Кіріспе

Еңбек процесінде денеге келтірілген зақым – жұмыс істеу кезінде денеге келтірілген зақым. Ең көп зардап шегетін мүшелер – омыртқа, қолдар, бас, өкпелер, көздер, қаңқа және тері. Кәсіби жарақаттар кәсіби қауіп-қатерлерге (физикалық, химиялық, биологиялық немесе психосоциалдық) байланысты болуы мүмкін, мысалы температура, шу, жәндіктер немесе жануарлар шағуы, қан арқылы жұғатын патогендер, аэрозольдер, қауіпті химиялық заттар, радиация және кәсіби күйзеліс. Көптеген алдын алу шаралары қабылданғанмен, жарақаттар нашар эргономика, ауыр жүктерді қолмен көтеру, жабдықты дұрыс пайдаланбау немесе оның істен шығуы, жалпы қауіптерге ұшырау және қауіпсіздік бойынша жеткіліксіз оқыту салдарынан туындауы мүмкін.

Дүниежүзі бойынша

Дүние жүзінде жыл сайын 350 мыңнан астам адам жұмыс орнында қаза болып, 270 миллионнан астам адам жарақат алады деп есептеледі. 2000 жылы әлемде шамамен 2,9 миллиард жұмысшы болды. Кәсіби жарақаттар әр 1000 жұмысшыға шаққанда 3,5 жылға дейін салауатты өмір сүру мүмкіндігінен айырылуға әкелді. Кәсіби жарақаттардың 300 мыңы өлімге соқты. Бұл қауіптермен байланысты ең көп таралған мамандықтар әлемнің әртүрлі елдерінде сол елдің басты индустрияларына қарай өзгеріп отырады. Жалпы алғанда, ең қауіпті мамандықтар – егіншілік, балық аулау және орман шаруашылығы. Дамыған елдерде құрылыс және өндіріс салаларында жұмыс істеушілерде омыртқа, қол және білезік жарақаттарының көрсеткіші жоғары.

Америка Құрама Штаттары

2012 жылы АҚШ-та жұмыс орындарындағы жарақаттардан 4383 жұмысшы қаза тапты, олардың 92% -ы ер адамдар еді. Сонымен қатар, 3 миллионға жуық өлімге әкеп соқпаған жұмыс орындарындағы жарақаттар мен аурулар тіркелді, бұл бизнестің 198,2 миллиард доллар және 60 миллион жұмыс күнінен айырылуына әкелді. 2007 жылы жұмыс орындарындағы жарақаттардан 5488 жұмысшы қаза тапты, олардың 92% -ы ер адамдар еді, ал 49 000 адам жұмысқа байланысты жарақаттардан қайтыс болды. NIOSH бағалауынша, 2007 жылы АҚШ-та 4 миллион жұмысшы өлімге әкеп соқпаған жұмысқа байланысты жарақаттар мен ауруларға ұшырады. Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық институтының (NIOSH) және Еңбек статистикасы бюросының мәліметтері бойынша, АҚШ-та күн сайын орташа есеппен 15 жұмысшы жарақаттан қаза болады, ал тағы 200 жұмысшы ауруханаға түседі. Вашингтон штатында жүргізілген зерттеуде жарақат алған жұмысшылар 14 жыл бойы жұмыс орындарындағы жарақаттың ұзақ мерзімді әсерін анықтау үшін бақыланды. Жұмысқа байланысты жарақаттар 31 588 мақұлданған талаптардың әрқайсысы үшін орташа есеппен 1,06 жылдық өнімділік жоғалуына әкелді. 2010 жылы өлімге әкеп соқпаған, бірақ жұмыстан жаңғақты тудырған еңбекке байланысты жарақаттар мен аурулардың 25% жоғарғы қол-аяқ жарақаттарымен байланысты болды.

Қауіпті секторлар

АҚШ-та Еңбек статистикасы бюросы жұмыс орындарындағы апаттар мен жарақаттар туралы толыққанды статистиканы қолжетімді етеді. Мысалы:

Жиі кездесетін жарақаттар

Ұлыбританиядағыдай, тайғанақтар, сүрінулер және құлаулар (STF) жиі кездеседі және мүгедектікке әкелетін кәсіби жарақаттардың 20-40% құрайды. Көбінесе мұндай оқиғалар арқаның жарақаттануына алып келеді, ол тұрақты мүгедектікке ұшырауы мүмкін. АҚШ-та денсаулық сақтау саласында арқа жарақаттарының тәуекелі жоғары. Пенсильвания штатындағы денсаулық сақтау қызметкерлерінің хабарланған жарақаттарының 25% арқадағы ауыруларға байланысты. Медбикелер арасында бел ауруының көрсеткіші 72%-ға дейін жетеді, көбінесе пациенттерді ауыстыру салдарынан. Пациенттерді көтеруге арналған құралдардың болуы, қызметкерлерді оқытудың жақсарылуы және жұмыс процедураларын орындауға көбірек уақыт беру арқылы осы жарақаттардың кейбіреулерін болдырмауға болады. Тағы бір жиі кездесетін жарақат – қол және білезіктердің шамадан тыс жұмысынан туындайтын карпальді туннель синдромы. Жаңа жұмысқа орналасқан қызметкерлердің тобын зерттеу нәтижесінде, күшпен ұстау, 1 кг-нан ауыр заттарды қайталап көтеру және дірілдейтін электр құралдарын пайдалану жоғары тәуекелдік жұмыс түрлері ретінде анықталды. Сонымен қатар, жұмыс орнындағы шудан есту қабілетінің төмендеуі мүмкін, бұл 2007 жылы тіркелген кәсіптік аурулардың 14% құрады. Осы жиі кездесетін жұмыс орнындағы жарақаттың алдын алу үшін көптеген бастамалар жасалған. Мысалы, «Тыныш сатып алу» бағдарламасы жұмыс берушілерді аз шу шығаратын құралдар мен машиналарды сатып алуға ынталандырады, ал «Safe In Sound» сыйлығы есту қабілетін жоғалтудың алдын алу саласындағы үздік компаниялар мен бағдарламаларды марапаттау үшін құрылды. Кездейсоқ инъекциялар немесе инемен шағу жарақаттары – ауыл шаруашылығы қызметкерлері мен ветеринарлардың жиі кездесетін мәселесі. Бұл жарақаттардың көп бөлігі қолдар мен аяқтарда орналасқан және жеңілден ауырға дейінгі реакцияларға, соның ішінде ауруханаға жатқызуға әкелуі мүмкін. Мал шаруашылығында қолданылатын биологиялық материалдардың кең ассортиментіне байланысты, инемен шағу жарақаттары бактериялық немесе саңырауқұлақтық инфекцияларға, жараларға, жергілікті қабынуға, вакциналарға/антибиотиктерге реакцияларға, ағза мүшелерін жоғалтуға, түсікке және өлімге әкелуі мүмкін. Күнделікті адам-жануар өзара әрекеттесуіне байланысты малмен байланысты жарақаттар ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің жиі кездесетін жарақаттары болып табылады және сүт фермаларындағы өлімге әкелмейтін жарақаттардың көпшілігіне жауап береді. Сонымен қатар, АҚШ-та жыл сайын ірі қара мен жылқыға байланысты шамамен 30 адам қайтыс болады.

Қауіпке ұшыраған қызметкерлер

Мүмкін, ең маңызды жеке фактор, тәуекелді арттыратын жас. 1998 жылы АҚШ-та 17 миллион жұмысшы 55 жастан асқан, ал 2018 жылға қарай бұл көрсеткіш екі еседен асып түсуі күтілуде. Көздің көру қабілетінің нашарлауы және бірнеше рецепт бойынша тағайындалған дәрі-дәрмектерді қолдану жұмыс орындарындағы жарақаттардың көбеюімен байланысты. Жасқа қоса, жарақат алудың басқа жеке тәуекел факторларына семіздік, әсіресе оның арқаға тигізетін зияны және депрессия жатады. Тиісті білім немесе оқытудың жетіспеуі де адамды кәсіби жарақатқа бейімдеуі мүмкін. Мысалы, ауыл шаруашылығы қызметкерлері арасында инеден жарақат алу туралы хабардарлық деңгейі төмен, сондықтан мал шаруашылығында инеден жарақаттарды алдын алуға бағытталған кешенді бағдарламалар қажет.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда бір жыл ішінде 111 адам қаза тапты. HSE мәліметінше, 2019–2020 жылдары Ұлыбританияда жұмыс орындарындағы жарақаттардан 111 жұмысшы көз жұмды. Осы қайғылы оқиғалардың басты себебі – биіктіктен құлау, ол жалғыз 29 адамның өмірін қиды. Басқа себептердің ішінде жылжымалы көлік құралдары мен заттардың соқтығысуынан және жылжымалы механизмдермен жанасудан болатын жарақаттар бар. 2013–2014 жылдары Ұлыбританияда жұмыста 133 адам қаза тапты. Осы 133 адамның 89-ы еңбектік қатынаста жұмыс істесе, 44-і жеке кәсіпкерлікпен айналысты. 2013–2014 жылдары шамамен 629 000 жарақат жұмыс орындарында тіркелді. Осы 629 000 жарақаттың ішінде 203 000-ы жұмыстан 3 күннен астам уақытқа қатарынан босатуға әкелді. Олардың 148 000-нан астамы 7 күннен астам уақыт жұмысқа қатыса алмады. Ұлыбританияда кәсіби жарақаттарды болдырмау және олармен күресу бойынша онлайн кеңес нұсқаулықтары бар.