Арменияның сыртқы саясаты мен халықаралық қатынастары
Foreign relations of Armenia
Арменияның сыртқы қатынастары: Иран, Ресей, Еуропа және АҚШ-пен қарым-қатынас, ЕАЭО мүшелігі, Әзербайжан және Түркиямен қарым-қатынастардағы қиындықтар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Арменияның сыртқы қатынастарына шолу
Overview of the foreign relations of Armenia
Тәуелсіздік алғаннан бері Армения Иран, Ресей және Батыс, оның ішінде АҚШ пен Еуропалық Одақпен жақсы және достық қарым-қатынас орнатуға бағытталған саясатты ұстанды. Ол Еуропа Кеңесі және Еуразиялық экономикалық одақ сияқты бірқатар халықаралық ұйымдардың толық құқықты мүшесі болып табылады, сондай-ақ кейбіреулерінде бақылаушы статусына ие. Дегенмен, 1915 жылғы армян геноциді және Таулы Қарабақ жанжалының жалғасуы Әзірбайжан және Түркиямен қарым-қатынасты шиеленістірді. Сыртқы істер министрлігі Армения Үкіметінің сыртқы саясатын іске асырады және шетелдегі дипломатиялық қызметтерді ұйымдастырып, басқарады. 2021 жылдың тамызынан бері Арарат Мирзоян Армения Сыртқы істер министрі қызметін атқарып келеді.
Since its independence, Armenia has maintained a policy of trying to have positive and friendly relations with Iran, Russia, and the West, including the United States and the European Union. It has full membership status in a number of international organizations, such as the Council of Europe and the Eurasian Economic Union, and observer status, etc. in some others. However, the dispute over the Armenian genocide of 1915 and the ongoing Nagorno Karabakh conflict have created tense relations with two of its immediate neighbors, Azerbaijan and Turkey. The Ministry of Foreign Affairs implements the foreign policy agenda of the Government of Armenia and organizes and manages diplomatic services abroad. Since August 2021, Ararat Mirzoyan serves as the Minister of Foreign Affairs of Armenia.
Армения геноцидін тану
2024 жылға қарай 34 мемлекет тарихи оқиғаларды геноцид ретінде ресми түрде мойындады. Армения геноцидін мойындаған елдердің парламенттері: Аргентина, Армения, Австрия, Бельгия, Боливия, Бразилия, Болгария, Канада, Чили, Кипр, Чехия, Франция, Германия, Грекия, Италия, Латвия, Ливан, Ливия, Литва, Люксембург, Мексика, Нидерланды, Парагвай, Польша, Португалия, Ресей, Словакия, Швеция, Швейцария, Сирия, АҚШ, Уругвай, Ватикан қаласы және Венесуэла. Сонымен қатар, кейбір елдердің аймақтық үкіметтері де Армения геноцидін мойындайды, мысалы, Австралиядағы Жаңа Оңтүстік Уэльс және Оңтүстік Австралия, сондай-ақ Ұлыбританиядағы Шотландия, Солтүстік Ирландия және Уэльс. АҚШ Өкілдер палатасының 106-шы қарары 2007 жылдың 30 қаңтарында ұсынылып, кейіннен Сыртқы істер комитетіне жіберілді. Бұл заң жобасына 225 қолдаушы қол қойды. Заң жобасында бұрынғы президент Джордж Буштан өзінің 24 сәуірдегі жылдық үндеуінде геноцид сөзін қолдануы және оқиғаны геноцид деп тануы талап етілді, бірақ ол бұл сөзді пайдаланбады. Оның орнын басып алған президент Барак Обама сайлау кампаниясы кезінде Армения геноцидін мойындауға ниеттенгенін білдірді, бірақ сайланғаннан кейін 1915 жылғы оқиғаларды сипаттау үшін «геноцид» сөзін қолданбады. АҚШ Өкілдер палатасы 2019 жылдың 29 қазанындағы 296-шы қарарымен Армения геноцидін ресми түрде мойындады. АҚШ Сенаты 2019 жылдың 12 желтоқсанындағы 150-ші Сенат қарарымен геноцидті бірауыздан мойындады. 2021 жылы президент Джо Байден Армения геноцидін ресми түрде мойындаған алғашқы АҚШ президенті болды. 2022 жылға қарай АҚШ-тың барлық 50 штаты да осы оқиғаларды геноцид деп мойындады.
As of 2024, 34 states have officially recognized the historical events as genocide. Parliaments of countries that recognize the Armenian genocide include Argentina, Armenia, Austria, Belgium, Bolivia, Brazil, Bulgaria, Canada, Chile, Cyprus, Czech Republic, France, Germany, Greece, Italy, Latvia, Lebanon, Libya, Lithuania, Luxembourg, Mexico, the Netherlands, Paraguay, Poland, Portugal, Russia, Slovakia, Sweden, Switzerland, Syria, United States, Uruguay, Vatican City and Venezuela. Additionally, some regional governments of countries recognize the Armenian genocide too, such as New South Wales and South Australia in Australia as well as Scotland, Northern Ireland and Wales in the United Kingdom. US House Resolution 106 was introduced on 30 January 2007, and later referred to the House Committee on Foreign Affairs. The bill has 225 co sponsors. The bill called for former President George W. Bush to recognize and use the word genocide in his annual 24 April speech which he never used. His successor President Barack Obama expressed his desire to recognize the Armenian genocide during the electoral campaigns, but after being elected, did not use the word "genocide" to describe the events that occurred in 1915. The US House of Representatives formally recognized the Armenian genocide with House Resolution 296 on 29 October 2019. The United States Senate unanimously recognized the genocide with Senate Resolution 150 on 12 December 2019. In 2021, President Joe Biden became the first U. S. president to formally recognize the Armenian genocide. As of 2022, all 50 U. S. states have also recognized the events as genocide.
Таулы-Қарабах қақтығысы
Армения Ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан Таулы Қарабақ қақтығысында Арцах Республикасына саяси, материалдық және әскери қолдау көрсетеді. Қазіргі Таулы Қарабақ қақтығысы 1988 жылы Нагорный Карабақта және кейіннен Арменияда Әзербайжан үкіметіне қарсы армян наразылықтары басталған кезде туындады. Таулы Қарабақ Автономиялық Облысы Әзербайжаннан бөлініп, Арменияға қосылу үшін дауыс берді. Ұзақ өтпей, Армениядағы армян халқына және Армениядағы әзербайжандықтарға қарсы зорлық-зомбылық оқиғалары орын алды. 1990 жылы Таулы Қарабақта және Баку, Сумгаит, Кировабад сияқты Әзербайжан қалаларындағы зорлық-зомбылықтан кейін Мәскеу Қарабахта төтенше жағдай жариялады, аймаққа әскер жіберді және Бакуді күштеп басып алып, жүзден астам бейбіт тұрғынды өлтірді. 1991 жылдың сәуір айында Әзербайжан милициясы мен Кеңес әскері Қарабахтағы армян халқын нысанаға алды, бұл «Жүзік операциясы» деп аталды. Мәскеу Ереванға да әскер жіберді. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін қақтығыс Тоқты-Қарабах Республикасы (Арменияның қолдауымен) мен Әзербайжан арасындағы толыққанды соғысқа ұласты. Әскери әрекеттерге Ресей әскерінің ықпалы болды, ол екі көрші елдің арасындағы қарсыластықты олардың екеуін де бақылауда ұстау үшін пайдаланды. 1988-1994 жылдар аралығындағы қақтығыстарда 30 мыңнан астам адам қаза тапты. 1992 жылдың мамырында армян күштері Шуша мен Лачинды басып алды (осылайша Таулы Қарабақты Армениямен байланыстырды). 1993 жылдың қазанына қарай армян күштері бұрынғы НКАО-ның, Лачиннің және Оңтүстік-Батыс Әзербайжанның кең аумақтарын басып алды. 1993 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі жаулықты тоқтатуды, халықаралық гуманитарлық көмекке кедергісіз қол жеткізуді және аймақтағы бейбітшілік күштерін орналастыруды талап ететін төрт қарар қабылдады. Алайда, ұрыстар 1994 жылдың мамырына дейін жалғасты, содан кейін Ресей үш тарап арасында атысты тоқтату келісімін ұйымдастырды. 1992 жылдан бері Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының Минск тобы қақтығысты бейбіт жолмен шешу бойынша келіссөздер жүргізіп келеді. Минск тобының төрағалары Ресей, Франция және АҚШ, сондай-ақ Түркия, АҚШ, бірнеше еуропалық елдер, Армения және Әзербайжан өкілдері бар. 1994 жылғы атысты тоқтату келісіміне қарамастан, атыс, снайперлік оқтар мен миналар салдарынан жыл сайын 100-ден астам адам қаза табады. 1997 жылдан бері Минск тобының тең төрағалары қақтығысты шешу үшін үш ұсыныс жасады. Барлық ұсыныстар қабылданбады. 1999 жылдан бастап Әзербайжан мен Армения президенттері Минск тобының тең төрағаларының көмегімен тікелей диалог жүргізе бастады. ЕҚЫҰ Флорида штатының Ки-Уэст қаласында президенттер арасындағы келіссөздерді ұйымдастырды. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл 2001 жылдың 3 сәуірінде келіссөздерді бастады, ал келіссөздер АҚШ, Ресей және Францияның делдалдығымен 2001 жылдың 6 сәуіріне дейін жалғасты. Тең төрағалар екі ел президенттерімен тұрақты бейбітшілікке қол жеткізу үшін жұмысын жалғастыруда. Екі ел әлі де соғыста. Армения азаматтарына, сондай-ақ армян тегі бар кез келген елдің азаматтарына Әзербайжанға кіруге тыйым салынған. Егер адамның паспортында Таулы Қарабаққа сапар салғаны туралы мәлімет болса, оған Әзербайжанға кіруге рұхсат етілмейді. 2008 жылы «2008 жылғы Мардакерт шайқасы» деп белгілі болған оқиғада армян және әзербайжан күштері Таулы Қарабақ үшін қақтығысқа түсті. Екі тараптың арасындағы ұрыс қысқа болды және екі тарапта да аз шығын болды. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысы және 2023 жылғы Әзербайжанның Таулы Қарабақтағы шабуылы – шешілмеген қақтығыстың соңғы күшеюі болды.
Armenia provides political, material and military support to the Republic of Artsakh in the longstanding Nagorno Karabakh conflict. The current conflict over Nagorno Karabakh began in 1988 when Armenian demonstrations against Azerbaijani rule broke out in Nagorno–Karabakh and later in Armenia. The Nagorno Karabakh Autonomous Oblast voted to secede from Azerbaijan and join Armenia. Soon, violence broke out against Armenians in Azerbaijan and Azeris in Armenia. In 1990, after violent episodes in Nagorno–Karabakh and Azerbaijani cities like Baku, Sumgait and Kirovabad, Moscow declared a state of emergency in Karabakh, sending troops to the region, and forcibly occupied Baku, killing over a hundred civilians. In April 1991, Azerbaijani militia and Soviet forces targeted Armenian populations in Karabakh, known as Operation Ring. Moscow also deployed troops to Yerevan. Following the collapse of the Soviet Union, conflict escalated into a full scale war between the Nagorno Karabakh Republic (supported by Armenia), and Azerbaijan. Military action was influenced by the Russian military, which manipulated the rivalry between the two neighbouring sides in order to keep both under control. More than 30,000 people were killed in the fighting during the period of 1988 to 1994. In May 1992, Armenian forces seized Shusha and Lachin (thereby linking Nagorno Karabakh to Armenia). By October 1993, Armenian forces succeeded in taking almost all of former NKAO, Lachin and large areas in southwestern Azerbaijan. In 1993, the UN Security Council adopted four resolutions calling for the cessation of hostilities, unimpeded access for international humanitarian relief efforts, and the eventual deployment of a peacekeeping force in the region. Fighting continued, however, until May 1994 at which time Russia brokered a cease fire between the three sides. Negotiations to resolve the conflict peacefully have been ongoing since 1992 under the Minsk Group of the Organization for Security and Co operation in Europe. The Minsk Group is co chaired by Russia, France, and the United States and has representation from Turkey, the U. S., several European nations, Armenia and Azerbaijan. Despite the 1994 cease fire, sporadic violations, sniper fire and land mine incidents continue to claim over 100 lives each year. Since 1997, the Minsk Group co chairs have presented three proposals to serve as a framework for resolving the conflict. Each proposal was rejected. Beginning in 1999, the presidents of Azerbaijan and Armenia initiated a direct dialogue through a series of face to face meetings, often facilitated by the Minsk Group Co Chairs. The OSCE sponsored a round of negotiations between the presidents in Key West, Florida. U. S. Secretary of State Colin Powell launched the talks on 3 April 2001, and the negotiations continued with mediation by the U. S., Russia and France until 6 April 2001. The Co Chairs are still continuing to work with the two presidents in the hope of finding lasting peace. The two countries are still at war. Citizens of Armenia, as well as citizens of any other country who are of Armenian descent, are forbidden entry to Azerbaijan. If a person's passport shows evidence of travel to Nagorno–Karabakh, they are forbidden entry to Azerbaijan. In 2008, in what became known as the 2008 Mardakert Skirmishes, Armenian forces and Azerbaijan clashed over Nagorno Karabakh. The fighting between the sides was brief, with few casualties on either side. The 2020 Nagorno Karabakh war and the 2023 Azerbaijani offensive in Nagorno Karabakh were the latest escalations of the unresolved conflict.