Жауынгерлік крейсерлер: Тарихы мен дамуы

Кіріспе

Үлкен капиталдық соғыс кемесі, әдетте, соғыс кемелерінен жылдам. Шабуылдық крейсер (соғыс крейсері немесе шабуылдық крейсер деп те жазылады) – 20-шы ғасырдың бірінші жартысындағы капиталдық кемелердің бір түрі. Бұл кемелер суыру қабілеті, қарулану және құны жағынан соғыс кемелеріне ұқсас болды, бірақ пішіні мен қасиеттерінің арақатынасы бойынша ерекшеленді. Шабуылдық крейсерлер әдетте жұқарақ броняға ие болды (дәрежесі әртүрлі) және заманауи соғыс кемелеріне қарағанда аздап жеңіл негізгі артиллериялық батареясы болды, олар ұзын корпусқа, күшті қозғалтқышқа орнатылып, жоғары жылдамдыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Алғашқы шабуылдық крейсерлер Ұлыбританияда, броньды крейсерлерді дамыту бағытында, дредноут кемелері пре-дредноут кемелерін алмастырған кезде жасалды. Жобаның мақсаты – ұқсас қаруланған кез келген кемеден озу және нашар қаруланған кемелерді қуу болатын. Олар баяу, ескі броньды крейсерлерді іздеп табуға, оларды ауыр артиллериялық оқтармен жоюға және күшті, бірақ баяу соғыс кемелерімен тікелей шайқастан аулақ болуға арналған. Алайда, шабуылдық крейсерлердің саны артқан сайын, олар жақсы қорғалған соғыс кемелерімен бірге жиі қолданыла бастады. Шабуылдық крейсерлер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания, Германия, Осман империясы, Австралия және Жапония әскери-теңіз күштерінде қызмет етті. Британдық шабуылдық крейсерлері, әсіресе, Ютландия шайқасында ауыр залалға ұшырады, онда нашар өрт қауіпсіздігі және оқ-дәрілерді тиімсіз тасымалдау салдарынан ірі калибрлі снарядтардан негізгі мұнараларына тигеннен кейін катастрофалық жарылыстарға ұшырады. Бұл сәтсіздік шабуылдық крейсерлердің жеткілікті бронясы болмағандықтан тиімді қызмет ете алмайды деген жалпы сенімге әкелді. Соғыс аяқталған кезде капиталдық кемелердің дизайны дамыды, соғыс кемелері жылдамырақ болды, ал шабуылдық крейсерлердің бронясы күшейтілді, шабуылдық крейсер мен жылдам соғыс кемесі арасындағы шекара бұлыңдады. 1922 жылдан бастап капиталдық кемелерді құрылысын шектеген Вашингтондық теңіз келісімі соғыс кемелерін және шабуылдық крейсерлерді бірдей қарастырды. АҚШ, Ұлыбритания және Жапония жоспарлаған жаңа буын шабуылдық крейсерлер келісім шарттарына сәйкес құрылыстан алынып, немесе ұшақ тасымалдаушыларға айналдырылды. Броня дизайны мен қозғалтқыштардың жетілдірілуі 1930-шы жылдардағы шабуылдық крейсердің жылдамдығын және соғыс кемесінің бронясын біріктірген «жылдам соғыс кемесін» жасады, бұл шабуылдық крейсерді дәстүрлі мағынада ескірген түсінікке айналдырды. Осылайша, 1930-шы жылдардан бастап Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері ғана флотта қалған Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің капиталдық кемелерін «шабуылдық крейсер» классы ретінде пайдалана берді, ал Жапонияның шабуылдық крейсерлері қызметте болғанмен, олар едәуір қайта жабдықталды және толыққанды жылдам соғыс кемелері ретінде қайта жіктелді. Шабуылдық крейсерлер Екінші дүниежүзілік соғыста қайтадан қолданылды, бірақ соғыстан тек біреуі ғана аман қалды. Үлкен «крейсерлерді жоюшы» типіндегі соғыс кемелеріне деген қызығушылық қайтадан оянды, бірақ олардың көптеген құрылыстары тоқтатылды, себебі соғыс кемелері мен шабуылдық крейсерлерді салу орнына конвойлерді сүйемелдеуге, ұшақ тасымалдаушыларға және жүк кемелеріне көбірек назар аударылды. Соғыс аяқталғаннан кейін және суық соғыс кезеңінде кеңістіктегі ірі басқарылатын зымырандық крейсерлер ғана «шабуылдық крейсерлер» деп аталды. Ресей қазіргі уақытта екі шабуылдық крейсерге ие, олардың біреуі – «Петр Великий» белсенді қызметте, ал екіншісі – «Адмирал Нахимов» қазіргі заманғы теңіз стандартына сәйкес қайта жабдықталуда.

Large capital warship, typically faster than battleships

The battlecruiser (also written as battle cruiser or battle cruiser) was a type of capital ship of the first half of the 20th century. These were similar in displacement, armament and cost to battleships, but differed in form and balance of attributes. Battlecruisers typically had thinner armour (to a varying degree) and a somewhat lighter main gun battery than contemporary battleships, installed on a longer hull with much higher engine power in order to attain greater speeds. The first battlecruisers were designed in the United Kingdom, as a development of the armoured cruiser, at the same time as the dreadnought succeeded the pre dreadnought battleship. The goal of the design was to outrun any ship with similar armament, and chase down any ship with lesser armament; they were intended to hunt down slower, older armoured cruisers and destroy them with heavy gunfire while avoiding combat with the more powerful but slower battleships. However, as more and more battlecruisers were built, they were increasingly used alongside the better protected battleships. Battlecruisers served in the navies of the United Kingdom, Germany, the Ottoman Empire, Australia and Japan during World War I, most notably at the Battle of the Falkland Islands and in the several raids and skirmishes in the North Sea which culminated in a pitched fleet battle, the Battle of Jutland. British battlecruisers in particular suffered heavy losses at Jutland, where poor fire safety and ammunition handling practices left them vulnerable to catastrophic magazine explosions following hits to their main turrets from large calibre shells. This dismal showing led to a persistent general belief that battlecruisers were too thinly armoured to function successfully. By the end of the war, capital ship design had developed, with battleships becoming faster and battlecruisers becoming more heavily armoured, blurring the distinction between a battlecruiser and a fast battleship. The Washington Naval Treaty, which limited capital ship construction from 1922 onwards, treated battleships and battlecruisers identically, and the new generation of battlecruisers planned by the United States, Great Britain and Japan were scrapped or converted into aircraft carriers under the terms of the treaty. Improvements in armour design and propulsion created the 1930s "fast battleship" with the speed of a battlecruiser and armour of a battleship, making the battlecruiser in the traditional sense effectively an obsolete concept. Thus from the 1930s on, only the Royal Navy continued to use "battlecruiser" as a classification for the World War I–era capital ships that remained in the fleet; while Japan's battlecruisers remained in service, they had been significantly reconstructed and were re rated as full fledged fast battleships. Battlecruisers were put into action again during World War II, and only one survived to the end. There was also renewed interest in large "cruiser killer" type warships, but few were ever begun, as construction of battleships and battlecruisers was curtailed in favor of more needed convoy escorts, aircraft carriers, and cargo ships. Near the end, and after the Cold War era, the Soviet of large guided missile cruisers have been the only active ships termed "battlecruisers". Russia currently only has two battlecruisers left, one is in active service, the Pyotr Velikiy, and the other is being refitted to modern naval standards, the Admiral Nakhimov.

Өмірбаян

Соғыс крейсері 20-ғасырдың басында Корольдік теңіз флотымен жасақталды. Алғашқы бронекерлер 1870-жылдары салынды. Бұл бронекерлер патрульдеу, сауданы қорғау және күш көрсету сияқты крейсерлік міндеттерді орындайтын кемелерге броньдық қорғаныс беру мақсатымен құрылды. Дегенмен, нәтижелер көбінесе қанағаттандырмайтын болды, себебі кез келген мағыналы қорғаныс үшін қажетті бронь салмағы кемені шайқас кемесінен кем емес жылдамдыққа жеткізеді. Осыдан кейін теңіз флоты қорғалған крейсерлерді салуға бейімделді. 1890-жылдары жаңа Krupp болат броні крейсердің бортында жаудың жылдам ату қаруларынан қорғаныс беруге мүмкіндік берді. 1896-97 жылдары Франция мен Ресей, соғыс жағдайында ықтимал одақтастар саналды, осы мүмкіндікті пайдаланып үлкен, жылдам бронекерлерді салуды бастады. Ұлыбритания мен Франция немесе Ресей арасындағы соғыс болған жағдайда, бұл крейсерлер Британ империясының дүниежүзілік саудасына қауіп тудыруы мүмкін еді. 1892 жылы империяның теңіз жолдарын тиісті түрде қорғау үшін кез келген әлеуетті жаудан екі есе көп крейсерлер қажет екенін түсінген Ұлыбритания, төнгел қаупіне жауап ретінде өзінің үлкен бронекерлерін салуға кірісті. 1899-1905 жылдары осы типті жеті класс, барлығы 35 кеме аяқталды немесе салына бастады. Бұл құрылыс бағдарламасы француздар мен ресейліктерді өздерінің құрылыстарын ұлғайтуға итермеледі. Неміс императорлық теңіз флоты 1897-1906 жылдары шетелдегі базаларында пайдалану үшін сегіз үлкен бронекерді салуды бастады. 1889-1896 жылдары Корольдік теңіз флоты жаңа ірі крейсерлерге 7,3 миллион фунт стерлинг жұмсады. 1897 жылдан 1904 жылға дейін 26,9 миллион фунт стерлинг жұмсалды. Жаңа типтегі көптеген бронекерлер теңдес шайқас кемелерінің көлемі мен құнымен шайкес келді. Бронекерлердің көлемі мен қуатының артуы британдық теңізшілер арасында крейсерлердің шайқас кемелерін толығымен ығыстыруы керек деген ұсыныстарға әкелді. Шайқас кемесінің басты артықшылығы – 12 дюймдік ауыр зеңбіректер және ұқсас өлшемдегі снарядтардан қорғайтын ауыр броня болды. Дегенмен, 1900 жылдан кейін бірнеше жыл бойы бұл артықшылықтардың практикалық мәні шамалы болған сияқты. Торпеданың қашықтығы 2000 ярдка жетті, сондықтан шайқас кемесінің торпеда қашықтығында шабуылға түсуі күмәнді болды. Алайда, 2000 ярдықтан астам қашықтықта шайқас кемесінің ауыр зеңбіректердің тиесілі соққы беруі екіталай болды, себебі ауыр зеңбіректер алғашқы мақсаттау техникасына сүйенді. 6 дюймдік жылдам ату қаруларының қосалқы батареясы жауды тигізу ықтималдығы жоғары болды. 1902 жылдың маусым айында әскери-теңіз сарапшысы Фред Т. Джейн жазғандай, «2000 ярдықтан тыс жерде ортағасырлық қамалдың жүздеген тонналық құрамындағы үлкен зеңбірек әсер ете алатын нәрсе, оның салмағы қамалсыз 6 дюймдік зеңбіректермен бірдей әсер ете алмайтын нәрсе бар ма? Ал 2000-ның ішінде, гироскоптардың осы күндері, торпеданың әсері әлдеқайда сенімді бола алмайтын не бар?» 1904 жылы адмирал Джон "Джеки" Фишер Бірінші теңіз лорды, Корольдік теңіз флотының аға офицері болды. Ол жаңа жылдам броньды кемені жасау туралы көптен бері ойланып жүрген. Ол «екінші класты» шайқас кемесін, жылдамырақ, жеңілірек броньды шайқас кемесін ұнатты. 1901 жылға дейін Фишердің жазуларында ол шайқас кемесін немесе крейсерді болашақ дамудың үлгісі ретінде қарастырды ма деген түсініксіздік болды. Бұл оны әскери архитектор В. Гардтан флотта пайдалануға арналған ең ауыр қару-жараққа ие бронекердің жобаларын тапсыруға кедергі болмады. Гард ұсынған жобада 4 9,2 дюймдік және 12 зеңбірекпен жабдықталған екі мұнаралы зеңбіректер, бортында 6 дюймдік броньмен қорғалған, 7,5 дюймдік мұнараларында 9,2 дюймдік мұнаралар, бастион мұнарасында 10 дюймдік және палубаларында 10 дюймдік броня болды. Алайда, 1902-1904 жылдары британдық теңізшілердің басты пікірлері Фишер ұнатқан жылдам кемелерге қарағанда, ауыр броньды шайқас кемелерін жақтады. Цусима шайқасы ауыр қарудың орташа қаруларға қарағанда тиімділігін және отты басқару үшін кемеде бірыңғай негізгі калибрдің қажеттілігін көрсетті. Бұған дейін де Корольдік теңіз флоты 1890-шы жылдардағы dreadnought-тен бұрын жасалған аралас калибрлі қару-жарақтан «барлық үлкен қару» дизайнына ауысуды қарастыра бастады. Алдын ала жобалар барлық 12 дюймдік немесе барлық 10 дюймдік қарулы және барлық 9,2 дюймдік қарулы бронекерлер үшін таратылды. 1904 жылдың соңында, Корольдік теңіз флоты өзінің келесі буындағы линкорында 12 дюймдік зеңбіректерді қолдануды шешкеннен кейін көп ұзамай, Фишер үлкен зеңбіректермен жабдықталған крейсерлер линкорларды толығымен алмастыра алады деп мәлімдеді. Торпеданың үздіксіз жетілдірілуі теңіз асты қайықтары мен эсминецтер шайқас кемелерін жоя алатынын білдірді; Фишердің пікірінше, бұл шайқас кемесінің соңына немесе кемінде ауыр броньды қорғаныстың дұрыстығына нұқсан келтірді. Дегенмен, бронекерлер сауданы қорғау үшін маңызды болып қалатын еді. «(А) елі соғыста (Б) елімен, шайқас кемелері жоқ, бірақ жылдам бронекерлері мен жылдам торпедалық кемелері бар, онда қандай пайдасы бар? (А) елінің шайқас кемелері (Б) еліне қандай зиян келтіреді? (Б) еліне бірнеше шайқас кемелері керек пе, әлде көбірек бронекерлер керек пе? (А) елі көбірек жылдам бронекерлерге шайқас кемелерін ерікті түрде алмастыра ма? Мұндай жағдайда, екі тараптың шайқас кемелерін қаламауы олардың құндылығы жоқ екенін көрсетеді». Фишердің лорд Селборнға (Адмиралтействоның бірінші лорды) 20 қазан 1904 жылғы хаты.

The battlecruiser was developed by the Royal Navy in the first years of the 20th century as an evolution of the armoured cruiser. The first armoured cruisers had been built in the 1870s, as an attempt to give armour protection to ships fulfilling the typical cruiser roles of patrol, trade protection and power projection. However, the results were rarely satisfactory, as the weight of armour required for any meaningful protection usually meant that the ship became almost as slow as a battleship. As a result, navies preferred to build protected cruisers with an armoured deck protecting their engines, or simply no armour at all. In the 1890s, new Krupp steel armour meant that it was now possible to give a cruiser side armour which would protect it against the quick firing guns of enemy battleships and cruisers alike. In 1896–97 France and Russia, who were regarded as likely allies in the event of war, started to build large, fast armoured cruisers taking advantage of this. In the event of a war between Britain and France or Russia, or both, these cruisers threatened to cause serious difficulties for the British Empire's worldwide trade. Britain, which had concluded in 1892 that it needed twice as many cruisers as any potential enemy to adequately protect its empire's sea lanes, responded to the perceived threat by laying down its own large armoured cruisers. Between 1899 and 1905, it completed or laid down seven classes of this type, a total of 35 ships. This building program, in turn, prompted the French and Russians to increase their own construction. The Imperial German Navy began to build large armoured cruisers for use on their overseas stations, laying down eight between 1897 and 1906. In the period 1889–1896, the Royal Navy spent £7.3 million on new large cruisers. From 1897 to 1904, it spent £26.9 million. Many armoured cruisers of the new kind were just as large and expensive as the equivalent battleship. The increasing size and power of the armoured cruiser led to suggestions in British naval circles that cruisers should displace battleships entirely. The battleship's main advantage was its 12 inch heavy guns, and heavier armour designed to protect from shells of similar size. However, for a few years after 1900 it seemed that those advantages were of little practical value. The torpedo now had a range of 2,000 yards, and it seemed unlikely that a battleship would engage within torpedo range. However, at ranges of more than 2,000 yards it became increasingly unlikely that the heavy guns of a battleship would score any hits, as the heavy guns relied on primitive aiming techniques. The secondary batteries of 6 inch quick firing guns, firing more plentiful shells, were more likely to hit the enemy. As naval expert Fred T. Jane wrote in June 1902,Is there anything outside of 2,000 yards that the big gun in its hundreds of tons of medieval castle can affect, that its weight in 6 inch guns without the castle could not affect equally well? And inside 2,000, what, in these days of gyros, is there that the torpedo cannot effect with far more certainty? In 1904, Admiral John "Jacky" Fisher became First Sea Lord, the senior officer of the Royal Navy. He had for some time thought about the development of a new fast armoured ship. He was very fond of the "second class battleship" , a faster, more lightly armoured battleship. As early as 1901, there is confusion in Fisher's writing about whether he saw the battleship or the cruiser as the model for future developments. This did not stop him from commissioning designs from naval architect W. H. Gard for an armoured cruiser with the heaviest possible armament for use with the fleet. The design Gard submitted was for a ship between , capable of , armed with four 9.2 inch and twelve guns in twin gun turrets and protected with six inches of armour along her belt and 9.2 inch turrets, on her 7.5 inch turrets, 10 inches on her conning tower and up to on her decks. However, mainstream British naval thinking between 1902 and 1904 was clearly in favour of heavily armoured battleships, rather than the fast ships that Fisher favoured. The Battle of Tsushima proved the effectiveness of heavy guns over intermediate ones and the need for a uniform main caliber on a ship for fire control. Even before this, the Royal Navy had begun to consider a shift away from the mixed calibre armament of the 1890s pre dreadnought to an "all big gun" design, and preliminary designs circulated for battleships with all 12 inch or all 10 inch guns and armoured cruisers with all 9.2 inch guns. In late 1904, not long after the Royal Navy had decided to use 12 inch guns for its next generation of battleships because of their superior performance at long range, Fisher began to argue that big gun cruisers could replace battleships altogether. The continuing improvement of the torpedo meant that submarines and destroyers would be able to destroy battleships; this in Fisher's view heralded the end of the battleship or at least compromised the validity of heavy armour protection. Nevertheless, armoured cruisers would remain vital for commerce protection. Of what use is a battle fleet to a country called (A) at war with a country called (B) possessing no battleships, but having fast armoured cruisers and clouds of fast torpedo craft? What damage would (A's) battleships do to (B)? Would (B) wish for a few battleships or for more armoured cruisers? Would not (A) willingly exchange a few battleships for more fast armoured cruisers? In such a case, neither side wanting battleships is presumptive evidence that they are not of much value.|Fisher to Lord Selborne (First Lord of the Admiralty), 20 October 1904

Фишердің пікірлері Корольдік теңіз флотында өте даулы болды және оның Бірінші теңіз лорды лауазымына ие болғанына қарамастан, ол өзінің көзқарасын талап ете алмады. Сондықтан ол болашақта шайқас кемесі мен бронекерлерді салуға қатысты ұсыныстарды анықтау үшін азаматтық және теңіз сарапшыларынан тұратын «Жобалар комитетін» құрды. Комитеттің ресми мақсаты кемелердің болашақ қажеттіліктерін зерттеп, есеп беру болғанмен, Фишер мен оның серіктестері негізгі шешімдерді бұрыннан қабылдаған еді. Комитеттің міндеттемесі 12 дюймдік зеңбіректермен және аралық калибрлерсіз, қазіргі құрғақ доктарда тоқтауға қабілетті шайқас кемесін жасау және 12 дюймдік зеңбіректермен және аралық қаруларсыз, сондай-ақ ең жаңа бронекер сияқты брондалған және қазіргі доктарды пайдалана алатын крейсерді жасау болды. Жаңа класс құрылысы 1906 жылы басталды және 1908 жылы аяқталды, мүмкін, оның дизайнерлері Dreadnought-тан туындаған кез келген мәселелерден сабақ алу үшін кейінгі кешіктірілді. Кемелер жобалық талаптарды толығымен орындады. Dreadnought-қа ұқсас сыртқы көлемге ие Invincible кемелері қосымша қазандықтар мен қуаттырақ турбиналарды орнату үшін 40 футқа (12 метрге) ұзартылды, олардың жылдамдығын арттыру үшін. Сонымен қатар, жаңа кемелер осы жылдамдықты бірнеше күн бойы сақтай алды, ал dreadnought-тан бұрынғы шайқас кемелері көбінесе бір сағаттан астам уақыт бойы мұны істей алмады. Dreadnought-тағы он зеңбірекке қарағанда сегіз 12 дюймдік Mk X зеңбірегімен қаруланған олардың корпусын және зеңбірек мұнараларын қорғайтын 8 дюймдік бронясы болды. (Дредноуттың бронясы ең қалың жерінде 11 дюймді құрады.) Класс соңғы бронекерлерге қарағанда жылдамдық, сыртқы көлем және оттық қуаты бойынша айқын артықшылыққа ие болды, бірақ бронясы жоқ еді. Бұл жаңа шайқас кемесі сияқты бронекерлерді қалай атау керектігі туралы әрекеттердің бастапқы кезеңінде шатасу туды. Тіпті 1905 жылдың соңында, Invincible кемелеріне жұмыс басталғанға дейін, Корольдік теңіз флотының меморандумы «үлкен броньды кемелер» терминін шайқас кемелері мен үлкен крейсерлердің екеуіне де қолданды. 1906 жылдың қазанында Адмиралтейство Dreadnought-тан кейінгі барлық шайқас кемелері мен бронекерлерді «капиталдық кемелер» деп жіктеді, ал Фишер «дредноут» терминін өзінің жаңа шайқас кемелеріне немесе шайқас кемелері мен бронекерлерге бірге қолданды. Сонымен қатар, Invincible класы…

Fisher's views were very controversial within the Royal Navy, and even given his position as First Sea Lord, he was not in a position to insist on his own approach. Thus he assembled a "Committee on Designs", consisting of a mixture of civilian and naval experts, to determine the approach to both battleship and armoured cruiser construction in the future. While the stated purpose of the committee was to investigate and report on future requirements of ships, Fisher and his associates had already made key decisions. The terms of reference for the committee were for a battleship capable of with 12 inch guns and no intermediate calibres, capable of docking in existing drydocks; and a cruiser capable of , also with 12 inch guns and no intermediate armament, armoured like , the most recent armoured cruiser, and also capable of using existing docks. The construction of the new class was begun in 1906 and completed in 1908, delayed perhaps to allow their designers to learn from any problems with Dreadnought. The ships fulfilled the design requirement quite closely. On a displacement similar to Dreadnought, the Invincibles were 40 feet (12 m) longer to accommodate additional boilers and more powerful turbines to propel them at Moreover, the new ships could maintain this speed for days, whereas pre dreadnought battleships could not generally do so for more than an hour. Armed with eight 12 inch Mk X guns, compared to ten on Dreadnought, they had of armour protecting the hull and the gun turrets. (Dreadnoughts armour, by comparison, was at its thickest.) The class had a very marked increase in speed, displacement and firepower compared to the most recent armoured cruisers but no more armour. Confusion about how to refer to these new battleship size armoured cruisers set in almost immediately. Even in late 1905, before work was begun on the Invincibles, a Royal Navy memorandum refers to "large armoured ships" meaning both battleships and large cruisers. In October 1906, the Admiralty began to classify all post Dreadnought battleships and armoured cruisers as "capital ships", while Fisher used the term "dreadnought" to refer either to his new battleships or the battleships and armoured cruisers together. At the same time, the Invincible class themselves were referred to as "cruiser battleships", "dreadnought cruisers"; the term "battlecruiser" was first used by Fisher in 1908. Finally, on 24 November 1911, Admiralty Weekly Order No. 351 laid down that "All cruisers of the "Invincible" and later types are for the future to be described and classified as "battle cruisers" to distinguish them from the armoured cruisers of earlier date." Along with questions over the new ships' nomenclature came uncertainty about their actual role due to their lack of protection. If they were primarily to act as scouts for the battle fleet and hunter killers of enemy cruisers and commerce raiders, then the seven inches of belt armour with which they had been equipped would be adequate. If, on the other hand, they were expected to reinforce a battle line of dreadnoughts with their own heavy guns, they were too thin skinned to be safe from an enemy's heavy guns. The Invincibles were essentially extremely large, heavily armed, fast armoured cruisers. However, the viability of the armoured cruiser was already in doubt. A cruiser that could have worked with the Fleet might have been a more viable option for taking over that role. Because of the Invincibles size and armament, naval authorities considered them capital ships almost from their inception—an assumption that might have been inevitable. Complicating matters further was that many naval authorities, including Lord Fisher, had made overoptimistic assessments from the Battle of Tsushima in 1905 about the armoured cruiser's ability to survive in a battle line against enemy capital ships due to their superior speed. These assumptions had been made without taking into account the Russian Baltic Fleet's inefficiency and tactical ineptitude. By the time the term "battlecruiser" had been given to the Invincibles, the idea of their parity with battleships had been fixed in many people's minds. Those in favor of the battlecruiser countered with two points—first, since all capital ships were vulnerable to new weapons such as the torpedo, armour had lost some of its validity; and second, because of its greater speed, the battlecruiser could control the range at which it engaged an enemy.

Дредноуттар жауынгерлік жарысында

"Invincibles" кемесі алғаш рет суға түсірілгеннен бастап Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейінгі аралықта, соғыс крейсері dreadnought қарулану жарысында екінші дәрежелі рөл атқарды, себебі ол Фишер күткендей, британдық империялық қорғаныстың басты қаруы ретінде толыққанды қабылданбады. Бұл қабылдамаудың басты себебі – олардың жобалануы мен алғашқы кемелердің құрылысын аяқтауы арасындағы Ұлыбританияның стратегиялық жағдайының өзгеруі болды. Ұлыбританияның болашақ қарсыласы көптеген бронекруизерлері бар франко-ресейлік одақтан, қайта өркендеген және агрессивті Германияға ауысты. Дипломатиялық тұрғыдан Ұлыбритания 1904 жылы Entente Cordiale және Англо-Ресейлік Entente-ге қосылды. Франция да, Ресей де теңіздік қауіп төндірмеді; Ресейдің теңіз күштері 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысында көбінесе батып немесе тұтқынға алынды, ал француздар жаңа dreadnought үлгісін қабылдауға асықпады. Ұлыбритания сонымен қатар екі маңызды жаңа теңіз державасымен жақсы қарым-қатынас орнатты: Жапония (1902 жылы қол қойылған және 1905 жылы жаңартқан Англо-жапондық одақпен нығайтылды) және АҚШ. Бұл стратегиялық жағдайдың өзгеруі және Dreadnought-тың үлкен жетістігі оны "Invincible" емес, жаңа үлгідегі капиталдық кемеге айналдырды. Дегенмен, соғыс крейсерлерін салу Dreadnought-тың бастаған жаңа қарулану жарысына үлес қосты. Қызметте болған алғашқы жылдары "Жеңілмейтіндер" Фишердің кез келген кемені олардан жылдам батыра алатындай және оларды батыра алатын кез келген кемеден қаша алатындай болуын толыққанды орындады. Сонымен қатар, "Invincible" көптеген жағдайларда қарсыластың dreadnought-қа дейінгі линкорымен күресе алатын еді. Теңізшілер арасында қазіргі бронекруизерлер дамуының логикалық соңына жеткен деген пікір қалыптасты, ал "Жеңілмейтіндер" қарсыластың бронекруизерлерінен оттық күші мен жылдамдығы жағынан осыншалықты озық болғандықтан, одан да көп немесе үлкен крейсерлер салудың қажеттілігі туындамады. Dreadnought және "Invincible" кемелерінің құпия түрде салынғандығы осы басымдықты күшейтті, бұл басқа теңіз флоттарының көпшілігін құрылыс бағдарламаларын кейінге қалдыруға және жобаларын түбегейлі қайта қарауға итермеледі. Бұл әсіресе крейсерлерге қатысты болды, себебі "Invincible" класының егжей-тегжейі ұзақ уақыт бойы құпия сақталды; нәтижесінде, соңғы неміс бронекруизері тек қана қару-жарақпен жабдықталды және жаңа соғыс крейсерлерімен бәсекелесе алмады. Корольдік теңіз күштерінің капиталдық кемелердегі ертедегі басымдығы 1905-1906 жылдарғы жобаны қабылдамауға әкелді, ол негізінен соғыс крейсері мен линкор тұжырымдамаларын біріктіріп, ақырында жылдам линкорға айналатын еді. "X4" жобасы Dreadnought-тың толық бронясын және қару-жарағын "Invincible" кемесінің 25 теңіз шақырымдық жылдамдығымен біріктірді. Қосымша шығындар британдықтардың жетекшілігін және жаңа либералдық үкіметтің экономикалық қажеттіліктерін ескере отырып, ақталмады; оның орнына Dreadnought-тың салыстырмалы түрде жақын көшірмесі, баяу және арзан, қабылданды. X4 тұжырымдамасы ақырында АҚШ-та және кейін басқа теңіз флоттарында жүзеге асырылды. Келесі британдық соғыс крейсерлері үш, сәл жақсартылған "Invincible" болды, олар негізінен бірдей сипаттамаларға негізделген, бір жағынан шығындарды шектеу үшін саяси қысымға байланысты, екінші жағынан неміс соғыс крейсерлерінің құрылысын қоршаған құпиялылыққа байланысты, әсіресе олардың ауыр бронясына қатысты. Бұл класс қателік ретінде кеңінен танылды және британдық соғыс крейсерлерінің келесі буыны айтарлықтай күшті болды. 1909-1910 жылдары Германиямен бәсекелестік туралы ұлттық дағдарыс сезімі шығындарды қысқартудан асып түсті, және теңіздегі дүрбелең 1909-1910 жылдары жалпы сегіз капиталдық кеменің мақұлдануына әкелді. Фишер сегізінің де соғыс крейсерлері болуын талап етті, бірақ ол өз ойын жүзеге асыра алмады; ол алты линкорға және екі "Арыстан" классының соғыс крейсеріне қанағаттанды. "Арыстандар" сегіз 13,5 дюймдік қаруды алып жүрді, қазіргі британдық "супер-дредноут" линкорларының стандартты калибрі. Жылдамдық және бронь қорғанысы неміс конструкцияларындағыдай жақсы болмаса да, бұрынғы британдық соғыс крейсерлеріне қарағанда жақсы болды. 1911 жылы Германия өздерінің соғыс крейсерлерін жасады, ал британдық кемелердің басымдығы енді кепілдікке алынбады. Сонымен қатар, Германияның теңіз күштері Фишердің соғыс крейсері туралы пікірін бөліспеді. Британдықтардың жылдамдық пен атыс қуатын арттыруға бағытталған назарына қарамастан, Германия өз кемелерінің бронясын және төзімділігін британдық соғыс крейсерлерін жеңу үшін біртіндеп жақсартты. 1908 жылы басталып, 1910 жылы аяқталған "Von der Tann" сегіз 11,1 дюймдік қаруды алып жүрді, бірақ 11,1 дюймдік (283 мм) бронясымен ол "Invincible" кемелерінен әлдеқайда жақсы қорғалған еді. Екі "Moltke" кемесі де ұқсас болды, бірақ жақсартылған үлгідегі он 11,1 дюймдік қаруды алып жүрді. 1909 жылы жобаланған және 1913 жылы аяқталған "Seydlitz" - өңделген "Moltke" болды; жылдамдық бір теңіз шақырымына артты, ал оның бронясының максималды қалыңдығы бірнеше жыл бұрынғы "Invincible" кемелеріне тең болды. "Seydlitz" Германияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін аяқталған соңғы соғыс крейсері болды. Соғыс крейсерлерінің дизайнындағы келесі қадам Жапониядан келді. Жапондық императорлық теңіз күштері 1909 жылдан бері "Kongō" кемелерін жоспарлап келе жатқан, және жапон экономикасы салыстырмалы түрде аз кемелерді қолдаса, әрқайсысы өзінің ықтимал қарсыластарынан күштірек болады деп шешті. Бастапқыда класс "Invincible" кемелерін эталон ретінде қарастырды. Ұлыбританияның "Lion" кемелеріне қатысты жоспарлары туралы білгеннен кейін, және АҚШ теңіз күштерінің жаңа линкорлары 14 дюймдік қарулармен жабдықталады деген болжамнан кейін, жапондықтар өз жоспарларын түбегейлі қайта қарап, одан да жақсырақ болуға шешім қабылдады. Сегіз 14 дюймдік қаруды алып жүретін және "Lion" кемелерінен жылдамдық және атыс қуаты жағынан сәл озық болатын жаңа жоспар жасалды. Ауыр қарулар сонымен қатар жақсырақ орналастырылды, алдыңғы және артқы бөліктерде бір-біріне қарама-қарсы орналастырылып, ортада мұнаралар болмады. "Lion" кемелерімен салыстырғанда брондау схемасы да сәл жақсартылды, мұнараларда 9 дюймдік, ал барбеттерде 6 дюймдік броня болды. Кластың алғашқы кемесі Ұлыбританияда салынды, ал қалған үшеуі Жапонияда салынды. Жапондықтар сонымен қатар "Tsukuba" және "Ibuki" класс бронекруизерлерін, төрт 12 дюймдік қаруды алып жүргендерін, соғыс крейсерлері ретінде қайта жіктеді; алайда, олардың қару-жарағы әлсіз болды және кез келген соғыс крейсерінен баяу болды. Келесі британдық соғыс крейсері, "Tiger", бастапқыда "Lion" классының төртінші кемесі ретінде жоспарланған, бірақ ол маңызды түрде қайта жобаланды. Ол өзінің алдыңғы кемелерінің сегіз 13,5 дюймдік қаруларын сақтап қалды, бірақ олар "Kongō" кемелері сияқты жақсырақ ату шеңбері үшін орналастырылды. Ол жылдамдатылды (теңіз сынақтарында 27,5 теңіз шақырымын жасады) және ауыррақ қосымша қару-жарақпен жабдықталды. "Tiger" жалпы алғанда, көбірек брондалған еді; броняның максималды қалыңдығы 9 дюймге тең болса да, негізгі бронь белдеуінің биіктігі артты. Алайда, бұл кеме үшін жоспарланған барлық жақсартулар мақұлданбады. Оның конструкторы, сэр Эустас Теннисон д'Эйнкурт, жоғары жылдамдыққа қол жеткізу үшін кішкентай диаметрлі су түтік қазандықтары мен тісті дөңгелектерді пайдалануды қалаған, бірақ ол шенеуніктерден қолдау алмады және қозғалтқыш жасаушылар оның өтінішін қабылдамады. 1912 жылы Германияның үш "Bayern" классының соғыс крейсерлерін салу жұмыстары басталды, бұл 12 дюймдік қаруларды орнатқан алғашқы неміс соғыс крейсерлері болды. Бұл кемелер, "Tiger" және "Kongō" сияқты, үлкен тиімділік үшін бір-біріне қарама-қарсы мұнараларда орналастырылған қаруларға ие болды. Олардың бронясы мен жылдамдығы бұрынғы "Seydlitz" класына ұқсас болды. 1913 жылы Ресей империясы да төрт кемеден тұратын "Borodino" класын салуды басталды, олар Балтық теңізінде қызмет ету үшін жоспарланған. Бұл кемелер он екі 14 дюймдік қаруды алып жүруге, 12 дюймға дейін броняға және 23 теңіз шақырымының жылдамдығына арналған. Бұл кемелердің ауыр бронясы мен салыстырмалы түрде баяу жылдамдығы оларды британдық емес, неміс конструкцияларына ұқсас етті; "Borodino" кемелерінің құрылысы Бірінші дүниежүзілік соғыспен тоқтатылды және барлығы Ресей азаматтық соғысы аяқталғаннан кейін жарамсыз деп танылды.

Between the launching of the Invincibles to just after the outbreak of the First World War, the battlecruiser played a junior role in the developing dreadnought arms race, as it was never wholeheartedly adopted as the key weapon in British imperial defence, as Fisher had presumably desired. The biggest factor for this lack of acceptance was the marked change in Britain's strategic circumstances between their conception and the commissioning of the first ships. The prospective enemy for Britain had shifted from a Franco Russian alliance with many armoured cruisers to a resurgent and increasingly belligerent Germany. Diplomatically, Britain had entered the Entente cordiale in 1904 and the Anglo Russian Entente. Neither France nor Russia posed a particular naval threat; the Russian navy had largely been sunk or captured in the Russo Japanese War of 1904–1905, while the French were in no hurry to adopt the new dreadnought type design. Britain also boasted very cordial relations with two of the significant new naval powers: Japan (bolstered by the Anglo Japanese Alliance, signed in 1902 and renewed in 1905), and the US. These changed strategic circumstances, and the great success of the Dreadnought ensured that she rather than the Invincible became the new model capital ship. Nevertheless, battlecruiser construction played a part in the renewed naval arms race sparked by the Dreadnought. For their first few years of service, the Invincibles entirely fulfilled Fisher's vision of being able to sink any ship fast enough to catch them, and run from any ship capable of sinking them. An Invincible would also, in many circumstances, be able to take on an enemy pre dreadnought battleship. Naval circles concurred that the armoured cruiser in its current form had come to the logical end of its development and the Invincibles were so far ahead of any enemy armoured cruiser in firepower and speed that it proved difficult to justify building more or bigger cruisers. This lead was extended by the surprise both Dreadnought and Invincible produced by having been built in secret; this prompted most other navies to delay their building programmes and radically revise their designs. This was particularly true for cruisers, because the details of the Invincible class were kept secret for longer; this meant that the last German armoured cruiser, , was armed with only guns, and was no match for the new battlecruisers. The Royal Navy's early superiority in capital ships led to the rejection of a 1905–1906 design that would, essentially, have fused the battlecruiser and battleship concepts into what would eventually become the fast battleship. The 'X4' design combined the full armour and armament of Dreadnought with the 25 knot speed of Invincible. The additional cost could not be justified given the existing British lead and the new Liberal government's need for economy; the slower and cheaper , a relatively close copy of Dreadnought, was adopted instead. The X4 concept would eventually be fulfilled in the and later by other navies. The next British battlecruisers were the three , slightly improved Invincibles built to fundamentally the same specification, partly due to political pressure to limit costs and partly due to the secrecy surrounding German battlecruiser construction, particularly about the heavy armour of This class came to be widely seen as a mistake and the next generation of British battlecruisers were markedly more powerful. By 1909–1910 a sense of national crisis about rivalry with Germany outweighed cost cutting, and a naval panic resulted in the approval of a total of eight capital ships in 1909–1910. Fisher pressed for all eight to be battlecruisers, but was unable to have his way; he had to settle for six battleships and two battlecruisers of the The Lions carried eight 13.5 inch guns, the now standard caliber of the British "super dreadnought" battleships. Speed increased to and armour protection, while not as good as in German designs, was better than in previous British battlecruisers, with armour belt and barbettes. The two Lions were followed by the very similar
By 1911 Germany had built battlecruisers of her own, and the superiority of the British ships could no longer be assured. Moreover, the German Navy did not share Fisher's view of the battlecruiser. In contrast to the British focus on increasing speed and firepower, Germany progressively improved the armour and staying power of their ships to better the British battlecruisers. Von der Tann, begun in 1908 and completed in 1910, carried eight 11.1 inch guns, but with 11.1 inch (283 mm) armour she was far better protected than the Invincibles. The two s were quite similar but carried ten 11.1 inch guns of an improved design. , designed in 1909 and finished in 1913, was a modified Moltke; speed increased by one knot to , while her armour had a maximum thickness of 12 inches, equivalent to the s of a few years earlier. Seydlitz was Germany's last battlecruiser completed before World War I. The next step in battlecruiser design came from Japan. The Imperial Japanese Navy had been planning the ships from 1909, and was determined that, since the Japanese economy could support relatively few ships, each would be more powerful than its likely competitors. Initially the class was planned with the Invincibles as the benchmark. On learning of the British plans for Lion, and the likelihood that new U. S. Navy battleships would be armed with guns, the Japanese decided to radically revise their plans and go one better. A new plan was drawn up, carrying eight 14 inch guns, and capable of , thus marginally having the edge over the Lions in speed and firepower. The heavy guns were also better positioned, being superfiring both fore and aft with no turret amidships. The armour scheme was also marginally improved over the Lions, with nine inches of armour on the turrets and on the barbettes. The first ship in the class was built in Britain, and a further three constructed in Japan. The Japanese also re classified their powerful armoured cruisers of the Tsukuba and Ibuki classes, carrying four 12 inch guns, as battlecruisers; nonetheless, their armament was weaker and they were slower than any battlecruiser. The next British battlecruiser, , was intended initially as the fourth ship in the Lion class, but was substantially redesigned. She retained the eight 13.5 inch guns of her predecessors, but they were positioned like those of Kongō for better fields of fire. She was faster (making on sea trials), and carried a heavier secondary armament. Tiger was also more heavily armoured on the whole; while the maximum thickness of armour was the same at nine inches, the height of the main armour belt was increased. Not all the desired improvements for this ship were approved, however. Her designer, Sir Eustace Tennyson d'Eyncourt, had wanted small bore water tube boilers and geared turbines to give her a speed of , but he received no support from the authorities and the engine makers refused his request. 1912 saw work begin on three more German battlecruisers of the , the first German battlecruisers to mount 12 inch guns. These ships, like Tiger and the Kongōs, had their guns arranged in superfiring turrets for greater efficiency. Their armour and speed was similar to the previous Seydlitz class. In 1913, the Russian Empire also began the construction of the four ship , which were designed for service in the Baltic Sea. These ships were designed to carry twelve 14 inch guns, with armour up to 12 inches thick, and a speed of The heavy armour and relatively slow speed of these ships made them more similar to German designs than to British ships; construction of the Borodinos was halted by the First World War and all were scrapped after the end of the Russian Civil War.

Құрылыс

Соғысқа қатысқандардың көпшілігі үшін капиталдық кемелердің құрылысы соғыс кезінде өте шектеулі болды. Германия Derfflinger класын аяқтап, жаңа құрылысқа кірісті. Маккенсендер Derfflinger класының жетілдірілген нұсқасы болды, 13,8 дюймдік зеңбіректермен және шамамен бірдей бронялық схемамен жабдықталған. Ұлыбританияда Джеки Фишер 1914 жылдың қазан айында Бірінші теңіз лорды лауазымына қайта келді. Ол үлкен, жылдам кемелерге деген ынтасын жоғалтпады және конструкторларға 15 дюймдік зеңбіректермен жабдықталған шайқас крейсерінің жобасын жасауды тапсырды. Фишер келесі неміс шайқас крейсерінің 28 түйінмен жүзуін күткендіктен, жаңа британдық жобаның 32 түйінге қабілетті болуын талап етті. Ол мақұлданған, бірақ әлі құрылысы басталмаған екі кеменің тапсырысын жаңа жобаға өзгертуді жоспарлады. Фишер бұл жобаға 28 желтоқсан 1914 жылы мақұлдау алды, олар 15 дюймдік алты зеңбірекпен, бірақ 6 дюймдік бронямен жабдықталды. Олар оттық күші мен жылдамдығы жағынан Tiger крейсерінен басып өтті, бірақ алғашқы британдық шайқас крейсерлерінің қорғаныс деңгейіне оралды. Сонымен қатар, Фишер тағы үш жылдам, жеңіл броняланған кеме алу үшін айлакерлікке жүгінді. Бұл кемелер негізінен жеңіл крейсерлер болды, Фишер оларды кейде осылай атады, бірақ ресми түрде олар ірі жеңіл крейсерлер ретінде жіктелді. Бұл ерекше атау қажет болды, өйткені жаңа капиталдық кемелердің құрылысы тоқтатылған, ал жеңіл крейсерлердің құрылысына шектеулер қойылмаған еді. Олар және олардың әпкелері және болды, және олардың 15 дюймдік (немесе Furious кемесіндегідей) бас қарулары мен қалыңдығы жеңіл крейсердің деңгейіндегі бронясы арасындағы күлкілі тепе-теңдік байқалды. Дизайн жалпы алғанда сәтсіз деп есептелді (флоттағы лақап аты – Ашулы, Көңілді және Қаңқу), бірақ кемелерді ұшақ тасымалдағышқа айналдыру өте сәтті болды. Фишер сондай-ақ жаңа, алып, бірақ жеңіл салынған шайқас крейсері туралы ойлармен бөлісті, ол қару-жарақтармен жабдықталған болар еді, оны ол деп атады; бұл жоба тұжырымдама кезеңінен аспады. Көптеген зерттеушілер Renown және Courageous кластары Фишердің Германияның Балтық жағалауына әскерлерді (мүмкін ресейліктерді) түсіру жоспарына арналған деп санайды. Олар Балтық теңізінің тереңдігі аз болу үшін маңызды болуы мүмкін. Бұл кемелер Балтық теңізіне арналған деп айқын дәлел жоқ: бұрынғы кемелердің суға батып тұруы тым көп және жұмыс жағдайында бос борт жеткіліксіз деп саналды. Робертс Балтық теңізіне назар аудару кемелер жобаланған кезде маңызды болмаған, бірақ апатты Дарданелл кампаниясынан кейін көтерілгенін айтады. Соғыстың соңғы британдық шайқас крейсері "Королева Елизавета" класы болды. Жоба 1915 жылдың соңында Фишер Әмірлікten соңғы рет кеткеннен кейін басталды. Бастапқыда соғыс кемесі ретінде қарастырылған, бірақ жоғары әскери шенеуніктер Ұлыбританияда жеткілікті соғыс кемелерінің бар екенін, бірақ жаңа шайқас крейсерлері Германияның құрылыс үстіндегі кемелеріне қарсы күресу үшін қажет болуы мүмкін деп ойлады (британдықтар Маккенсен класының құрылысындағы неміс прогресін және олардың ықтимал мүмкіндіктерін шамадан тыс бағалады). 8 15 дюймдік зеңбірекпен, 8 дюймдік бронямен және 32 түйінге қабілетті шайқас крейсерінің жобасы бекітілді. Ютландия шайқасында шайқас крейсерлерінің тәжірибесі дизайнды түбегейлі қайта қарастырып, 12 дюймге дейін қалың бронясы бар, бірақ әлі де жылдамдығын сақтайтын шайқас кемесіне айналдырды. Сыныптағы алғашқы кеме, Маккенсен класының кемесінің аяқталуын болдырмау мақсатымен осы жоба бойынша салынды. Оның үш әпкесі үшін жасалған жобалар 1916 жылдың соңында және 1917 жылы қорғанысты жақсарту үшін қайта қарастырылды. Admiral класы неміс Маккенсен класына қарсы тұра алатын жалғыз британдық кемелер болар еді; алайда, неміс кеме жасау соғыс барысында қатты баяулады, және екі Маккенсен іске қосылса да, ешқайсысы аяқталмады. Немістер сондай-ақ 15 дюймдік зеңбіректермен жабдықталған Маккенсендердің өңделген нұсқалары болған үш қосымша кемеде қысқа уақыт жұмыс істеді. Үш қосымша адмиралдың құрылысы 1917 жылдың наурыз айында U- қайықтарынан саудаға жаңа қауіп төндіретін қосымша эскорттар мен сауда кемелерін салуға мүмкіндік беру үшін тоқтатылды. Олар 1919 жылдың ақпан айында толығымен тоқтатылды. Неміс шайқас крейсері соғыстың басында ең үлкен әсер еткен шығар. Жерорта теңізінде орналасқан ол және оны сүйемелдеген жеңіл крейсерлер соғыстың басында британдық және француз кемелерінен қашып, екі британдық шайқас крейсерімен бірге Константинопольге (Истанбул) қарай жүзіп кетті. Екі неміс кемесі Осман Әскери-теңіз күштеріне берілді, бұл Осман империясын Орталық державалардың бірі ретінде соғысқа тартуға ықпал етті. Гобеннің өзі, Явуз Сұлтан Селим деп аталды, 1918 жылдың қаңтарында Эгей теңізінде британдық күштерге қарсы Имброс шайқасынан кейін соғыстың қалған бөлігінде әрекеттен шығарылды. Шайқас крейсерінің бастапқы тұжырымы 1914 жылдың желтоқсан айында Фолкленд аралдары шайқасында сәтті болды. Британдық шайқас крейсерлері және өздеріне тағайындалған міндетті орындады, неміс Шығыс Азия эскадрильясын, бронялы крейсерлер және үш жеңіл крейсерлермен, адмирал Максимилиан Граф фон Спее басқаруымен Оңтүстік Атлант мұхитында қуу және жойды. Шайқасқа дейін австралиялық шайқас крейсері неміс кемелерін Тынық мұхитында сәтсіз іздеді. 1915 жылғы Доггер Банк шайқасында неміс флагмандық кемесі Seydlitz-дің артқы барбеті HMS Lion-нан атылған 13,5 дюймдік зеңбірекпен соққыға ұшырады. Зеңбірек барбетті тесіп өте алмады, бірақ барбет бронясының бөлігін жұлып алып, зеңбіректің жарылысынан туған оттың барбетке енуіне мүмкіндік берді. Жоғары көтеріліп келе жатқан оқ-дәрі заряды тұтанды, және от шарпысы бұрышқа және қоймаға тарады, латунь корпусынан алынған оқ-дәрі зарядарын өртеп жіберді. Ұңғыма экипажы келесі бұрышқа қашуға тырысты, бұл оттың сол бұрышқа да таралуына және екі бұрыштың экипажын өлтіруге әкелді. Seydlitz тек Вильгельм Хайдкамп жасаған артқы қоймаларын шұғыл түрде сумен толтыру арқылы дағдарыстан құтылды. Бұл жақындағы апат оқ-дәрілерді тасымалдау тәсіліне байланысты болды және неміс және британдық соғыс кемелері мен шайқас крейсерлеріне тән еді, бірақ соңғыларындағы жеңіл қорғаныс бұрыштардың немесе барбеттердің тесілуіне оларды көбірек сезімтал етті. Немістер зардап шеккен Seydlitz-ді зерттеуден сабақ алды және оқ-дәрілерді тасымалдау кез келген жарылысқа ұшырау мүмкіндігін азайту үшін шаралар қабылдады. Кордитті тасымалдаудан басқа, шайқас көбінесе шешілмеді, бірақ британдық флагмандық кеме Lion және Seydlitz қатты зардап шекті. Lion жылдамдығын жоғалтты, бұл оның шайқас желісінен қалып қоюына әкелді, және Битти шайқастың қалған бөлігінде кемелерін тиімді басқара алмады. Британдық сигналдық қателік неміс шайқас крейсерлерінің шегінуіне мүмкіндік берді, өйткені Битти эскадрильясының көп бөлігі зардап шеккен бронялы крейсер Blücher-ге қателікпен шоғырланды, оны көптеген өлім-жұлыммен батырды. Британдықтар шешуші жеңіске қол жеткізе алмауына нашар артиллериялық дайындықтарын айыптады және оқ-дәрі қоймалары мен барбеттерінде қорғалмаған кордит зарядын жинақтау арқылы ату жылдамдығын арттыруға тырысты. 1916 жылдың 31 мамырында Ютландия шайқасында британдық және неміс шайқас крейсерлері флот бөлімдері ретінде қолданылды. Британдық шайқас крейсерлері неміс әріптестерімен, содан кейін неміс соғыс кемелерімен шайқасқа түсті, британдық Ұлы Флоттың соғыс кемелері келгенге дейін. Бұл Корольдік Әскери-теңіз күштерінің шайқас крейсерлері эскадрильясы үшін апатқа ұласты: Invincible, Queen Mary және жарылды.

For most of the combatants, capital ship construction was very limited during the war. Germany finished the Derfflinger class and began work on the The Mackensens were a development of the Derfflinger class, with 13.8 inch guns and a broadly similar armour scheme, designed for
In Britain, Jackie Fisher returned to the office of First Sea Lord in October 1914. His enthusiasm for big, fast ships was unabated, and he set designers to producing a design for a battlecruiser with 15 inch guns. Because Fisher expected the next German battlecruiser to steam at 28 knots, he required the new British design to be capable of 32 knots. He planned to reorder two s, which had been approved but not yet laid down, to a new design. Fisher finally received approval for this project on 28 December 1914 and they became the With six 15 inch guns but only 6 inch armour they were a further step forward from Tiger in firepower and speed, but returned to the level of protection of the first British battlecruisers. At the same time, Fisher resorted to subterfuge to obtain another three fast, lightly armoured ships that could use several spare gun turrets left over from battleship construction. These ships were essentially light battlecruisers, and Fisher occasionally referred to them as such, but officially they were classified as large light cruisers. This unusual designation was required because construction of new capital ships had been placed on hold, while there were no limits on light cruiser construction. They became and her sisters and , and there was a bizarre imbalance between their main guns of 15 inches (or in Furious) and their armour, which at thickness was on the scale of a light cruiser. The design was generally regarded as a failure (nicknamed in the Fleet Outrageous, Uproarious and Spurious), though the later conversion of the ships to aircraft carriers was very successful. Fisher also speculated about a new mammoth, but lightly built battlecruiser, that would carry guns, which he termed ; this never got beyond the concept stage. It is often held that the Renown and Courageous classes were designed for Fisher's plan to land troops (possibly Russian) on the German Baltic coast. Specifically, they were designed with a reduced draught, which might be important in the shallow Baltic. This is not clear cut evidence that the ships were designed for the Baltic: it was considered that earlier ships had too much draught and not enough freeboard under operational conditions. Roberts argues that the focus on the Baltic was probably unimportant at the time the ships were designed, but was inflated later, after the disastrous Dardanelles Campaign. The final British battlecruiser design of the war was the , which was born from a requirement for an improved version of the Queen Elizabeth battleship. The project began at the end of 1915, after Fisher's final departure from the Admiralty. While initially envisaged as a battleship, senior sea officers felt that Britain had enough battleships, but that new battlecruisers might be required to combat German ships being built (the British overestimated German progress on the Mackensen class as well as their likely capabilities). A battlecruiser design with eight 15 inch guns, 8 inches of armour and capable of 32 knots was decided on. The experience of battlecruisers at the Battle of Jutland meant that the design was radically revised and transformed again into a fast battleship with armour up to 12 inches thick, but still capable of The first ship in the class, , was built according to this design to counter the possible completion of any of the Mackensen class ship. The plans for her three sisters, on which little work had been done, were revised once more later in 1916 and in 1917 to improve protection. The Admiral class would have been the only British ships capable of taking on the German Mackensen class; nevertheless, German shipbuilding was drastically slowed by the war, and while two Mackensens were launched, none were ever completed. The Germans also worked briefly on a further three ships, of the , which were modified versions of the Mackensens with 15 inch guns. Work on the three additional Admirals was suspended in March 1917 to enable more escorts and merchant ships to be built to deal with the new threat from U boats to trade. They were finally cancelled in February 1919. The German battlecruiser perhaps made the most impact early in the war. Stationed in the Mediterranean, she and the escorting light cruiser evaded British and French ships on the outbreak of war, and steamed to Constantinople (Istanbul) with two British battlecruisers in hot pursuit. The two German ships were handed over to the Ottoman Navy, and this was instrumental in bringing the Ottoman Empire into the war as one of the Central Powers. Goeben herself, renamed Yavuz Sultan Selim, fought engagements against the Imperial Russian Navy in the Black Sea before being knocked out of the action for the remainder of the war after the Battle of Imbros against British forces in the Aegean Sea in January 1918. The original battlecruiser concept proved successful in December 1914 at the Battle of the Falkland Islands. The British battlecruisers and did precisely the job for which they were intended when they chased down and annihilated the German East Asia Squadron, centered on the armoured cruisers and , along with three light cruisers, commanded by Admiral Maximilian Graf Von Spee, in the South Atlantic Ocean. Prior to the battle, the Australian battlecruiser had unsuccessfully searched for the German ships in the Pacific. During the Battle of Dogger Bank in 1915, the aftermost barbette of the German flagship Seydlitz was struck by a British 13.5 inch shell from HMS Lion. The shell did not penetrate the barbette, but it dislodged a piece of the barbette armour that allowed the flame from the shell's detonation to enter the barbette. The propellant charges being hoisted upwards were ignited, and the fireball flashed up into the turret and down into the magazine, setting fire to charges removed from their brass cartridge cases. The gun crew tried to escape into the next turret, which allowed the flash to spread into that turret as well, killing the crews of both turrets. Seydlitz was saved from near certain destruction only by emergency flooding of her after magazines, which had been effected by Wilhelm Heidkamp. This near disaster was due to the way that ammunition handling was arranged and was common to both German and British battleships and battlecruisers, but the lighter protection on the latter made them more vulnerable to the turret or barbette being penetrated. The Germans learned from investigating the damaged Seydlitz and instituted measures to ensure that ammunition handling minimised any possible exposure to flash. Apart from the cordite handling, the battle was mostly inconclusive, though both the British flagship Lion and Seydlitz were severely damaged. Lion lost speed, causing her to fall behind the rest of the battleline, and Beatty was unable to effectively command his ships for the remainder of the engagement. A British signalling error allowed the German battlecruisers to withdraw, as most of Beatty's squadron mistakenly concentrated on the crippled armoured cruiser Blücher, sinking her with great loss of life. The British blamed their failure to win a decisive victory on their poor gunnery and attempted to increase their rate of fire by stockpiling unprotected cordite charges in their ammunition hoists and barbettes. At the Battle of Jutland on 31 May 1916, both British and German battlecruisers were employed as fleet units. The British battlecruisers became engaged with both their German counterparts, the battlecruisers, and then German battleships before the arrival of the battleships of the British Grand Fleet. The result was a disaster for the Royal Navy's battlecruiser squadrons: Invincible, Queen Mary, and exploded with the loss of all but a handful of their crews. The exact reason why the ships' magazines detonated is not known, but the plethora of exposed cordite charges stored in their turrets, ammunition hoists and working chambers in the quest to increase their rate of fire undoubtedly contributed to their loss. Beatty's flagship Lion herself was almost lost in a similar manner, save for the heroic actions of Major Francis Harvey. The better armoured German battlecruisers fared better, in part due to the poor performance of British fuzes (the British shells tended to explode or break up on impact with the German armour). —the only German battlecruiser lost at Jutland—had only 128 killed, for instance, despite receiving more than thirty hits. The other German battlecruisers, , Von der Tann, Seydlitz, and , were all heavily damaged and required extensive repairs after the battle, Seydlitz barely making it home, for they had been the focus of British fire for much of the battle.

Соғыс аралық кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Ұлыбритания, Жапония және АҚШ жаңа буын, одан да қуатты линкорлар мен линкорлық крейсерлердің жобалау жұмыстарын бастады. Әр елдің әскери-теңіз күштері қалаған кеме құрылысының жаңа толқыны саяси тұрғыдан даулы және экономикалық тұрғыдан қиындық тудыруы мүмкін болды. Бұл басталып келе жатқан қарулану жарысы 1922 жылғы Вашингтон теңіз келісімімен тоқтатылды, онда ірі теңіз державалары капиталдық кемелердің санына шектеулерге келісті. Германияның теңіз күштері келіссөздерге қатыспады; Версаль келісімінің шарттарына сәйкес Германияға ешқандай заманауи капиталдық кемелерге рұқсат берілмеді. 1920-1930 жылдары Ұлыбритания мен Жапония ғана линкорлық крейсерлерді сақтап қалды, олар көбінесе бастапқы жобаларынан өзгертіліп, қайта жаңартылды. Линкорлық крейсер мен қазіргі заманғы жылдам линкор арасындағы шекара нашарлады; шындығында, жапондық "Конго" линкорлары 1930 жылдары толыққанды қайта құрудан кейін ресми түрде линкорлар деп қайта аталды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жоспарлар

1918 жылы суға түсірілген "Худ" Бірінші дүниежүзілік соғыста аяқталған соңғы әскери крейсер болды. Ютландия шайқасынан алынған сабақтарға байланысты, кеме құрылыс барысында өзгертілді: оның бортының қалыңдығы орташа есеппен 50 пайызға арттырылып, едәуір кеңейтілді, ауыр палубалық броня берілді және оқ-дәрілердің жануына қарсы қорғанысы күшейтілді. Осының арқасында кеме өзінің қару-жарағына қарсы тұра алады деп күтілді – бұл "тепе-теңдік" ұрыс кемесінің классикалық көрсеткіші. "Худ" Корольдік теңіз күштерінің ең ірі кемесі болды. Өте үлкен суыруының есебінен, теория бойынша ол ұрыс кемесінің оттық күшін және бронясын, әскери крейсердің жылдамдығымен үйлестірді, соның салдарынан кейбіреулер оны жылдам ұрыс кемесі деп атады. Дегенмен, оның бронясы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін салынған британдық ұрыс кемелеріне қарағанда әлдеқайда нашар болды. 1913 жылдан бері әскери крейсерлік жобалармен айналысып, осы класс кемелердегі соңғы жетістіктерді мұқият бақылаған АҚШ теңіз күштері жауап ретінде жаңа жобаларды ұсынды. Егер жоспарланғандай аяқталғанда, олар өте жылдам және сегіз 406 мм (16 дюйм) зеңбірекпен жақсы қаруланған болар еді, бірақ олардың бронясы "Инвинсибл" класындағы кемелерден көп артық болмас еді – бұл Ютландия шайқасынан кейін қорғанысты арттырғаннан соң да. Соғыстан кейінгі әскери крейсерлік жарыстың соңғы кезеңі британдықтардың "Амаги" және "Лексингтон" типтеріне берген жауабы болды: төрт "G3" әскери крейсері. Сол кездегі Корольдік теңіз күштерінің құжаттарында 30 шақырымнан астам жылдамдығы бар кез келген ұрыс кемесін әскери крейсер деп сипаттаған, бірақ көпшілік "G3" кемесін тепе-теңдік сақталған жылдам ұрыс кемесі деп санады. Вашингтондық теңіз келісімі осы жобалардың ешқайсысын іске асырмады. Құрылысы басталған кемелердің кейбіреулері құрылыс алаңында бұзылып, қалғандары әуе кемелеріне айналдырылды. Жапонияда "Амаги" және жапондық "Акаги" әуе кемесіне айналдыру үшін таңдалды. "Амаги" 1923 жылғы Ұлы Канто жер сілкінісінен қирап, металл тескілеріне жіберілді, ал оның орнына "Тоса" класындағы ұрыс кемесінің корпусы, жапондық "Кага" әуе кемесіне айналдырылды. АҚШ теңіз күштері де Вашингтон келісімінен кейін екі әскери крейсердің корпусын әуе кемелеріне айналдырды: "Лексингтон" және "Саратога", бірақ бұл корпустарды бірден бұзуға қарағанда аздап артық деп есептелді (қалған төртеуі: "Констелляция", "Рейнджер", "Конституция" және "Юнайтед Стейтс" бұзылды). Ұлыбританияда Фишердің "үлкен жеңіл крейсерлері" әуе кемелеріне айналдырылды. "Furious" соғыс кезінде жартылай өзгертілді, ал "Glorious" және "Courageous" да осылай өзгертілді.

Hood, launched in 1918, was the last World War I battlecruiser to be completed. Owing to lessons from Jutland, the ship was modified during construction; the thickness of her belt armour was increased by an average of 50 percent and extended substantially, she was given heavier deck armour, and the protection of her magazines was improved to guard against the ignition of ammunition. This was hoped to be capable of resisting her own weapons—the classic measure of a "balanced" battleship. Hood was the largest ship in the Royal Navy when completed; because of her great displacement, in theory she combined the firepower and armour of a battleship with the speed of a battlecruiser, causing some to refer to her as a fast battleship. However, her protection was markedly less than that of the British battleships built immediately after World War I, the The United States Navy, which had worked on its battlecruiser designs since 1913 and watched the latest developments in this class with great care, responded with the If completed as planned, they would have been exceptionally fast and well armed with eight 16 inch guns, but carried armour little better than the Invincibles—this after an increase in protection following Jutland. The final stage in the post war battlecruiser race came with the British response to the Amagi and Lexington types: four G3 battlecruisers. Royal Navy documents of the period often described any battleship with a speed of over about as a battlecruiser, regardless of the amount of protective armour, although the G3 was considered by most to be a well balanced fast battleship. The Washington Naval Treaty meant that none of these designs came to fruition. Ships that had been started were either broken up on the slipway or converted to aircraft carriers. In Japan, Amagi and Japanese aircraft carrier Akagi were selected for conversion. Amagi was damaged beyond repair by the 1923 Great Kantō earthquake and was broken up for scrap; the hull of one of the proposed Tosa class battleships, Japanese aircraft carrier Kaga, was converted in her stead. The United States Navy also converted two battlecruiser hulls into aircraft carriers in the wake of the Washington Treaty: Lexington and Saratoga, although this was only considered marginally preferable to scrapping the hulls outright (the remaining four: Constellation, Ranger, Constitution and United States were scrapped). In Britain, Fisher's "large light cruisers," were converted to carriers. Furious had already been partially converted during the war and Glorious and Courageous were similarly converted.

Қайта құру бағдарламалары

Жалпы алғанда, тоғыз ұрыс крейсері Вашингтон әскери-теңіз келісімінен аман қалды, бірақ HMS Tiger кейіннен 1930 жылғы Лондон әскери-теңіз конференциясының салдарынан жарамсыз делініп, сүтілді. Олардың жоғары жылдамдығы, әлсіздіктеріне қарамастан, оларды құнды теңіз күштеріне айналдырды, сондықтан осы кемелердің көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін айтарлықтай жаңартылды және 1920-1930 жылдары кең ауқымды модернизацияланды. 1934 және 1936 жылдар аралығында Repulse ішінара модернизацияланды, оның бастионы өзгертілді, ұшақ ангары, катапульта және жаңа артиллериялық жабдық қосылды, сондай-ақ оның әуе шабуылына қарсы қару-жарағы күшейтілді. Renown 1937-1939 жылдар аралығында толыққанды қайта құрылымнан өтті. Оның палубалық бронясы арттырылды, жаңа турбиналар мен қазандықтар орнатылды, ұшақ ангары мен катапульта қосылды және бас қаруларынан басқа барлық қарулары толығымен жаңаланды, олардың көтерілу бұрышы +30 градусқа дейін арттырылды. Бастиондық құрылымы да алынып тасталды және оның орнына жауынгерлік кемелерде қолданылатын үлкен бастион орнатылды. Мұндай қайта құрулар әдетте кеме салмағын арттырса да, Renown тоннажы едәуір жеңілдетілген күштік қондырғысының арқасында азайды. Repulse және Hood үшін жоспарланған ұқсас толыққанды қайта құрулар Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты тоқтатылды. Жаңа кемелерді құра алмаған Жапон императорлық теңіз күштері де Kongō класындағы (бастапқыда жапондық жауынгерлік кемелер Haruna, Kirishima және Kongō—ал Hiei Вашингтон келісімі шарттары бойынша қарусызданғандықтан кейін ғана) екі маңызды қайта құруда (біреуі Hiei үшін) қолданыстағы ұрыс крейсерлерін жақсартуды жөн көрді. Біріншісінде бас қаруларының көтерілу бұрышы +40 градусқа дейін арттырылды, торпедаға қарсы бөлімдер мен көлденең броня қосылды және қосымша басқару орындары бар "пагода" типті мачта салынды. Екінші қайта құру жылдамдыққа бағытталды, өйткені олар әуе кемелерінің эскадрон тобына жылдам сүйемелдеушілер ретінде таңдалған еді. Толығымен жаңа бас қозғалтқыштар, азайтылған қазандықтар саны және корпустың ұзындығы 8 метрге ұзартылды, бұл оларға қайтадан 30 теңіз шақырымынан астам жылдамдыққа жетуге мүмкіндік берді. Олар "жылдам жауынгерлік кемелер" деп қайта жіктелді, бірақ олардың бронясы мен қарулары американдық немесе британдық теңіз күштеріндегі Бірінші дүниежүзілік соғыстан аман қалған жауынгерлік кемелерге қарағанда нашар болды, бұл Тынық мұхитындағы соғыс кезінде Hiei және Kirishima Гуадалканал түбіндегі шайқастарда АҚШ оқтарынан оңай зақымдануына және одан кейін суға батыруға мәжбүр етті. Ең қызығы, Hiei ауыр және жеңіл крейсерлердің түнгі шайқаста орташа калибрлі оқтарынан зақымданды. Екі ерекшелік болды: Түркияның Yavuz Sultan Selim және Корольдік теңіз күштерінің Hood. Түрік теңіз күштері соғыстар арасында кемеге негізінен соғыс зақымдануларын жөндеуге және жаңа атыс басқару жүйелерін және әуе шабуылына қарсы батареяларды орнатуға бағытталған шағын жақсартулар жасады. Hood флотта үнемі қызметте болды және оны ұзақ қайта құруға алып тастау мүмкін болмады. 1930 жылдары кемеде қазіргі заманғы атыс басқару жүйелері, әуе шабуылына қарсы қарулар санының артуы және 1941 жылдың наурыз айында радар сияқты шағын жақсартулар жасалды.

In total, nine battlecruisers survived the Washington Naval Treaty, although HMS Tiger later became a victim of the London Naval Conference 1930 and was scrapped. Because their high speed made them valuable surface units in spite of their weaknesses, most of these ships were significantly updated before World War II. and were modernized significantly in the 1920s and 1930s. Between 1934 and 1936, Repulse was partially modernized and had her bridge modified, an aircraft hangar, catapult and new gunnery equipment added and her anti aircraft armament increased. Renown underwent a more thorough reconstruction between 1937 and 1939. Her deck armour was increased, new turbines and boilers were fitted, an aircraft hangar and catapult added and she was completely rearmed aside from the main guns which had their elevation increased to +30 degrees. The bridge structure was also removed and a large bridge similar to that used in the battleships installed in its place. While conversions of this kind generally added weight to the vessel, Renowns tonnage actually decreased due to a substantially lighter power plant. Similar thorough rebuildings planned for Repulse and Hood were cancelled due to the advent of World War II. Unable to build new ships, the Imperial Japanese Navy also chose to improve its existing battlecruisers of the Kongō class (initially the Japanese battleship Haruna, Japanese battleship Kirishima, and Japanese battleship Kongō—the Japanese battleship Hiei only later as it had been disarmed under the terms of the Washington treaty) in two substantial reconstructions (one for Hiei). During the first of these, elevation of their main guns was increased to +40 degrees, anti torpedo bulges and of horizontal armour added, and a "pagoda" mast with additional command positions built up. This reduced the ships' speed to The second reconstruction focused on speed as they had been selected as fast escorts for aircraft carrier task forces. Completely new main engines, a reduced number of boilers and an increase in hull length by 26 feet (8 m) allowed them to reach up to 30 knots once again. They were reclassified as "fast battleships," although their armour and guns still fell short compared to surviving World War I–era battleships in the American or the British navies, with dire consequences during the Pacific War, when Hiei and Kirishima were easily crippled by US gunfire during actions off Guadalcanal, forcing their scuttling shortly afterwards. Perhaps most tellingly, Hiei was crippled by medium caliber gunfire from heavy and light cruisers in a close range night engagement. There were two exceptions: Turkey's Yavuz Sultan Selim and the Royal Navy's Hood. The Turkish Navy made only minor improvements to the ship in the interwar period, which primarily focused on repairing wartime damage and the installation of new fire control systems and anti aircraft batteries. Hood was in constant service with the fleet and could not be withdrawn for an extended reconstruction. She received minor improvements over the course of the 1930s, including modern fire control systems, increased numbers of anti aircraft guns, and in March 1941, radar.

Әскери-теңіз күшін қайта жарақтандыру

1930 жылдардың аяғында теңіз күштері капиталдық кемелерді қайта құрастыруды бастады, және осы кезеңде көптеген ірі саудалық рейдтік кемелер мен шағын, жылдам линкорлар салынды, олар кейде ұрыс крейсерлері деп аталады. Германия мен Ресей осы кезеңде жаңа ұрыс крейсерлерін жобалады, бірақ соңғысы ғана 35 000 тонналық екі кемені салды. Олар 1941 жылы немістер шабуыл жасаған кезде әлі құрылыс алаңында болды және құрылысы тоқтатылды. Екі кеме де соғыс аяқталғаннан кейін мақұлданды. Немістер "Z" жоспары аясында Kriegsmarine (Крайгсмаринді) кеңейтудің бір бөлігі ретінде үш ұрыс крейсерін жоспарлады. Алты 15 дюймдік зеңбірекпен, жоғары жылдамдықпен, ұзақ қашықтықта, бірақ өте жұқа бронямен, олар саудалық рейдтік кемелер ретінде көзделіпті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін тек біреуіне ғана тапсырыс берілді, бірақ оған ешқандай жұмыс істелген жоқ. Атаулары берілмеді, олар келісімшарт бойынша "O", "P" және "Q" деп белгіленді. Жаңа класс Kriegsmarine-де (Крайгсмаринде) бірауқыпты қарсылық тудырмады. Олардың тым жеңіл қорғанысы теңіз күштерінің кейбір топтарында "Ohne Panzer Quatsch" (бронясыз әуесқойлық) деген аңызға айналды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Корольдік теңіз күштері 1940 жылғы сәуір айында Норвегия кампаниясы кезінде бірнеше жекпе-жек крейсерлерін жұмылдырды. Неміс линкоры «Гнейзенау» және неміс линкоры «Шарнхорст» Лофотен аймағындағы шайқаста «Renown» кемесімен өте жаман ауа райында қақтығысты және «Гнейзенау» зақымданғаннан кейін шайқастан шықты. «Renown» кемесінің 15 дюймдік снарядының бірі жарылмай «Gneisenau» кемесінің басқару мұнарасынан өтіп, электр және байланыс кабельдерін кесіп, алдыңғы 150 мм (5.9 дюйм) мұнаралардың қашықтық өлшегіштерін жойды. Электр қуатының жоғалтылуына байланысты негізгі артиллериялық отты басқару артқа жылдырылды. «Renown» кемесінен жасалған тағы бір снаряд «Гнейзенау» кемесінің артқы мұнарасын бұзды. Британдық кемеге неміс снарядтары екі рет тиді, бірақ едәуір зақым келтірмеді. Бұл соғыстан аман қалған жалғыз соғысқа дейінгі жекпе-жек крейсері болды. Соғыстың басында неміс кемелері Атлант мұхитында сауда кемелерін аулауда белгілі бір табысқа жетті. «Renown», «Repulse», «Dunkerque» және француз линкоры «Strasbourg» сияқты одақтас жекпе-жек крейсерлері неміс кемелерін іздеу операцияларына жұмылдырылды. Бір ғана тікелей шайқас 1941 жылғы мамыр айында Дания бұғазы шайқасында болды, онда неміс линкоры «Bismarck» және ауыр крейсер «Prinz Eugen» британдық кемелерге шабуыл жасау үшін Солтүстік Атлант мұхитына шықты және «Hood» және линкормен тоқтатылды. «Bismarck» линкорының 15 дюймдік снарядтары жарылысқа себеп болғандықтан «Hood» кемесі жойылды. Тек үш адам аман қалды. Тынық мұхитындағы соғыста алғашқы шайқасқа түскен жекпе-жек крейсері «Repulse» болды, ол 1941 жылғы 10 желтоқсанда Сингапурдың солтүстігіндегі жапон торпедалық бомбалаушыларынан батып кетті, «Prince of Wales» кемесімен бірге болғанда. Бір бомбадан жеңіл зақым алды, ал екінші екі бомба жақыннан өтті. Оның жылдамдығы мен маневрлік қабілеті басқа бомбалаушы ұшақтардың шабуылдарынан және 33 торпедадан қашуға мүмкіндік берді. Торпедалық шабуылдардың соңғы тобы бірнеше бағыттан шабуыл жасады және «Repulse» кемесіне бес торпеда тиді. Ол тез арада 27 офицер мен 486 экипаж мүшесінің қаза болуымен суға батып кетті; 42 офицер мен 754 сарбазды эскорттаушы эсминецтер құтқарып алды. «Repulse» және «Prince of Wales» кемелерінің жоғалуы әуе қорғанысы жоқ капиталдық кемелердің әуе шабуылдарына осалдығын көрсетті. Жапондық «Kongō» класындағы жекпе-жек крейсерлері жоғары жылдамдықтарының арқасында соғыс кезінде көбінесе авиатасымалдаушылардың эскорты ретінде кеңінен қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі олардың қарулануы нашар болды және жаңартылған бронясы заманауи линкорлармен салыстырғанда жұқа болды. 1942 жылғы 13 қарашада Гуадалканалдың бірінші теңіз шайқасында «Hiei» американдық крейсерлер мен эсминецтерге өте жақын қашықтықта кездесті. Кеме шайқаста қатты зақымданып, «Kirishima» кемесімен сүйретілуге мәжбүр болды. Келесі күні таңертең американдық ұшақтар екеуін де анықтады және «Kirishima» кемесі қайта-қайта әуе шабуылдарынан кейін сүйреуін тастауға мәжбүр болды. «Hiei» кемесінің капитаны одан әрі зақымданғаннан кейін 14 қарашаның кешкісін экипажға кемені тастап кетуді бұйырды. 14-15 қараша түнінде Гуадалканалдың екінші теңіз шайқасында «Kirishima» «Ironbottom Sound» аймағына қайта оралды, бірақ американдық линкорлар «South Dakota» және «Washington» кемелерімен кездесті. «Washington» кемесін анықтай алмаса да, «Kirishima» «South Dakota» кемесімен тиімді шайқасты. Бірнеше минуттан кейін «Washington» кемесі жақын қашықтықтан оқ атып, «Kirishima» кемесіне қатты зақым келтірді, оның артқы мұнараларын бұзды, рулін бұзды және кемені су сызығының астына соқты. Су тасқыны бақылаудан шығып, үш жарым сағаттан кейін «Kirishima» суға батып кетті. Лейте шығанағындағы шайқастан кейін Жапонияға оралған «Kongō» кемесі 1944 жылғы 21 қарашада американдық «Sealion II» су асты кемесімен торпедаланып, батып кетті.

The Royal Navy deployed some of its battlecruisers during the Norwegian Campaign in April 1940. The German battleship Gneisenau and the German battleship Scharnhorst were engaged during the action off Lofoten by Renown in very bad weather and disengaged after Gneisenau was damaged. One of Renowns 15 inch shells passed through Gneisenaus director control tower without exploding, severing electrical and communication cables as it went and destroyed the rangefinders for the forward 150 mm (5.9 in) turrets. Main battery fire control had to be shifted aft due to the loss of electrical power. Another shell from Renown knocked out Gneisenaus aft turret. The British ship was struck twice by German shells that failed to inflict any significant damage. She was the only pre war battlecruiser to survive the war. In the early years of the war various German ships had a measure of success hunting merchant ships in the Atlantic. Allied battlecruisers such as Renown, Repulse, and the fast battleships Dunkerque and French battleship Strasbourg were employed on operations to hunt down the commerce raiding German ships. The one stand up fight occurred when the battleship German battleship Bismarck and the heavy cruiser German cruiser Prinz Eugen sortied into the North Atlantic to attack British shipping and were intercepted by Hood and the battleship in May 1941 in the Battle of the Denmark Strait. Hood was destroyed when the Bismarcks 15 inch shells caused a magazine explosion. Only three men survived. The first battlecruiser to see action in the Pacific War was Repulse when she was sunk by Japanese torpedo bombers north of Singapore on 10 December 1941 whilst in company with Prince of Wales. She was lightly damaged by a single bomb and near missed by two others in the first Japanese attack. Her speed and agility enabled her to avoid the other attacks by level bombers and dodge 33 torpedoes. The last group of torpedo bombers attacked from multiple directions and Repulse was struck by five torpedoes. She quickly capsized with the loss of 27 officers and 486 crewmen; 42 officers and 754 enlisted men were rescued by the escorting destroyers. The loss of Repulse and Prince of Wales conclusively proved the vulnerability of capital ships to aircraft without air cover of their own. The Japanese Kongō class battlecruisers were extensively used as carrier escorts for most of their wartime career due to their high speed. Their World War I–era armament was weaker and their upgraded armour was still thin compared to contemporary battleships. On 13 November 1942, during the First Naval Battle of Guadalcanal, Hiei stumbled across American cruisers and destroyers at point blank range. The ship was badly damaged in the encounter and had to be towed by her sister ship Kirishima. Both were spotted by American aircraft the following morning and Kirishima was forced to cast off her tow because of repeated aerial attacks. Hieis captain ordered her crew to abandon ship after further damage and scuttled Hiei in the early evening of 14 November. On the night of 14/15 November during the Second Naval Battle of Guadalcanal, Kirishima returned to Ironbottom Sound, but encountered the American battleships South Dakota and Washington. While failing to detect Washington, Kirishima engaged South Dakota with some effect. Washington opened fire a few minutes later at short range and badly damaged Kirishima, knocking out her aft turrets, jamming her rudder, and hitting the ship below the waterline. The flooding proved to be uncontrollable and Kirishima capsized three and a half hours later. Returning to Japan after the Battle of Leyte Gulf, Kongō was torpedoed and sunk by the American submarine Sealion II on 21 November 1944.

Үлкен крейсерлер немесе "крейсерлік құтқарушылар"

Кемелердің ұрыс кемелері мен крейсерлердің арасындағы мөлшері бойынша кешкі қайта жандану Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін болды. Кейбіреулер оларды ұрыс крейсерлері деп сипаттаса да, олар ешқашан капиталдық кемелер ретінде жіктелмеді, ал олар "супер крейсерлер", "ірі крейсерлер" немесе тіпті "шексіз крейсерлер" деп әртүрліше аталды. Голланд, американ және жапон флоттары осы жаңа кластарды ауыр крейсерлерге немесе олардың қарсыластарының салған нұсқаларына қарсы тұру үшін жоспарлады. Мұндай алғашқы крейсерлердің бірі – голландтық 1047 жобасы, ол Жапон агрессиясына қарсы Шығыс Индиядағы отарларын қорғауға арналған. Бұл кемелер неміс және итальян көмегімен жобаланды. Олар неміс "Scharnhorst" класына ұқсас болды және бірдей бас қару-жарағына ие болғанмен, олар жеңіл брондалған және тек сегіз дюймдік артиллерияға қарсы қорғалған. Жобаның көп бөлігі аяқталғанмен, 1940 жылдың мамырында немістер Нидерландыны басып алғандықтан, кемелерді салу жұмысы басталған жоқ. Бірінші кеме сол жылдың маусымында салынуға тиіс болған. Соңғы ұрыс крейсерлерінің класы АҚШ флоттарының "ірі крейсерлері" болды. Олардың екеуі – "Аляска" мен "Гуам" аяқталды, үшіншісі – "Гавайи" құрылысы кезінде тоқтатылды, ал "Филиппин", "Пуэрто-Рико" және "Самоа" аттарымен тағы үш кеме салудан бұрын тоқтатылды. Олар ұрыс крейсерлері емес, "ірі крейсерлер" деп жіктелді. Бұл кемелер аумақтар мен протектораттардың аттарымен аталды. (Ұрыс кемелері штаттардың, ал крейсерлер қалалардың аттарымен аталды.) Бас қару-жарағы үш үштік мұнарадағы тоғыз 12 дюймдік зеңбіректерден тұрды, ал "Аляскалардың" суыру қабілеті екі есе көп болды және зеңбіректердің диаметрі 50%-ға үлкен болды. Оларда нақты капиталдық кемелерге тән қалың брондалған белдеу және күрделі торпедадан қорғау жүйесі болған жоқ. Алайда, көптеген ұрыс крейсерлерінен айырмашылығы, олар крейсерлік стандарттарға сәйкес теңдестірілген дизайн деп есептелді, өйткені олардың қорғанысы өз калибрінің отына төтеп бере алды, бірақ өте тар диапазонда ғана. Олар жапондық ауыр крейсерлерді іздеу үшін жобаланды, бірақ олар қызметке кірген кезде көптеген жапондық крейсерлер американдық ұшақтармен немесе су асты кемелерімен батып қалған еді. Қазіргі жылдам ұрыс кемелері сияқты, олардың жылдамдығы оларды кеме тасымалдаушылар мен артиллериялық кемелер ретінде пайдалануға ыңғайлы етті, оларға дамығандай беткей шайқас кемелері ретінде емес. Жапондықтар "Аляскаға" ұқсас, бірақ үлкен зеңбіректерге ие "B64" класын жобалай бастады. "Аляска" туралы хабар оларды дизайнды жаңартуға және "B65" дизайнын жасауға итермеледі. 356 мм зеңбіректермен қаруланған "B65" жаңа ұрыс крейсерлерінің ең қаруланғандары болуы мүмкін еді, бірақ олар әлі де сегіз дюймдік снарядтарды тоқтатуға жеткілікті қорғанысқа ие болды. Голландтар сияқты, жапондықтар "B65" дизайнын аяқтады, бірақ оларды ешқашан салуға кіріспеді. Дизайн дайын болған кезде жапондық флот олардың кемелерге көп қажеттілігі жоқ екенін және құрылыстың басымдығы әуе кемелеріне берілуі керек екенін түсінді. "Аляска" сияқты, жапондықтар да осы кемелерді ұрыс крейсерлері деп атамады, оларды "супер ауыр крейсерлер" деп атады.

A late renaissance in popularity of ships between battleships and cruisers in size occurred on the eve of World War II. Described by some as battlecruisers, but never classified as capital ships, they were variously described as "super cruisers", "large cruisers" or even "unrestricted cruisers". The Dutch, American, and Japanese navies all planned these new classes specifically to counter the heavy cruisers, or their counterparts, being built by their naval rivals. The first such battlecruisers were the Dutch Design 1047, designed to protect their colonies in the East Indies in the face of Japanese aggression. Never officially assigned names, these ships were designed with German and Italian assistance. While they broadly resembled the German Scharnhorst class and had the same main battery, they would have been more lightly armoured and only protected against eight inch gunfire. Although the design was mostly completed, work on the vessels never commenced as the Germans overran the Netherlands in May 1940. The first ship would have been laid down in June of that year. The only class of these late battlecruisers actually built were the United States Navy's "large cruisers". Two of them were completed, Alaska and Guam; a third, Hawaii, was cancelled while under construction and three others, to be named Philippines, Puerto Rico and Samoa, were cancelled before they were laid down. They were classified as "large cruisers" instead of battlecruisers. These ships were named after territories or protectorates. (Battleships, were named after states and cruisers after cities.) With a main armament of nine 12 inch guns in three triple turrets and a displacement of , the Alaskas were twice the size of s and had guns some 50% larger in diameter. They lacked the thick armoured belt and intricate torpedo defence system of true capital ships. However, unlike most battlecruisers, they were considered a balanced design according to cruiser standards as their protection could withstand fire from their own caliber of gun, albeit only in a very narrow range band. They were designed to hunt down Japanese heavy cruisers, though by the time they entered service most Japanese cruisers had been sunk by American aircraft or submarines. Like the contemporary fast battleships, their speed ultimately made them more useful as carrier escorts and bombardment ships than as the surface combatants they were developed to be. The Japanese started designing the B64 class, which was similar to the Alaska but with guns. News of the Alaskas led them to upgrade the design, creating Design B 65. Armed with 356 mm guns, the B65s would have been the best armed of the new breed of battlecruisers, but they still would have had only sufficient protection to keep out eight inch shells. Much like the Dutch, the Japanese got as far as completing the design for the B65s, but never laid them down. By the time the designs were ready the Japanese Navy recognized that they had little use for the vessels and that their priority for construction should lie with aircraft carriers. Like the Alaskas, the Japanese did not call these ships battlecruisers, referring to them instead as super heavy cruisers.

Салқын соғыс дәуіріндегі үлгілер

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген әскери-теңіз флоттары линкорлар мен жеңіл крейсерлер концепцияларын тастағанына қарамастан, Иосиф Сталиннің ірі калибрлі қарулары бар кемелерге деген құштарлығы Кеңес Одағын 1940 жылдардың соңында ірі крейсер класын жоспарлауға итермеледі. Кеңес теңіз флотында оларды "ауыр крейсерлер" (tjazholyj krejser) деп атады. Осы бағдарламаның нәтижесінде 82 жобалық (Сталинград) крейсерлері жасалды, стандартты жүк көлемі, тоғыз зеңбірек және белгілі бір жылдамдыққа ие болды. Үш кеме 1951–1952 жылдары салынды, бірақ 1953 жылдың сәуірінде Сталиннің қайтысынан кейін жоба тоқтатылды. Тек алғашқы кеме, "Сталинградтың" орталық броньды корпусы 1954 жылы суға түсіріліп, кейін нысана ретінде пайдаланылды. КСРО кемесі кейде жеңіл крейсер деп те аталады. Бұл сипаттама олардың үлкен суыру қабілетінен туындайды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің линкорымен шамалас, ал заманауи крейсерлерден екі есе артық. Қызметке енгеннен кейін "Киров" Екінші дүниежүзілік соғыстан бері салынған ең ірі су үстіндегі жауынгер кеме болды. "Киров" класы жеңіл крейсерлерден ерекшеленетін броняға ие емес және Ресейде ядролық қуатпен қамтылған ауыр зымырандық крейсерлер (Тяжелый Атомный Ракетный Крейсер (ТАРКР)) ретінде жіктеледі, олардың негізгі қаруы – жиырма P 700 Granit зымырандары. Кластың төрт кемесі 1980 және 1990 жылдары құрастырылды, бірақ бюджеттік шектеулерге байланысты тек Ресейдің "Пётр Великий" әскери кемесі Ресей Әскери-теңіз күштерінде қолданыста болып табылады. 2010 жылы қалған үш кемені қызметке қайтару жоспары жарияланды. 2021 жылғы мәліметтерге сәйкес, ресейлік "Адмирал Нахимов" әскери крейсері жөндеуден өтуде, ал қалған екі кеменің экономикалық тұрғыдан жөндеу мүмкін емес деп хабарланды.

Операторлар

біреуін пайдалануда, екіншісі күрделі жөндеуде.

Бұрынғы операторлар

1919 жылы Скапа-Флоуда аман қалған бес жауынгерлік крейсердің барлығы суға батырылды. 1921 жылы жалғыз жауынгерлік крейсері HMAS Australia қызметтен шығарылды. 1930 жылдары олар жылдам жауынгерлік кемелерге жаңартылды, бұл жауынгерлік крейсерлерді пайдалануын тоқтатты. Соңғы жауынгерлік крейсері HMS Renown 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қызметтен шығарылды. Екі "Аляска" класындағы жауынгерлік крейсері 1947 жылы қызметтен шығарылды. 1950 жылы жалғыз жауынгерлік крейсері TCG Yavuz қызметтен шығарылды.