Кіріспе

1992 жылы Джон Грейдің кітабы «Ерлер Марстан, әйелдер Венерадан» (1992) – американдық автор және қарым-қатынас кеңесшісі Джон Грей жазған кітап. Кітапта ерлер мен әйелдер арасындағы ең көп кездесетін қарым-қатынас проблемаларының себебі екі жыныстың арасындағы негізгі психологиялық айырмашылықтар екендігі айтылады. Автор бұл айырмашылықты өзінің атақты метафорасы арқылы көрсетеді: ерлер мен әйелдер – әртүрлі планеталардан келген, ерлер Марстан, әйелдер Венерадан. Әр жыныс өзінің планетасының қоғамы мен әдет-ғұрыптарына бейімделген, бірақ екінші планетаның мәдениетіне бейімделе алмайды. Мысалы, ер адамдардың айтуынша, әйелдер әңгіме барысында көтерілген мәселенің шешімін ұсынса, олар мәселенің шешіміне емес, оның талқысына көбірек қызығушылық танытады. Кітапта әр жыныстың стресс пен қиын жағдайларға әртүрлі реакция білдіретіні және осы тұрғысынан түсінуге болатыны айтылады. Кітап 15 миллионнан астам данада сатылып, CNN хабарлауынша, 1990 жылдардағы «беймәлім әдебиеттердің ең жоғары сатылымдағы туындысы» атанды және бестселлерлер тізімінде 121 апта бойы тұрды. Кітап және оның негізгі метафорасы халық мәдениетінің бір бөлігіне айналып, автордың келесі кітаптары, жазбалары, семинарлары, тақырыптық демалыстар, бір актерлік Бродвей шоуы, телесериал, жаттығу видеолары, подкаст, ерлер мен әйелдерге арналған киім-кешек, парфюмерия, саяхат нұсқаулықтары және салатқа қосылатын соустардың негісі болды.

Нәтижелердің жиынтығы

Грей ерлер мен әйелдердің қарым-қатынаста беру мен алудың мөлшерін қалай бақылайтынын жазады. Егер тепе-теңдік бұзылса, бір адам алғаннан гөрі көбірек бергенін сезінсе, наразылық тууы мүмкін. Осындай кезде тек қарым-қатынас қарым-қатынасты қайта тепе-теңдікке келтіруге көмектеседі. Грей ерлер мен әйелдердің махаббатқа деген көзқарастары әртүрлі екенін, махаббатты білдіру үшін жасалған әрекеттердің "есепке алынатынын" айтады. Грейдің сөзінше, әйелдер мен ерлер көбінесе серіктестерінің "балл жинап жүргенін" немесе олардың балл жинау әдістерінің өте әртүрлі екенін білгенде таңғалады. Оның айтуынша, әйелдер ұпайлар жүйесін қолданады, бірақ көптеген ерлер осы туралы білмейді. Әрбір махаббат әрекеті, оның масштабына қарамастан, бір ұпай алады. Ал ерлер кішкентай әрекеттерге, кішкентай шығындарға азырақ ұпай тағайындайды. Үлкен ұпайлар блогы (20, 30, 40 ұпай және т.б.) олар үлкен шығындар деп санайтын нәрселерге беріледі. Әйел үшін шын ниетпен көрсетілген назардың эмоционалдық әсері оның ісінен ажыратылмайды. Шығындарды әртүрлі қабылдау қақтығысқа алып келуі мүмкін: мысалы, ер адам өзінің жұмысына 20 ұпай жинады және лайықты бағаға ие болуға лайық деп санайды, ал әйел оған тек 1 ұпай беріп, оны сәйкес бағалайды. Ер адам әйел үшін бір үлкен іс жасап (50 ұпай жинап), басқа ештеңе істемейді, өйткені ол ұпайларын "жинап қойған" және "жайлап жүруге" мүмкіндігі бар деп есептейді. Әйел оның еңбегіне риза болып, оны мақтауы керек. Керісінше, әйелдерге үнемі көптеген шағын істер жасалғанын ұнатуы мүмкін, өйткені олар ерлерінің олар туралы ойлап, оларға үнемі қамқорлық жасайды деп ойлауды жақсы көреді. Грей осы екі "көңіл көрсету" түсінігінің қақтығысқа қалай әкелетінін түсіндіреді. Ол осы мәселелерді ашық талқылауға шақырады. Грейдің кітабында айтылған тағы бір маңызды идея – жыныстардың стресске қалай реакция жасайтынының айырмашылығы. Грейдің айтуынша, еркектердің стрестік жағдайларға төзімділігі шегіне жеткенде, олар уақытша оңашалануға тырысып, "үңгірге шегінеді". Көбінесе олар нақты шегінуге кетеді: мысалы, гаражға немесе достарымен уақыт өткізуге. Грейдің айтуынша, "үңгірде" еркектер міндетті түрде қолдағы проблемаға назар аудармайды. Бірақ осы "демалыс" оларға проблемадан алыстап, демалуға мүмкіндік береді, содан кейін олар проблеманы жаңа көзқараспен қарастыра алады. Грейдің пікірінше, еркектердің үңгірге шегінуі әйелдерге түсіну қиын болған. Әйелдер шамадан тыс стресске ұшырағанда, олардың табиғи реакциясы бұл туралы жақын адаммен сөйлесу (тіпті сөйлесу қолдағы мәселені шешпесе де). Бұл табиғи динамиканы құрайды, онда ер адам әйел жақындасуға тырысқанда шегінеді, бұл олардың арасындағы қақтығыстың негізгі себебіне айналады. "Толқын" – Грей басқа адамдарға беру қабілетіне байланысты туындайтын табиғи динамиканы сипаттау үшін қолданатын термин. Ол әйел өзінің махаббат пен күш-қуатымен толы екенін сезінгенде, оның толқыны тұрақты болатынын жазады. Ол өзінен беруге тырысқанда, бірақ оған лайықты махаббат пен назар алмаса, оның толқыны тепе-теңдігін жойып, шыңына жетіп, соңында құлайды. Содан кейін әйелге айналасындағылардың назары, тыңдауы, түсінуі және сендіруі, сондай-ақ өзін-өзі сүюі қажет. Грейдің айтуынша, қажетті қолдауды алғаннан кейін, оның толқыны қайтадан пайда болып, жаңа махаббат пен күш-қуатпен қайтадан көтеріледі. Грейдің кеңесі бойынша, ерлер әйелдің осы табиғи циклын қолдауы керек, оған қауіп төндірмеуі керек және әйелдің неліктен осылай сезінуі керектігін айтпауы керек.

Танымалдық

Кітап 15 миллионнан астам дана сатылған. 2006 жылы Францияда кітап бойынша сәтті сахналық қойылым қойылды, ол Парижде алты жыл бойы көрсетіліп келеді. 2012 жылы ағылшын тіліндегі нұсқасы Ұлыбританияда гастрольдік сапарға шықты.

Кітапқа сын

Кітап адам психологиясын стереотиптерге салағаны үшін сынға ұшырады. Стони Брук университетінің социология профессоры Майкл Киммель, Грейдің кітабында айтқандарына қарамастан, ерлер мен әйелдер түбірінен өзгеше емес деп мәлімдейді. 2008 жылы Вермонт штатындағы Миддлбери колледжінде Киммельдің "Венера, Марс, әлде Жер планетасы? Жаңа мыңжылдықтағы әйелдер мен ерлер" атты лекциясында, ерлер мен әйелдер арасындағы қабылданатын айырмашылықтардың негізінде әлеуметтік құрылым жатқанын айтты. Ол, әлеуметтік және саяси тұрғыдан алғанда, ерлер мен әйелдердің қалаулары бірдей екенін де жеткізді. 2002 жылы автор Джулия Т. Вуд "Ерлер Марстан, әйелдер Венерадан" кітабындағы жыныстардың бейнеленуіне сын пікір жариялады. 2003 жылы жарық көрген "Негізгі айырмашылық" кітабының бірінші тарауында Саймон Барон Коэн: "Ерлер Марстан, әйелдер Венерадан" деген көзқарас екі жыныстың арасындағы айырмашылықты тым жоғары бағалап көрсетеді. Екеуі де әртүрлі, бірақ бір-бірімізді түсінбеуге себеп жоқ" деді. 2004 жылы Пердью университетінің коммуникация профессоры Эрина МакДжордж жүргізген сауалнамалар мен сұхбаттарға сүйене отырып, ерлер мен әйелдердің арасындағы айырмашылықтар күрт емес екенін айтты. "Джон Грейдің "Ерлер Марстан, әйелдер Венерадан" және Дебора Танненнің "Сен түсінбейсің" сияқты кітаптары ерлерге еркектік дегенің сезімдерді жасыру және мәселелерді азайту екенін айтады (бірақ кітапты оқыған көптеген ерлер бұған келіспейді). Бұл көптеген ерлердің мінез-құлқына сай келмейді және ерлер мен әйелдердің екеуі үшін де пайдалы емес". Боби Каротерс пен Гарри Рейстің 13 000-нан астам адамды қамтыған зерттеуі, психологиялық ерекшеліктер мен бейімділіктердің көп бөлігінде, соның ішінде "Үлкен Бес" тұлғалық қасиеттерінде және кездейсоқ секске деген құштарлық сияқты жыныстық қатынасқа қатысты сұрақтарда, ерлер мен әйелдер арасында маңызды таксономиялық айырмашылықтар жоқ екенін көрсетті. Жыныстық айырмашылықтар болғанымен, олардың таралуы соншалықты кең болды, таксономиялық айырмашылықты анықтау мағынасыз болды. "Осылайша, "Ерлер Марстан, әйелдер Венерадан" сияқты танымал психологиялық кітаптардың тұжырымдамаларына қайшы, ерлер мен әйелдер қарым-қатынастарын сапалық тұрғыдан әртүрлі қарастырмайды". Физикалық ерекшеліктер мен физикалық күш өлшемдерінде айтарлық таксономиялық айырмашылықтар байқалды.