Кіріспе
Дербент (Дербе́нт; ; ; ), бұрын Дербент деп аталатын, Ресейдің Дагестан Республикасындағы қала, Каспий теңізінің жағасында орналасқан. Бұл Ресейдің ең оңтүстік қаласы және Дагестанның екінші маңызды қаласы. Дербент Каспий теңізі мен Кавказ таулары арасындағы тар қақпаны алып, солтүстіктегі Еуразия даласын және оңтүстіктегі Иран үстіртімен байланыстырады. Қаланың ауданы шамамен , ал халқы 120 000-ға жуық тұрғынды құрайды. Дербент Ресейдегі ең көне қала деп есептеледі, оның тарихи жазбалары б.з.д. 8 ғасырға дейін жетеді, бұл оны әлемдегі үздіксіз қоныстанған ең көне қалалардың біріне айналдырады. Өзінің стратегиялық орналасуының арқасында, тарих барысында қала көптеген рет қожайындарына ие болды, әсіресе парсы, араб, моңғол, Тимур және Ширван мемлекеттерінің арасында. 19 ғасырда қала 1813 жылғы Гулистан шарты бойынша парсылардан Ресейдің құрамына өтті.
Derbent (Дербе́нт; ; ; ), formerly romanized as Derbend, is a city in Dagestan, Russia, located on the Caspian Sea. It is the southernmost city in Russia, and it is the second most important city of Dagestan. Derbent occupies the narrow gateway between the Caspian Sea and the Caucasus Mountains connecting the Eurasian Steppe to the north and the Iranian Plateau to the south; covering an area of , with a population of roughly 120,000 residents. Derbent claims to be the oldest city in Russia, with historical documentation dating to the 8th century BC, making it one of the oldest continuously inhabited cities in the world. Due to its strategic location, over the course of history, the city changed ownership many times, particularly among the Persian, Arab, Mongol, Timurid, and Shirvan kingdoms. In the 19th century, the city passed from Persian into Russian hands by the Treaty of Gulistan of 1813.
Тарих
Дербенттің Каспий теңізі мен Кавказ тауларының арасындағы Солтүстік Кавказдағы үш километрлік тар жер суында орналасуы бүкіл Кавказ аймағында стратегиялық маңызға ие. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл орналасу Дербент билеушілеріне Еуразия даласы мен Таяу Шығыс арасындағы құрлықтағы жолдарды бақылауға мүмкіндік берді. Кавказ жотасын басып өтуге болатын тағы бір жалғыз мүмкіндік – Дариал шатқалы арқылы еді.
Парсы билігі
Дәстүрлі және тарихи Иран қаласы, Дербент аймағындағы алғашқы қарқынды қоныстану б.з.д. 8 ғасырында басталады; бұл жерді б.з.д. 6 ғасырынан бастап парсы монархтары мерзімімен басқарып келді. Б.з. 4 ғасырына дейін ол Кавказ Албаниясының құрамына кірді, ол Ахеменид Персия империясының сатрапиясы болды және дәстүрлі түрде Астана Альбанамен теңестірілді. Қазіргі атауы – парсы сөзі (دربند Дарбанд), «қақпа» деген мағына береді, ол б.з. 5 ғасырының соңында немесе 6 ғасырының басында қолданысқа енді, қаланы Персияның Сасанид әулетінен Кавад I қайта құрған кезде. Алайда, Дербент парфтарға қарсы жеңіс пен Сасанидтердің екінші шахы Шапур I-нің Кавказ Албаниясын басып алуы нәтижесінде Сасанидтердің ықпал аймасына бұрыннан кірген болуы мүмкін. Кейбір деректерге сәйкес, Каспий теңізінің деңгейі бұрын жоғары болған, ал су деңгейінің төмендеуі шабуылға мүмкіндік беретін жолды ашты, оны нығайту қажет болды. Хроникер Мовсес Каганкатватси «персиялық патшалар біздің елімізді тозуға дейін жұмсады, сәулетшілерді жалдап, Кавказ таулары мен Ұлы Шығыс теңізі арасында керемет құрылыс бой көтеруі үшін құрылыс материалдарын жинады» деп жазған. Дербент Сасанид империясының берік әскери бекінісі мен порты болды. 5 және 6 ғасырларда Дербент Кавказда христиан дінін таратудың маңызды орталығына айналды. Сасанидтер Византиямен соғысқа немесе шығыс провинциялардағы Хефталиттермен ұзаққа созылған шайқастарға тартылған кезде, солтүстік тайпалары Кавказға енуге мүмкіндік алды. Сасанидтердің Каспий теңізі жағалауындағы Дарбандта саз кірпіштен қабырға тұрғызып, жолды жабуға жасаған алғашқы әрекеті Яздегерд II (438–457 ж.б.) тұсында тіркелді. Шындығында, Дербентті және жалпы Шығыс Кавказды «персияландыру» саясатын Хосров I-ден Сафавид шаһы Исмаил I және Ұлы Аббасқа дейін көптеген ғасырлар бойы бақылауға болады, Персияның ішкі аймағынан Дербент қаласына және көрші ауылдарға шамамен 3000 отбасы көшірілді.
Арабтардың жаулауы
643 жылы Дербентті араб мұсылмандары басып алды, олар оны Персияға жасаған шабуылынан кейін «Қақпалар қақпасы» (Баб әл-Абваб) деп атады. Олар оны маңызды әкімшілік орталыққа айналдырып, аймаққа ислам дінін енгізді. Осы бекіністердің көнелігін сезіндірген араб тарихшыларының көптегені оларды Хосров I-мен байланыстырып, әлемнің жеті кереметіне қосты. Армян апостол шіркеуі (Святой Спаситель) әлі күнге дейін қала көрінісінде бой көтеріп тұр, бірақ армян халқының саны азайғандықтан қазірде кілем, өнер және қолөнер мұражайы ретінде пайдаланылуда. Бұдан өзге, армян қауымына қызмет еткен тағы бір армян шіркеуі мен екі армян мектебі болды, 1913 жылғы халық санауы бойынша олардың саны шамамен 3000-ға жеткен. Каспий теңізінің шығыс жағында, Дербентке қарама-қарсы жатқан жердегі қазба жұмыстары Дербенттің қабырғалары мен бекіністерінің шығыс бөлігіндегі Горганның Ұлы қабырғасын ашты. Ондағы сасанидтік қорғаныс құрылыстары – алып форттар, гарнизондық қалалар, ұзын қабырғалар да теңізден тауларға дейін созылып жатқан. Халифа Харун әл-Рашид Дербентте тұрып, оны өнер мен сауданың маңызды орталығына айналдырып, үлкен даңққа ие етті. Араб тарихшыларының мәліметінше, 50 000-нан астам халқы бар Дербент 9 ғасырда Кавказдағы ең ірі қала болған. 10 ғасырда Араб халифатының құлауымен Дербент әмірліктің астанасы болды. Дербент әмірлігі көршілес христиандық Саир мемлекетімен көбінесе жеңіліспен соғысқан, кейде Саирге Дербенттің саясатына әсер етуге мүмкіндік берген. Оған қарамастан, әмірлік өзінің қарсыласынан ұзақ өмір сүрді және 1239 жылғы моңғол шапқыншылығы кезінде дамуын жалғастырды. 14 ғасырда Дербентті Тимур әскерлері басып алды.
Ширваншах дәуірі
Ширваншахтар әулеті 861 жылдан 1538 жылға дейін тәуелсіз немесе қарастырылған мемлекет ретінде болды; бұл Ислам әлеміндегі кез келген басқа әулеттен ұзақ. Олар мәдени жетістіктерімен және геосаяси ізденістерімен әйгілі болды. Ширван билеушілері, Ширваншахтар деп аталатын, 18-ші Ширваншах патшасы Афридун I қаланың әкімі болып тағайындалғаннан бері Дербенді жаулап алуға тырысып, көп рет сәтті болды. Ғасырлар бойы қала жиі қолы ауысты. Ширваншахтың 21-ші патшасы Ахситан I қаланы қысқа мерзімге қайта басып алды. Бірақ қала қайтадан солтүстік кипшақтардың қолына өтті. Тимур әулетінің шапқынынан кейін Ширванның 33-ші Ширваншаһы Ибрагим I Ширван патшалығын тәуелсіз сақтап қалуға қол жеткізді. Ибрагим I Ширванның қуатын қайта жандандырып, саясатының арқасында сыйақы төлемей-ақ мемлекетін жалғастыра алды. Одан әрі, Ибрагим мемлекетінің шекарасын да кеңейтті. Ол 1437 жылы Дербенд қаласын жаулап алды. Ширваншахтар қаланың саяси құрылымымен тығыз байланыстыра білді, нәтижесінде Дербендтен Ширван әулетінің жаңа тармағы – Дербенд әулеті пайда болды. Дербенд әулеті, Ширванның кіші әулеті болғандықтан, 15 ғасырда Ширван тағына мұрагерлік етті. 16 ғасырдың басында Ширван патшалығын Сафавид әулетінің шаһы Исмаил басып алды. Шах Исмаил Ширванның барлық иелігін біріктіргендіктен, Дербендті де мұра етті.
Ресейлік жаулап алу
Дербент 19 ғасырға дейін Иранның билігінде болды, осы кезеңде Османдық түріктер де оны бірнеше рет, мысалы 1583 жылы, Отпен шайқастан кейін және Константинополь келісімінен соң қысқа мерзімге басып алды. 1722-23 жылдардағы Ұлы Петрдің парсы жорығы нәтижесінде ресейліктер қаланы қысқа уақытқа басып алған болатын. 1735 жылғы Гянджа келісімі, Императорлық Ресей мен Сафавид Ираны (де-факто Надир шах билеген) арасында жасалды, ол Ресейді Дербентті және оның бекінісін Иранға қайтаруға міндеттеді. 1747 жылы Дербент сол аттас Дербент хандығының астанасы болды. 1796 жылғы парсы жорығы кезінде генерал Валериан Зубов басқаратын ресейлік әскерлер Дербентке шабуыл жасады, бірақ ішкі саяси мәселелерге байланысты орыстар кері шегінуге мәжбүр болды, нәтижесінде қала қайтадан парсы билігіне көшті. Рус-парсы соғысының (1804-1813) және одан туындаған 1813 жылғы Гулистан келісімінің салдарынан Дербент және Дагестан Қажар Иранынан Ресей империясына берілді. (Толық мәліметтер үшін Кавказды Ресейдің жаулауы#Каспий жағалауына қараңыз.) 1886 жылғы Дагестан облысының халық санағында (Ресейдің Кавказ вице-корольдігінің құрамында) ирандықтар (персылар) 15 265 адамның 8994-і, яғни 58,9%-ын құрады.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Әкімшілік-территориялық бөлініс жүйесінде Дербент Дербент ауданының әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бірлік ретінде ол Дербент қаласы болып жеке қарастырылады – аудандармен тең статусқа ие әкімшілік құрылым.
Яһуди қауымы
Еврейлер ежелгі заманнан бастап Дербентте қоныстанды. Хазарлар билігінде олар қаланың өмірінде маңызды рөл атқарды. 12 ғасырда еврей саяхатшысы Бенжамин Тудела Дербентте еврейлердің тұрғанын айтқан, ал 13 ғасырда христиан саяхатшысы Вильгельм Рубрукис еврей қауымы туралы жазған. Дербенттегі еврейлер туралы қазіргі заманда алғашқы мәліметті 17 ғасырда неміс саяхатшысы Адам Олеарий берген. Дербент еврейлері 18 ғасырдағы соғыстар кезінде қиындықтарға тап болды. Парсының Надир шаһы көптеген еврейлерді ислам дінін қабылдауға мәжбүрледі. Ресейдің билігіне өткеннен кейін, көптеген дағстандық еврейлер Дербентке қашып келді, ол Тау еврейлерінің рухани орталығына айналды. 1897 жылы еврей халқының саны 2200 адамды (жалпы халықтың 15%) құрады, ал 1903 жылы – 3500 адамды. 20 ғасырдың ортасында Дербент халқының шамамен үштен бірін еврейлер құрады. 1989 жылы қалада 13 000 еврей болды, бірақ КСРО тарағаннан кейін көптегендері эмиграцияға кетті. 2002 жылы 2000 еврей тұрды, олардың синагогы мен қоғамдық орталығы болды. Дербенттің бас раввині Обадия Исаков 2013 жылдың 25 шілдесінде жасалған қастандық әрекеті кезінде ауыр жарақат алды, бұл еврей қауымын нысанаға алған антисемитизмнің одан әрі тууына алаңдаушылық тудырды. 2016 жылы еврей халқының саны 1345 адамға дейін азайды.
Экономика және мәдениет
Қалада машина жасау, азық-түлік, тоқыма, балық аулау және балық шаруашылығына қатысты жабдықтар, құрылыс материалдары мен ағаш өнеркәсібі дамыған. Бұл Ресей коньягының өндіріс орталығы болып табылады. Білім беру инфрақұрылымына университет және бірнеше техникалық училищелер кіреді. Мәдениет саласында С. Стальский атындағы Лезгин драма театры бар. Қаладан шамамен екі километр қашықтықта Чайка (Шағала) демалыс орны орналасқан. Кеңес жазушысы Юрий Крымов "Танкер" атты кітабында қаланың атымен ойдан шығарылған моторлы танкерге "Дербент" деп ат қойған.
Дербенд қамалы
Дербент зор мұражайға ұқсайды және жанындағы тамаша таулар мен теңіз жағалауына ие, сондықтан зор туристік әлеуетке ие, ал 2003 жылы ЮНЕСКО цитадельді, ежелгі қала мен бекіністі Әлемдік мұра ретінде танығаннан кейін бұл әлеует одан да артты; алайда, аймақтағы тұрақсыздық дамуға тосқауыл қойды. Қазіргі бекіністер мен қабырғалар парсы Сасанид империясының солтүстіктегі жауымдау көшпелі халықтарға қарсы қорғаныс құрылысы ретінде салынған, және әскери маңызы болғанша, кейінгі араб, моңғол, Тимурід, Ширван және Иран мемлекеттері 19 ғасырдың басына дейін оны үнемі жөндеп, жақсартып келген. Бұл бекініс Сасанид императоры Хосров (Хосрос) I басшылығымен салынған.
Мешіттер
Джума мешіті – Ресей мен ТМД-дағы ең көне мешіт. VI ғасырдағы христиан базиликасының орнында салынған; оның XV ғасырдағы медресесі бар. Бала мешіті – Орта қапаның қақпаларында орналасқан мешіт. 1796 жылы генерал Зубовтың қаланы қоршауы кезінде қиратылған. 1812 жылы қайта жаңартылған. Килистің мешіті – мешіт. Ол 7-ші ауданда орналасқан. 1823-1853 жылдары мешіт шіркеу ретінде пайдаланылған. Қазір Товба мешіті деп аталады. Қырлыар мешіті – Қырлыар қапасының қақпаларында орналасқан мешіт. 1626-1627 жылдары Шах Аббас бұйрығымен салынған. Екінші аты – Шах Аббас мешіті. Бірнеше рет қайта салынған. Минарет мешіті – қаладағы минареті бар жалғыз мешіт. Құрылысы XIII-XIV ғасырларға дейін жетеді. 19 ғасырдың ортасында қайта жаңартылған. Минареттің биіктігі 11,5 метр. Чертебе мешіті – 1-махалдегі мешіт. Құрылысы 17 ғасырға дейін жетеді. 19 ғасырдың соңында қайта салынған. 1960 жылдары толығымен бұзылған.
Шіркеулер
Армян Киелі Құтқарушы шіркеуі – XIX ғасырдың сәулет ескерткіші. 1860 жылы салынған. 1982 жылғы мамыр айында күрделі жөндеу және қайта жаңарту жұмыстары аяқталғаннан кейін, онда көркемсурет мұражайы (республикалық көркемсурет мұражайының филиалы) ашылды. Мұражай "Кілемдер мен қолөнер" бөлімі ретінде Мемлекеттік музей-қорығының құрамына кірді. Қасиетті Марияның аралас шіркеуі – православие шіркеуі. 1899 жылы салынған, 1900 жылы ашылған. Дербент қаласының Жеңімпаз Георгий соборы Дербент қаласындағы басты орыс православие шіркеуі болды. 1938 жылы бұзылды.
Синагогалар
Дербент синагогасы – қаладағы жалғыз синагога. Дербенттегі еврейлердің рухани өмірінің орталығы. 1914 жылы салынған. 2009 жылы синагога ғимараты қайта жаңартылды. 2010 жылдың 22 наурызында қайта ашылды.
Зираттар
Кирхляр – 7-шы ғасырда салынған ежелгі және құрметті зират. Бұл Ресейдегі ең көне, әлі де қолданылып келе жатқан мұсылман зираты. Атауы "қырық" деген мағынаны білдіреді және ерте мұсылмандық кеңею кезінде 20 жылы (640-641 жылдары) онда шейіт болған Мұхаммедтің 40 сахабасына сілтеме жасайды.
Маяк
Дербент маяғы – Ресейдегі ең оңтүстікте орналасқан маяк. Бұл маяк Ресейдің және ЮНЕСКО-ның қорғауға алынған ескерткіштері тізіміне енген.