизия құрамында Чанаккале (Дарданелл) кіреберісін қорғаған Осман бекіністерін алғашқы оққа тұтып бомбалауға қатысты, бірақ шабуыл кезінде Осман жағалау қорғанысына белсенді қатыспады. 25 ақпанда тағы бір шабуыл жасалды; «Иррезистибл» және басқа соғыс кемелері қамалдарға тікелей шабуыл жасау үшін жақындағанда, ұзақ қашықтықтан оқпен қамтамасыз ету міндеті берілді. Операция барысында «Оркание» батареясының оқтарынан зардап шекті. «Иррезистиблдің» қарсы атысы Османдықтарды атысты тоқтатуға мәжбүр етті, нәтижесінде екі қару істен шықты. 15:00-ге дейін британдық және француздық алдыңғы қатарлы соғыс кемелері Осман қаруларын үндемеді, бұл мина кемелеріне миналық далаларды тазартуға мүмкіндік берді; флоттың көп бөлігі мина кемелері жұмыс істеп жатқанда кері шегінді. Осы далаларды тазарту арқылы одақтас әскери кемелер енді Дарданеллге өте алатын болды, бұл Дарданус қаласының маңындағы қосымша бекіністерге шабуыл жасауға жол ашты. Басқа кемелер сол жердегі бекіністерді атқылағанда, «Иррезистибл» және басқа соғыс кемесі Кумкале маңындағы тасталған артиллерия батареясын жою үшін жағаға адамдар жіберді, екі кеме де шабуылға қолдау көрсету үшін жағадан тыс қалды. «Иррезистиблден» 75 адамнан тұратын топ Седд-эль-Бахрға қарсылықсыз қонды, бірақ тез арада басым Осман күштерінің шабуылына ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. «Иррезистиблдің» 6 дюймдік оқтары Османдықтардың шабуылын тоқтатты, ал десантшылар фортқа жетіп, алты ауыр зеңбіректің төртеуі әлі де жұмыс істеп тұрғанын анықтады. Олар Форт-Хеллске барар алдында Осман қоймасынан алынған оқпен қаруларды жойды. Осман қорғанысы тым күшті болды, сондықтан британдықтар форттың сыртындағы 12 фунттық қаруды жойғаннан кейін кері шегінді. Екі күннен кейін «Иррезистибл» тағы 78 адамнан тұратын десант жасағын Сэдд-эль-Бахрға жіберді. Бұл жолы нысана 6 6 дюймдік Krupp минометтерінен тұратын батарея болды. Десантшылар тағы да Осман қорғанышынан шабуылға ұшырады және тағы да өз мақсаттарына жету үшін «Иррезистиблдің» 6 дюймдік зеңбіректердің ауыр атысын пайдаланды. Барлығы алты миномет оқпен толтырылып, жойылды, ал десантшылар бірде-бір зардапсыз кемеге оралды. Келесі күні британдық флоттың қолбасшысы адмирал Джон де Робек өзінің туын «Венжанс» кемесінен «Иррезистиблге» ауыстырды, ал соңғысы Мудроста жөндеу жұмыстарын жүргізіп жатқанда. Де Робек 28 ақпанда тағы бір шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ нашар ауа райы британдықтардың ілгерілеуіне кедергі келтірді; күнінің соңында ауа райының жақсаруы оны Сэндфордтың басшылығымен «Иррезистиблдің» десант тобын тағы да жағаға шығуға мәжбүр етті. Рейд барысында топ Кумкале маңындағы батареяда сегіз ауыр зеңбірек, кемеге қайтып келе жатқанда 12 фунттық алты далалық зеңбірек және төрт Норденфелт зеңбірегін жойды. Олар бірде-бір адам қаза таппай қайтып келді. 3 наурызда бекіністерге қарсы тағы бір шабуыл жасалды, ал «Иррезистибл» флотының соғыс кемелерінен қатты бомбалаудан қорғанып, жағаға шыққан барлау тобымен бірге аттанды. Эренкойдың айналасын барлау кезінде олар 15 фунттық алты далалық зеңбіректен тұратын батареяны тауып, жойды. Олар негізгі фортқа барып, оның қатты бомбалаудан кейін эвакуацияланғанын анықтады. Олар кемеге қайта оралды. Келесі күні теңіз жаяу әскерлерінің үлкен десанты жағаға түсті; «Иррезистибл» Кумкаледен қолдау көрсетті. Құтқарушылар ауылдың үстіндегі жел диірмендерінен снайперлік оқ атудан кейін, «Иррезистибл» оларды қиратты және қалаға оқ атуды бастады. Алайда, Османдықтардың атысы тым ауыр болды, сондықтан теңізшілер кемелеріне шегінуге мәжбүр болды. «Иррезистибл» 6 наурызға дейін де Робектің флагманы болып қала берді, ол кезде «Венжанс» қайтып келді. Келесі шабуыл 8 наурызда болды; күшті супердредноут өзінің қаруларымен Румилидегі Осман империясының басты бекінісін, «Хамидие I», «Хамидие II» және «Намазие» батареяларын және Чеменликтегі бекіністі қиратты. Ол осы мақсаттарға шабуыл жасағанда, «Иррезистибл» және басқа үш соғыс кемесі бұғаздағы жылдам далалық зеңбіректерден оны қорғау міндетіне ие болды. Нашар көріну британдықтардың атуын қиындатты және Осман далалық зеңбіректерге үнемі оқ атып, орналасқан жерін ауыстыруға мүмкіндік берді, ал соғыс кемелері оларды анықтап, жауап беруге үлкермейді. Бұғаздағы бекіністерді жоюға жасалған қайталама сәтсіздіктер британдық басшылықты осы бекіністерді қорғаған миналық далаларды тазарғанша, әрі қарай тырысудың қажеті жоқ екеніне көндірді, бұл соғыс кемелеріне оларды жақын қашықтықтан шабуылдап, жоюға мүмкіндік беретін еді. Сәйкесінше, түнде миналық далаларды тазалау үшін траулерлер жіберілді, ал британдық және француздық флоттар оқ-дәрілерін толықтырып, күштерді жинады. Осы жұмыс жүріп жатқанда, «Иррезистибл», «Альбион» және басқа соғыс кемесі 9 наурызда Осман қорғанысына шабуыл жасау үшін жіберілді; «Иррезистибл» Кумкаледегі фортты қолдау үшін пайдаланылатын көпірге зиян келтірді. Ертесі күні «Иррезистибл», басқа соғыс кемесі, жеңіл крейсер және дирижабль тағы да мүмкіндік туғанда шабуыл жасау үшін шықты.
Жоғалту
Наурыздың ортасына қарай миналы аймақтарды тазалау жоспарының сәтсіз аяқталғаны анық болды. Осыған жауап ретінде Карденнің орнын басып, Дарданелл операциясының қолбасшысы болған де Робек, бекіністерге күндізгі ірі шабуыл жасауды, оларды мүмкіндігінше алыстан басып, сонымен бірге миналы аймақтарды тазалауды ұсынды. Бұл соғыс кемелеріне бекіністерді жақыннан қиратуға мүмкіндік беретін еді. Османдықтардың қарсылығының өте күшті болуы күтілді, өйткені олар операция барысында қорғанысын нығайтып келген. Осы кезде олар қырық екі немесе одан да ірі қарулармен қатар, көптеген жылжымалы артиллериялық құралдарды жинақтаған еді. Шабуыл 18 наурызда басталды, ал «Irresistible» екінші дивизия құрамына қайтадан кірді, ол шабуылдың екінші толқынын құрады. «Irresistible» 14:39-да француздық «Bouvet» соғыс кемесі минаға отырып, боғазда батып кеткеннен кейін шайқасқа қосылды. Ол және басқа бірнеше соғыс кемелері «Bouvet» кемесінен аман қалғандарды құтқарып жатқан қайықтарды атқылаған Османдық артиллериясын басып беруге тырысты. «Irresistible» сол кезде от жағуды тоқтатқан «Namazieh» батареясына шабуыл жасады. Бірақ ол тез арада «Hamidieh I» батареясының қатты атысына түсті, ол кемеге төрт снарядтық залппен нысана алды. 15:14-те «Irresistible» жарылыстан дірілдеді, ал 15:32-де кеме қисайды бастады, де Робек одан әрі зақымдануға жол бермес үшін кері шегінуге бұйрық берді. 16:15-те «Irresistible», қозғалтқыштарын тоқтатқаннан кейін, минаға соқтығысып, кемеге ауыр зақым келтірді. Мина оның оң жақ моторлық бөлімінің астында жарылып, оны су басып, ондағы барлық адамдардың үш еуін қоспағанда, барлығы қаза тапты. Судың күрт салмағынан оң және сол жақ моторлық бөлімдерін бөліп тұрған қабырға құлап, сол қозғалтқышты да істен шығарды. Маневрлеу мүмкіншілігі болмағандықтан, 7 градусқа оң жаққа қарай қисайған және корпусы суға батқан «Irresistible» Османдық артиллериясы үшін тартымды нысанаға айналды. Ол түрік артиллериясының атысына түсіп, қатты атылды. Оның бас қару мұнаралары жұмысын тоқтата бастады, ал кеме түтін мен су шашыратып жасырылды. Де Робек соғыс кемесіне оны сүйретіп, Османдық артиллериясының атысынан алып шығуға бұйрық берді, эсминец кемеге жақындап, 28 офицер мен 582 сарбазды құтқарып алды. Он адамнан тұратын топ «Ocean» кемесінен желі тартуға үміттене отырып, кемеде қалды. «Ocean» келген кезде «Irresistible» құтқарыла алмайтыны анық болды. Оның қисаюы күшейіп, Османдық артиллериясының атысы қатты болды, сондықтан қалған адамдар эвакуацияланды және «Ocean» кері шегіне бастады. Сол күні ауыр шығындарға ұшыраған – «Bouvet», «Irresistible» және «Ocean» (ол «Irresistible» құтқару әрекетінен кейін минаға отырып, жарамсыз болып қалған) – де Робек шабуылды тоқтатуға бұйрық берді. Кешкісін эсминец Дарданеллге кіріп, тасталған екі соғыс кемесін торпедалап, батыруға тырысты, егер олар суда қалған болса, оларды жауға түсірмеу үшін, бірақ олардың ешқандай іздерін таба алмады. Османдықтар кейіннен «Irresistible» жағаға жақындап, жағалаудағы батареялардан ауыр зақымдар алғаннан кейін шамамен 19:30-да батып кеткенін хабарлады. «Irresistible» экипажының суға батқанда шамамен 150 адам қаза тапты.