Кіріспе

Малабон қаласы (Filipinos: Malabon, ресми түрде Малабон қаласы) – Филиппиннің Ұлттық астанасы аймағындағы бірінші сыныпты, жоғары урбанизацияланған қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 380 522 адамды құрайды. Манила қаласының солтүстігінде орналасқан Малабон негізінен тұрғын және өнеркәсіптік аймақ болып табылады және мегаполистегі ең тығыз қоныстанған қалалардың бірі. Оның жалпы жер ауданы – Малабон, Метро Маниланың CAMANAVA деп аталатын аймақтың бөлігі, бұл атау құрамына кіретін қалалардың аттарының бас әріптерінен құралған: Калукан, Малабон, Навотас және Валенсуэла. Калукан оңтүстік және шығыс жақта, Навотас – батыс жақта, ал Валенсуэла – солтүстік жақта орналасқан. Малабон солтүстік-батыста Булакан провинциясының Обандо қаласымен де шектеседі.

Этимология

Малабон атауы тагалог тілінен келген, «малабон» сөзі «көптеген шөгінділерге толы» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау бұрын испан отарлық кезеңінің басында Кавитедегі екі басқа жерге де қолданылған: Санта-Крус-де-Малабон (қазіргі Танза) және Сан-Франциско-де-Малабон (қазіргі Генерал Триас).

Испанияның отаршылдық дәуірі

Бастапқыда Тамбобонг деп аталған Малабон қаласы 1599 жылғы 21 мамырда августиндік миссионерлердің Тондоның визитасы (кішкентай елді мекен) ретінде негізі салынды. 1627 жылдан 1688 жылға дейін ол Тондо провинциясының (1859 жылы Манила деп қайта аталды) әкімшілік билігінде болды. Малабон 19 ғасырдың соңында маңызды экономикалық орталық болды, 1851 жылы «Ла Принцесса Табакалера» темекі компаниясы және 1878 жылы «Малабон қант компаниясы» құрылды. «Ла Принцесса» компаниясы «Compañia General de Tabacos de Filipinas» (Испан тажының меншігіндегі компания) корпорациясының құрамына кірді, ал екіншісі Филиппинде тазартылған қант өндірісін дамыруына бастама берді. 1859 жылы Малабонның Сан-Хосе, Навотас және Бангкуласи атты үш барангайы Малабоннан бөлініп, қазіргі Навотас қаласын құрды. «La Independencia» газеті алғаш рет 1882 жылғы оба салдарынан жетім қалған балаларға баспана берілген Малабондағы «Asilo de Huérfanos» (Жетімдер үйі) баспасында жарық көрді.

Американың басып кіру дәуірі

Малабонның алғашқы мэрі – дон Агустин Саламанте, испандық метис, бастапқыда Кавитеден келген. Малабонның алғашқы филиппиндік мэрі 1899 жылы американдық үкімет орныққан кезде Дон Висенте П. Виллонго болды. 1901 жылғы 11 маусымда Малабон Филиппин комиссиясының 137 нөміріндегі актісімен жаңадан құрылған Ризал провинциясының муниципалитеті деп жарияланды. 1903 жылдан 1906 жылға дейін Навотас Малабонға қайтарылып, бір муниципалитет құрады.

Филиппиннің тәуелсіздігі

Малабон 1975 жылдың 7 қарашасына дейін Ризаль провинциясының муниципалитеті болып қала берді, содан кейін Президенттік жарлық № 824 арқасында Ұлттық астана аймағының, яғни Метро Маниланың құрамына кірді.

Қалалық аудан

Малабон 9019 нөміріндегі Республикалық заңға сәйкес, 2001 жылдың 21 сәуірінде жоғары дамыған қала мәртебесін алды, оның негізі қаланғанына 407 жыл болған еді.

География

Малабон – Филиппиннің ең тығыз орналасқан қалаларының бірі. Оның тегіс, аласа жер бедері оны жиі су тасқынына ұшыратуда, әсіресе жабық теңіз кезінде, қатты жаңбырлар мен өзендердің және тоғандардың артылуы кезінде. КАМАНАВАдағы төрт қаланың бәрі де бір-бірімен байланысқан өзендердің әсеріне бейім, соның ішінде Туллахан өзені бар. Бұл өзен жүйесі бұрын кеме жүзуге қолайлы болған, ал балық аулау – аймақтағы негізгі күнкөріс көзі. Өзен бұрын кеңірек, тереңірек және сапасы жақсы суға ие болған, түрлі балық түрлерінің тұрақты мекені болған, жергілікті тұрғындар үшін маңызды тағамдық көз болған. Бұрын өзен жағалауларында ағаштар, палай (күріш) және көкөністер өсірілген. Бірақ, бұл шаруашылық жерлердің орнына өнеркәсіптік алаңдар пайда болды, сондай-ақ заңсыз жер иеленген мыңдаған бейресми қоныстанған адамдардың уақытша тұрғын үйлеріне айналды. Соңғы жылдары су тасқыны нашарлап, жиілеуде, ал су деңгейі бірнеше метрге жетеді. Ең көп зардап шегетіндер – өзен жағалауында немесе оның жанында тұратын отбасылар. Өзен жылдар өте тарлып, су сыйымдылығы азайды. Көп жауатын, қарқынды жаңбырлардың нәтижесінде өзен жағалаулары жиі суға толып, су тасқыны қаланың аласа және тығыз орналасқан аудандарына дейін жетеді.

Барангай

Қазіргі Малабон қаласынан бұрын, қала бастапқыда сайтостардан (барангай) тұратын болған, ал кейбіреулері екі немесе одан да көп пурокқа (аумаққа) бөлінген. Малабон 21 барангайға бөлінеді.

Барангайлар Аудан Халық саны Ауданы (га) Тығыздық (/га) Пошта индексі
Баритан 1-аудан 11 476 33,01 347,65 1470
Баян-баянан 1-аудан 7 326 8,46 865,96 1470
Катмон 1-аудан 36 450 97,77 372,81 1470
Консепсьон 1-аудан 11 806 33,97 347,54 1470
Дампалит 1-аудан 11 245 261,90 42,94 1480
Флорес 1-аудан 4 282 9,00 475,78 1471
Хулонг Духат 1-аудан 10 466 56,61 184,88 1470
Ибаба 1-аудан 7 630 16,56 460,75 1470
Майсило 1-аудан 11 213 126,53 88,62 1477
Музон 1-аудан 5 689 49,71 114,44 1479
Ниуган 1-аудан 5 936 31,38 189,17 1470
Пангхуло 1-аудан 12 772 121,53 105,09 1470
Сан-Агустин 1-аудан 11 156 31,59 353,14 1470
Сантулан 1-аудан 15 872 46,85 338,78 1478
Таньонг (Халық орталығы) 1-аудан 14 620 33,83 432,16 1470
Акация 2-аудан 5 735 19,54 293,50 1474
Лонгос 2-аудан 48 039 89,99 533,83 1472
Потреро 2-аудан 41 407 302,71 136,79 1475
Тинахерос 2-аудан 17 901 84,78 211,15 1470
Тонсуя 2-аудан 39 354 59,40 662,53 1473
Тугатог 2-аудан 22 960 55,40 414,44 1470

Дін

Малабон епископ Пабло Виргилио Дэвидтің епископтық орнының астында Калокан Рим-католик епархиясына жатады. Бұл жердегі халықтың шамамен 80%-ы осы дінді ұстанады. Бүгінде Малабонда сегіз Рим-католик шіркеуі бар. Малабон Побласиондағы Сан Бартоломе және Ла Инмакулада Консепсионның ежелгі бейнелерін сақтайды, олар 1986 жылдан бері Папа Иоанн Павел II-нің понтификаты кезінде канондық түрде тәждік киген. Малабондағы Рим-католик шіркеулерінің тізімі:

| Шіркеу | Құрылған күні | Аймақ |
|---------------------------------------|--------------------|--------------|
| Сан Бартоломей шіркеуі | 17 мамыр, 1614 ж. | Сан-Агустин |
| Иммакулейт-Консепция шіркеуі | 8 қыркүйек, 1907 ж. | Консепсион |
| Иисус Киелі Жүрегі шіркеуі | 6 қараша, 1960 ж. | Тугатог |
| Әулие Петір мен Жохан шіркеуі | 9 тамыз, 1963 ж. | Потреро |
| Санто Росарио шіркеуі | 15 наурыз, 1983 ж. | Дампалит |
| Марияның мінсіз жүрегі шіркеуі | 9 желтоқсан, 1988 ж.| Майсило |
| Сан-Антонио-де-Падуа шіркеуі | 1 шілде, 1989 ж. | Тонсуя |
| Құдайдың қасиетті айқыш шіркеуі | 26 қыркүйек, 1994 ж.| Хулонг Духат |
| Әулие Ассизидің Клэр шіркеуі | 15 тамыз, 2017 ж. | Лонгос |
| Қасиетті Үштік Квази шіркеуі | 7 желтоқсан, 2018 ж.| Тинахерос |

Малабондағы басқа діндер: Iglesia Filipina Independiente (Ризал және Пампанга епархиясына жатады, Ла Пурисима Консепсион де Малабон шіркеуі), баптистер, Иса Мәсіхтің тірі тасы, Құдайдың халықаралық ассамблеясы, Iglesia ni Cristo немесе Мәсіх шіркеуі, Құдайдың халықаралық шіркеуінің мүшелері, Иса Иеміз шіркеуі, IEMELIF және Жетіінші күн адвентистері.

Экономика

Малабон өнеркәсіптеріне қант фабрикасы, пати (балық соусы) жасау, сигарета шығару, шам өндірісі, балық аулау және иланг-иланг гүлдерінен эссенция алу (тазартылған парфюмерия экспортталады) кіреді.

Қалалық әкімдік

2008 жылдың 21 сәуірінде Малабон қаласының 7 жылдығына орай, F. Sevilla Blvd даңғылындағы, Сан-Агустин ауданындағы жаңадан салынған 11 қабатты қалалық әкімдік ғимараты Глория Макапагал Аройоның қатысуымен салтанатты түрде ашылды. Ол қаланың "әлеуетті бизнес орталығы" деп аталды, себебі мемлекеттік қызметтерді алу үшін бір орында тоқтауға болатын жаңа ғимаратта 3 жоғары жылдамдықты лифт, сондай-ақ қалалық әкімдік пен оның кеңселеріндегі "цифрлық жүйе" сияқты заманауи құрылғылар орналасқан.

Туризм

Малабон қалалық туризм басқармасы 2014 жылдың желтоқсан айында Малабон трицикл турларын іске қосты. Бұл турлар келушілерді сегіз тарихи орынға, оның ішінде жаңадан жөнделген 400 жылдық Сан-Бартоломе шіркеуіне, сондай-ақ Реймундо үйі мен Ибавиоса үйі сияқты көрнекті ескерткіш үйлерге апарады. 2015 жылдың 14 наурызынан бастап, турлар қаланың үй ішіндегі тамақтанатын орындарына сапар ұйымдастыру арқылы келушілерге ерекше гастрономиялық тәжірибе ұсына бастады. Бұл ас мәдениетіне қатысты идея қазіргі қала әкімі Антолин Орета III-нің әйелі Мелисса Оретаға тиесілі, ол Малабонның келесі әкімі. Потреро ауданында орналасқан Малабон зообағы мен аквариумы – түрлі жануарлардың қоршауда сақталатын шағын зообағы, сонымен қатар аквариум мен бақтар да бар.

Мәдениет

Малабон жыл бойы су тасқынына және біртіндеп батып бара жатуына байланысты жергілікті Венеция деп есептеледі. Бұл қала Пансит Малабонымен және ерекше Атлантикалық атмосферасымен танымал. Сонымен қатар, түрлі тағамдарға (каканин) да мешһүр, мысалы, путу сулот, путу бумбонг, сапин-сапин, броас, бибингка және камачиле. Оның арнайы тамақтандыру орындарында тағамдық қуаныштар көптеп кездеседі. Ең танымал мерекесі – "Пагода Каракол", желтоқсанның 8-і күні Таза ұғым мейрамын тойлау үшін көшеде билеп, өзен арқылы жүріп өтетін шеру.

Мұралық үйлер

Малабонда тарихи құндылығы бар бірнеше ескі үйлер сақталған: Дионисио отбасының үйі, Ривера үйі, Виллонго үйі, Луна үйі, Паскуал үйі, Чикиамко үйі, Рохас Борха үйі, (Теодор) Луна үйі, Сантос Лапус үйі, Панталеон Баутиста үйі, Сижуко (бұрынғы Газа) үйі және C. Арельяно көшесіндегі ең ескі үй деп есептелетін Реймундо үйі. Малабондағы тағы да ескі, бірақ жақсы сақталған мұражайлық үйлердің қатарында Ассило де Уерфанос, Паэз үйі және Непомучено үйі бар.

Көлік

Қалаға және қаладан, сондай-ақ ауылдық округтерге (барангайларға) бару үшін адамдар әртүрлі көлік түрлерін қолданады.

Жипни маршруттары

Малабон (Хуло) Акасия монументі (LRT/Wise) арқылы – ол Гов. Паскуал даңғылымен Потэродан Консепсьонға дейін және Ген. Луна көшесімен Консепсьоннан Хулонг Духатқа дейін қатынайды. Монументтен бастап маңызды аялдамалар: Туазон, Дель Монте, Университет даңғылы, Марсело, Пластикан, Голдендейл, Паланге (Акасия Тинаджерос), Робинсонс Таун Молл Малабон/Франсис, Катмон, Гулайан, Ниуган, БНР (Музон), Санто Росарио ауылы, Ареллано университеті, Консепсьон, Иланг-иланг, Хавьерге (Баритан), Селияға (Баян-баянан), Хулонг Духат Плаза терминалы. Хулодан жип М. Наваль көшесімен, оңға А. Бонифасио көшесіне, солға С. Ареллано көшесіне (оңтүстікке қарай бір бағытты), солға Калахи көшесіне (Бургостан бұрын), солға Ген. Луна көшесіне (солтүстікке қарай бір бағытты), содан кейін оңға Gov. Паскуал даңғылымен LRT Victory Mall терминалына немесе Монументтегі Wise терминалына дейін барады. Малабон (Баян) Летре монументі арқылы – ол Калукан қаласындағы Самсон жолы, C 4 жолы (Лонгос), П. Акино даңғылы және Ризал даңғылымен қатынайды. Монументтен, Калукан қаласынан өтетін бағытта, Малабондағы аялдамалар: Парадайс, Летре/МК, Тонсуя, Магсайсей көшесі және Баян терминалы. Қайта оралу үшін жиптер Ген. Луна көшесіне оңға, Сакристия көшесіне (Сент-Джеймс академиясының артында) солға, F. Sevilla бульварымен Малабон қалалық әкімдігінің маңынан Ризал даңғылына дейін, содан кейін Монументке барады. Малабон (Хуло) Баян Навотас арқылы – ол C. Арельяно көшесі (Малабон), М. Наваль көшесі (Навотас) және Гов. Паскуал көшесі (Навотас) арқылы өтеді. Хулодан Малабондағы маңызды бағыттар: Бадео Куатро, Консепсьон, Бургос, Камус, Баян/Паланге, содан кейін Навотас қаласының көшелеріне кіріп, М. Наваль көшесімен солтүстікке, ал Гов. Паскуал көшесімен оңтүстікке қарай қатынайды. Гасак (Хуло) Агора Илая/Дивизория арқылы – ол C. Арельяно көшесі, Леоньо көшесі (Тангонг), C 4 жолы (Тангонг), NBBN жолы (Навотас), NBBS жолы, Онорио Лопес бульвары (Манила), Хуан Луна көшесі және Николас Замора көшесімен қатынайды. Гасак (Хуло) Ректо – Хулодан бастап, ол C. Арельяно көшесі, Ризал даңғылы, П. Акино даңғылы, Летре жолы, Дагат-дагатан даңғылы арқылы өтеді, содан кейін Калукан қаласына кіріп, Манила қаласындағы Ректоға дейін барады. Сангандан Татавид Поло арқылы – ол М. Х. дель Пилар көшесімен Санганданнан (Калукан) Полоға (Валенсуэла) қатынайды. Бұл бағыт Малабоннан басталмайды да, аяқталмайды да, бірақ ол Тугатог, Тинаджерос, Майсило және Татавид (Сантулан) аудандарынан Малабон тұрғындарына қызмет көрсетеді. Монумент Татавид Поло арқылы – ол Гов. Паскуал даңғылымен, содан кейін Полоға (Валенсуэла) дейін М. Х. дель Пилар көшесіне оңға бұрылып, кері қайтады. Қайықтарды пайдаланатын паром терминалдарына Флорес пен Сан-Рок арасын байланыстыратын Бадео Куатро, және Консепсьон мен Даангари арасын байланыстыратын Бадео Трес жатады.

Үшінші деңгей

Де Ла Саль Аранета университеті – Филиппиннің Де Ла Саль университетінің жетінші кампусы. Бұл университет бұрын Грегорио Аранета университетінің қоры ретінде танымал болған, ол 1946 жылы Булакан провинциясында Аранета ауыл шаруашылығы институты ретінде құрылды, ал бір жылдан кейін Малабон қаласына көшірілді. 1978 жылы ол Грегорио Аранета университетінің қоры болып қайта аталды. Университеттің DLS жүйесіне интеграциясы 1987 жылдан басталды және 2002 жылы жүйеге ресми мүше болды. Университет ветеринария және ауыл шаруашылығы ғылымдары саласында маманданған. Ауыл шаруашылығы университеті ретінде – Саликнета шаруашылығы (бұрын Саликсик Аранета деп аталған), Сан-Хосе-дель-Монте қаласында орналасқан. Оның жалпы жер ауданы 64 гектар, бұл жер Грегорио Аранета университетінің қорына бастапқыда тиесілі болған. Ауыл шаруашылығы жерлерінің кең аумағы студенттерді оқыту мақсатында орман шаруашылығы және ауыл шаруашылығы операциялары үшін пайдаланылады. Саликнетада зертхана және ғылыми-зерттеу орталығы ретіндегі қызметінен басқа, атпен саяхаттау, жолаушыларға арналған қарабуқа арбасын тарту, балық аулау, кемпинг, шағын зообақ және конференциялар өткізу алаңы сияқты демалыс мүмкіндіктері бар ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, экология және туризмді біріктіретін шаруашылық құру жоспарлануда. 1950 жылы құрылған Арелано университетінің Жозе Ризал және Элиза Эскера кампустары – Арелано университетінің бесінші кампусы болып табылады. Малабон қалалық университеті (CMU) – қалалық университет. Ол Малабон қаласының Лонгос ауданында орналасқан. Сонымен қатар, қалада TESDA аккредиттеуінен өткен мектептер де бар. Оларға Малабон политехникалық институты, Санкт-Михаил Архангел технологиялық институты, Сент-Аматиел колледжі және Сент-Кетерина технология институты кіреді.

Орта мектептер

Малабон ұлттық орта мектебі немесе MNHS – қаладағы пилоттық орта мектеп және ең көп оқушысы бар мектеп. Мектеп үш оқу бағдарламасын ұсынады: Инженерлік және ғылыми білім беру бағдарламасы (ESEP; көбінесе Арнайы ғылым класы немесе SSC деп аталады), Өнердегі арнайы бағдарлама (SPA) және K-12 білім беру бағдарламасы. Малабонда тағы он үш мемлекеттік орта мектеп бар, атап айтқанда Малабон ұлттық орта мектебі, Малабон қалалық ғылым және математикаға арналған ұлттық орта мектеп, Консепсьон техникалық-кәсіптік мектебі, Тинахерос ұлттық орта мектебі, Акасия ұлттық орта мектебі, Сантьяго Сижуко атындағы интеграцияланған орта мектеп, Малабон қалалық ТехВОК және кәсіпкерлік жоғары мектебі, Ниной Акино жоғары мектебі, Панхуло ұлттық орта мектебі, Потреро ұлттық орта мектебі, Лонгос ұлттық орта мектебі, Таньонг ұлттық орта мектебі, Тугатог ұлттық орта мектебі және Иммельда интеграцияланған орта мектебі. Малабон аймағында сондай-ақ бірнеше жеке мектептер бар, мысалы, Сент-Джеймс академиясы, Малабонның Таза ұғым академиясы (бұрынғы Таза ұғым шіркеу мектебі), Бала Иса академиясының қасиетті Терезасы, Жоғары жер баптистік академиясы қоры, Филиппин Малабон мәдени институты, Сейбо колледжі және PROBEX мектебі.

Интеграцияланған мектептер

Малабон ауданында Dampalit біріктірілген мектебі, Catmon біріктірілген мектебі, полковник Рамон Камюс атындағы біріктірілген мектеп, Tañong біріктірілген мектебі сияқты тағы төрт мемлекеттік біріктірілген мектеп бар. Малабон аймағында The POTTER & The Clay Christian School, Филиппин буддистік Seng Guan мемориалдық институты және St. Michael Learning Center Inc. сияқты бірнеше жеке мектептер де бар.

Бастауыш мектептер

Малабон ауданында тағы жиырма мемлекеттік бастауыш мектеп бар, мысалы Малабон бастауыш мектебі, Дампалит бастауыш мектебі I, Майсило бастауыш мектебі, Панхуло бастауыш мектебі Main және I, Сантолан бастауыш мектебі, Консепсьон бастауыш мектебі, Сантьяго Сижуко еске алу мектебі, Дела Паз бастауыш мектебі, Аманг Родригес бастауыш мектебі, Таньонг бастауыш мектебі 1, Лонгос бастауыш мектебі, Ниной Акино бастауыш мектебі, Эпифанио делос Сантос бастауыш мектебі, Акасия бастауыш мектебі, Тинаджерос бастауыш мектебі, Гиллермо Севилья Санчес еске алу мектебі және Потреро бастауыш мектебі Main және I. Малабон аймағында бірнеше жеке мектептер де бар, мысалы Абакаданг Каюмангги оқу орталығы, Академия Де Ла Лилия, Жас балаларға арналған жарқын бастамалар орталығы, CEC Береан христиан академиясы, Cedar Oaks Christian School Inc., Малабон христиан академиясы, La Cabecera de Montessori, Inc., La Felicidad Learning Center Inc., Labagala's балаларды дамыту орталығы, Learning Journey бала өсу орталығы, Inc., MFCBC христиан академиясы, Inc., Power Minds Learning Center, Sacred Heart School, St. Narciseus Academy Inc., Salazar's оқу мектебі, Sampedro балалар оқу орталығы, SME балаларды дамыту орталығы, Inc., T. A. L. K. Learning Center, Малабон Біріккен методистік шіркеу мектебі, Inc. және White Angel Academy.