Кіріспе

1817-1825 жылдар аралығында АҚШ-тың бірінші ханымы, ағылшын тарихшысы Элизабет Монро (қыздығы Кортрайт; 30 маусым 1768 – 23 қыркүйек 1830) – АҚШ-тың бесінші президенті Джеймс Монроның әйелі ретінде 1817-1825 жылдар аралығында АҚШ-тың бірінші ханымы болды. Монроның денсаулығының нашарлығына байланысты, Ақ үйдің ресми қабылдаушысы ретіндегі оның көптеген міндеттерін үлкен қызы Элиза Монро Хей атқарды.

Туу, ата-анасы және балалық шағы

Монро 1768 жылдың 30 маусымында Нью-Йорк қаласында бай саудагер Лоренс Кортрайт пен Ханна (әкесі Аспинвол) Кортрайттың кіші қызы ретінде дүниеге келді. Елизавета Монроның әкесінің 2-ші арғы атасы Корнелиус Янсен Кортрайт 1645 жылы Нидерландыдағы Голландияда туды және 1663 жылы Нью-Йоркке көшіп келді. Оның әкесі Ян Бастиасен Ван Кортрейк 1618 жылы Нидерландыда туды және ұлымен бірге Нью-Йоркке көшіп келді. Ян Бастиасеннің әкесі Бастиан Ван Кортрик 1586 жылы Испан Нидерландтарының Фландриясындағы Кортрик қаласында туды және 1615 жылы Нидерландының Голландиясына көшіп келді. Монроның әкесі Нью-Йорк сауда палатасының негізін қалаушылардың бірі болды. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде ол Нью-Йоркте дайындалған бірнеше каперлердің иесінің бірі болды, сондай-ақ оның кем дегенде төрт құлы болғандығы да құжатталып отыр. Ол қазіргі Нью-Йорк штатының Делавэр округіндегі жерлерді сатып алды, және осы жерлерді сатудан Нью-Йорк штатындағы Кортрайт қаласы құрылды. Монро төрт үлкен бауырларымен – Сара, Хестер, Джон және Мэримен бірге өсті. Монроның 13 айлық бауыры бірнеше күннен кейін қызбадан және қыздырудан қайтыс болды. Ханна мен нәресте екеуі де Нью-Йорктегі Сент-Джордж шіркеуіне жерленді. Олар қайтыс болған кезде Монро тоғыз жаста болды. Әкесі қайтадан үйленбеді. 1778 жылдың 3 тамызында, Монроның анасының қайтыс болғаннан кейін шамамен бір жыл өткен соң, Лоренс Кортрайт отбасының үйі Манхэттеннің төменгі бөлігіндегі Крюгерс-Уорф маңындағы елу үйге зақым келтірген өрт кезінде жартылай қирады. Кейіннен бір тарихшы бұл өрттің себебі британдық әскерлердің өрт сөндірушілерді дұрыс басқара алмауынан болды деп жазды. Он жасар Монро әкесімен және бауырларымен бірге өрттен зардапсыз аман қалды.

Сүйісу және неке

Кортрайт алғаш рет 1785 жылы Нью-Йорк қаласында Континенттік Конгрестің мүшесі қызметін атқап жүргенде Джеймс Монроның назарына ілікті. Джеймс Монроның туысы және Вирджиния штатынан Конгресске сайланған Вильям Грейсон, Элизабетті және оның қарындастарын бір күні театрға келгенде "осыншалықты жарқын әрі әдемі көрініс көрсеткендіктен, барлық әдепті ер адамдардың назарын өзіне аударды, тіпті басқа ложалардағылардың бәрі де оларға қарап қалды" деп сипаттады. Ол кезде 27 жастағы Джеймс Монро 17 жастағы Элизабетке 1786 жылдың 16 ақпанында Нью-Йорк қаласындағы оның әкесінің үйінде үйленді. Лонг-Айлендтегі қысқа ғана тойдан кейін, жас жұбайлар Конгресс отырысы аяқталғанға дейін оның әкесімен бірге тұру үшін Нью-Йоркке оралды. Олардың алғашқы баласы, Елиза Кортрайт Монро 1786 жылдың желтоқсанында Вирджиния штатында дүниеге келді.

Елшінің әйелі

1794 жылы Джордж Вашингтон Джеймсті Франциядағы АҚШ өкілі етіп тағайындады. Парижде, Террор кезінде американдық өкілдің әйелі ретінде, ол Маркиз де Лафайеттің әйелі мадам Лафайеттің босатылуына көмектесті, оның тұтқындалғанын және гильотинамен өлім жазасына кесілетінін білгенде. Монролар сондай-ақ Париждегі американдық азамат Томас Пейнге қолдау көрсетіп, оған пана берді, оның Луи XVI-ның өлім жазасына қарсылығы үшін тұтқындалғанын білгеннен кейін. Францияда Монролардың қызы Элиза Наполеонның әкесінің қызы Хортенс де Боарнемен дос болып, екеуі де мадам Жанна Кампанның мектебінде білім алды. Джеймс 1796 жылы өкілдігінен қайтарылды, себебі ол Жей шартына қарсы Францияны қолдаған болатын.

Губернатордың әйелі

Монролар Вирджинияға қайтып келді, онда Джеймс губернатор болды, ал Елизавета Вирджинияның бірінші ханымы атанды. Олардың ұлы Джеймс Спенс 1799 жылы туды, бірақ 1800 жылы қайтыс болды. Осы кезеңде Елизавета эпилепсия болуы мүмкін болатын ұстамалар мен құлаулардың алғашқысын бастан өткерді, бұл оны өмірінің соңына дейін мазалады және әлеуметтік өмірін шектеуге себеп болды. Монролардың үшінші баласы, Мария Хестер есімді қызы, 1802 жылдың басында Вирджинияда дүниеге келді.

Ұлыбритания

1803 жылы президент Томас Джефферсон Джеймсті Ұлыбритания мен Испанияға АҚШ өкілі етіп тағайындады. Елизавета Лондондағы әлеуметтік ахуалдың Париждегіден нашарлауын байқады, мүмкін британдық қоғам АҚШ Франциямен болған қақтығысында оған көмектесуден бас тартқанына наразы болғандықтан. 1804 жылы Джеймс Луизиананы сатып алу туралы келіссөздер жүргізу үшін Францияға арнайы елші ретінде жіберілді. Сол жылы Монролар Наполеон Бонапарттың шақыруымен Париждегі оның таққа отыру салтанатына, АҚШ-тың ресми делегациясы құрамында қатысты.

Вирджиния мен Вашингтонға оралу

Монролар 1807 жылы Вирджинияға оралды. Джеймс Монро сайлауда жеңіске жетіп, Вирджиния делегаттар палатасына қайта оралды және заңгерлік қызметін жалғастырды. 1811 жылы Монро Вирджиния губернаторы лауазымына тағы бір мерзімге сайланды, бірақ ол тек төрт ай ғана қызмет етті. 1811 жылғы сәуірде оның досы, президент Джеймс Мэдисон, Монроны АҚШ Мемлекеттік хатшысы етіп тағайындады, және ол АҚШ Сенатымен бекітілді. Монроның 1812 жылғы соғысқа тікелей қатысы болған жоқ, себебі президент Мэдисон мен Конгресстегі соғыс жақтастары басымдық танытты. Соғыс кезінде Элизабет негізінен Монро отбасының Вирджиния штатының Лудун округіндегі Оук Хилл және кейін Альбемарл округіндегі Ашлон Хайленд иеліктерінде болды. Соғыс нашар жүргендіктен, Мэдисон Монродан көмек сұрап, 1814 жылдың қыркүйегінде, британдықтар Вашингтонды басып алып, Ақ үйді өртегеннен кейін, оны АҚШ соғыс министрі етіп тағайындады. Монро 1 қазан күні Мемлекеттік хатшы лауазымынан кетті, бірақ оның орнына ешкім тағайындалмады, сондықтан ол 1814 жылдың 1 қазанынан 1815 жылдың 28 ақпанына дейін екі лауазымды бірге атқарды. Соғыс министрі ретінде Монро 1812 жылғы соғыста жеңіске жету үшін Канадаға екінші рет шабуыл жасау жоспарларын жасады, бірақ 1815 жылдың ақпан айында бейбітшілік шарты ратификацияланды, және АҚШ әскерлерінің солтүстікке жылжуына қажеттілік тумады. Монро содан кейін соғыс министрі лауазымынан кетіп, ресми түрде Мемлекеттік хатшы болып қайта тағайындалды, ол 1817 жылдың 4 наурызына дейін қызмет етті, содан кейін Джеймс Мэдисонның орнын басып, АҚШ-тың бесінші президенті болды.

Өлім және мұра

Монроның президенттік өкілеттігі аяқталғаннан кейін, ол және Элизабет мемлекеттік қызметте өткен жылдары толық өтелмеген той-кеш шығындары мен Монроның олардың түрлі мүліктерін қашықтан басқаруға мәжбүр болуы салдарынан үлкен қарызға батты. Монро қарыздарын өтеу үшін Альбемарл округіндегі «Хайленд» плантациясын сатты, ал екеуі де Вашингтонға жақын Лудун округіндегі «Оук Хилл» ауылына зейнеткерлікке шықты, олардың қызы Элизабет пен күйеуі де сол жерде тұрды (бірақ Хейздер 1825 жылы Вирджиния штатының АҚШ округтік судьясы болып тағайындалғаннан кейін Ричмондқа көшіп кетті). Зейнеткерлікке шыққанмен, Элизабет кіші қызымен, сондай-ақ басқа достарымен және туыстарымен кездесу үшін Нью-Йоркке сапар шекті, бірақ басқа әлеуметтік сапарлар жасаған жоқ. Ауруға шалдығып, бірнеше ұзақ сырқаттардан (Ақ үйден кеткеннен кейін бір жыл өткен соң камин жанында құлап, ауыр күйік шаққандары да болды) зардап шеккен Элизабет 1830 жылдың 23 қыркүйегінде 62 жасында, ал күйеуі бір жылдан кейін 73 жасында «Оук Хиллде» қайтыс болды. Ол эститке жерленді, бірақ күйеуі кейін Нью-Йоркте қызының күтімінде қайтыс болды және бастапқыда сол солтүстік штатта жерленді. Оның денесі қайтыс болғаннан кейін 25 жыл өткен соң Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы «Голливуд» зиратының ашылуымен байланысты маңызды көрікті орынға айналды. Элизабеттің денесі 1903 жылы қайта жерленді, және екі жұбай да сол жерде мәңгілікке қалды. Президенттік доллар монеталары туралы заңға сәйкес, Бірінші жұбайлар бағдарламасы АҚШ-тың алғашқы жұбайларын құрметтеу үшін АҚШ монета қорына 1/2 унциялық 10 долларлық алтын монеталар мен қола медальдердің көшірмелерін шығаруға рұқсат береді. Элизабет Монроның монетасы 2008 жылдың ақпан айында жарық көрді. Джеймс Монро мұражайының коллекциясындағы көйлек Элизабеттің бойы 1,5 метрден аспайтын жұқа денелі әйел болғанын көрсетеді. Анасының арқасында ол президент Франклин Д. Рузвельттің екінші туысы болып табылады. (Франклин Д. Рузвельттің әкесінің анасы, Ребекка Аспинвалл Рузвельт, Элизабет Монроның бірінші туысы болған).