Көне Тегея қаласы: Аркадия тарихы

Кіріспе

Тегея ( /t//iː//dʒ//i//ə/; Τεγέα) – ежелгі Аркадиядағы елді мекен, сонымен қатар Грекияның Пелопоннес аймағындағы Аркадиядағы бұрынғы муниципалитет. 2011 жылғы жергілікті басқару реформасынан бері ол Триполи муниципалитетінің құрамына кіреді, оның муниципалдық бөлімшесінің ауданы 118.350 км² құрайды. Тегея қазіргі Алея және Эпископи ауылдарының жанында орналасқан. Аңыз бойынша Тегеяны Ликаонның ұлы Тегеат құрған.

Тарих

Тегея (Τεγέα;) — елдің оңтүстік-шығысында орналасқан ежелгі Аркадияның ең көне және күшті қалаларының бірі. Оның Тегеатис (Τεγεᾶτις) деп аталатын аумағы шығысында Кинурия және Арголиспен шектелген, одан оны Парфениум тауы, оңтүстікте Лакония, батыста Аркадияның Маеналия ауданы және солтүстікте Мантинея аумағы бөлген. Тегеаттар өз атауын Ликаонның ұлы Тегеаттан алған және бастапқыда сегіз, кейін тоғыз демос немесе қалашықтарда тұрған. Архаикалық кезеңде Тегеяның негізі болып табылатын тоғыз демос бір қала құру үшін синоэцизмге бірікті; демостардың тұрғындарын Алеус Тегея қаласына енгізді, оның негізін қалаушы осы батыр болды. Паузаний сақтаған осы тоғыз қалашықтың есімдері: Гареата (Γαρεᾶται), Филакейлер (Φυλακεῖς), Кариата (Καρυᾶται), Коритейлер (Κορυθεῖς), Потахида (Πωταχίδαι), Оеата (Οἰᾶται), Мантирейлер (Μανθυρεῖς), Эхеутейлер (Εχευήθεἱς), оған Афидеас патшаның тұсында тоғызыншы болып Афидеантар (Ἀφείδαντες) қосылды. Тегеаттар ертеде 4 тайпаға (фила) (φυλαί) бөлінді, олар кезекті түрде Кларётис (Κλαρεῶτις, жазуларда Κραριῶτις), Гиппотоитис (Ἱπποθοῖτις), Аполлонеатис (Ἀπολλωνεᾶτις) және Афонеатис (Ἀθανεᾶτις) деп аталды, олардың әрқайсысына белгілі бір сандағы метоектілер (μέτοικοι) немесе шетелдіктер қатысты. Тегея Гомер "Илиададағы Кемелер каталогында" айтылған және ол, бәлкім, ерте замандағы барлық Аркадия қалаларының ішіндегі ең әйгілісі болған. Бұл оның батырлық атағынан көрінеді, өйткені оның патшасы Эхемус Гераклдың ұлы Гиллді бір шайқаста өлтірді. Тегеаттар спартандықтарға ұзақ уақыт бойы және сәтті қарсылық көрсетті, соңғылары Аркадияға өздерінің билігін кеңейтуге тырысты. Екі халық арасындағы соғыстардың бірінде спарталық патша Харилос немесе Хариллос спартандықтарға жеңіске жетуді уәде еткен оракулдың алдауымен Тегеатиске шабуыл жасап, жеңіліп қана қоймай, соғыстан аман қалған барлық адамдарымен тұтқынға алынды. Екі ғасырдан астам уақыт өткен соң, Леон мен Агесиклдің тұсында спартандықтар тағы да Тегеаттарға қарсы сәтсіз соғысты; бірақ келесі ұрпақта, олардың патшасы Анаксандрид II кезінде спартандықтар оракулға сәйкес Оресттің сүйектеріне иелік етіп, Тегеаттарды жеңіп, оларды Спартаның үстемдігін мойындауға мәжбүр етті, шамамен б.з.б. 560 ж. Осылайша, Тегеяның Аркадиядағы спартандық үстемдікке қарсы күресі аяқталды және ол Спартаға негізделген Пелопоннес лигасының алғашқы мүшелерінің бірі ретінде қандай да бір ынтымақтастыққа мәжбүр болды. Тегея, дегенмен, әлі де өз тәуелсіздігін сақтады, бірақ оның әскери күші Спартаның қарамағында болды; және Греко-парсы соғыстарында ол Пелопоннестегі екінші әскери күш ретінде көрінеді, одақтас әскердің сол жақ қанатында құрметке ие болды. Тегеаттардың 500-і Термопила шайқасында, ал 3000-і Платея шайқасында шайқасты, олардың жартысы гоплиттерден және жартысы жеңіл қаруланған әскерлерден құралған. Бір мемлекеттің бүкіл күшін алыс сапарға жіберу әдеттегідей болмағандықтан, Уильям Смит пен Генри Файнс Клинтонның бағалауы бойынша, бұл жағдайда Тегеаттардың күші олардың жалпы санының төрттен үш бөлігінен аспайды. Бұл Тегеяның әскери тұрғындарына 4000, ал бүкіл еркін халыққа шамамен 17,400 береді. Платая шайқасынан кейін көп ұзамай, Тегеаттар спартандықтармен қайтадан соғысқа шықты, бірақ оның себептері туралы бізде ешқандай ақпарат жоқ. Біз тек Тегеаттардың б.з.б. 479 және 464 жылдар аралығында спартандықтарға қарсы екі рет соғысқанын және әр жолы жеңілгенін білеміз; бірінші рет Аргивтермен бірлесіп, екінші рет Дипеядағы Мантинейлерден басқа Аркадияның басқа адамдарымен бірге. Осы уақытқа дейін және одан кейінгі дәуірлерде Тегея, әсіресе Афина Алея ғибадатханасы, Спарта үкіметінің қалаусыздықтарына ұшыраған адамдар үшін жиі бас сауғалайтын орын болды. Сол қалаға көрнекі аңызшы Хегистрат, Леотихид патша және Плейстоанакс ұлы Паусанияс қашып барып, аман-есен қашып кетті. Пелопоннес соғысында Тегеаттар спартандықтардың берік одақтастары болды, олар аристократиялық конституцияға ие болғандықтан да, көршілес демократиялық Мантинея қаласына қызғаныштан да адал болды. Осылайша, Тегеаттар тек Аргивтерге 421 ж. Спартаға қарсы құрылған одақта қосылудан бас тартпады, сонымен қатар олар 418 ж. Аргосқа қарсы экспедиция кезінде лакедемондықтарды ертіп жүрді. Олар сондай-ақ спартандықтар жағында соғысты Коринф соғысы, 394 ж. 394 ж. өртенген Афина Алея ғибадатханасы Перус қаласының Скопасының жобасына сәйкес керемет қайта салынған, оның басты қақпасында Калидондық шошқа аң ауының бейнесі бейнеленген. Леуктра шайқасынан (371 ж.б.э.) кейін Тегеядағы спарталық партия қуылды және қала Мегалополис қаласын құруға және Аркадия лигасының құрылуына қатысты. Бірнеше жылдан кейін Мантинея жоғарғы Аркадия үкіметімен келіспей, ескі жауы Спартамен одақ құрғанда, Тегея жаңа конфедерацияға адал болды және 362 ж.б.э. Мантинеядағы ұлы шайқаста спартандықтарға қарсы Эпаминондпен бірге шайқасты. Кейінірек Тегея Этолия лигасына қосылды, бірақ Спарта тағына Клеомен III келгеннен кейін Спартамен одақ құрды, Мантинея және Орхоменмен бірге. Осылайша ол Ахеялықтармен қақтығысқа түсті, одан кейін болған соғыста, Клеомендік соғыс деп аталатын, ол Ахеялықтардың одақтасы Антогон Досонмен басып алынып, 222 ж.б.э. Ахея лигасына қосылды. 218 ж.б.э. Тегея спарталық патша Ликургтың шабуылына ұшырады, ол қаланың барлық бөлігін, акропольден басқа басып алды. Кейін ол Спартаның тираны Маханидасқа тиесілі болды, бірақ Маханидас жеңілгеннен кейін Ахеялықтар қайтарып алды, ол Филопоменмен шайқаста қаза тапты. Страбонның заманында Тегея Аркадия қалаларының арасында жалғыз тұрғындары бар қала болып қалды және Паузанийдің уақытында да маңызды орын болды, ол оның қоғамдық ғимараттары туралы егжей-тегжейлі мәлімет берді. Ол көрген "могилалар" — қаланың негізін салған құдайларға арналған қасиетті орындар: "Тегеат, Ликаонның ұлы және оның әйелі Майраның (немесе Маэраның) жерленген жерлері де бар". Майра Атластың қызы болған, Гомер Одиссейдің Алкинге сапары барысында Аидқа жасаған саяхаты мен ол жерде көріп қалған көшпестер туралы айтқанда оны еске алады. Ежелгі Тегея ежелгі Грекияның маңызды діни орталығы болды, онда Афина Алея ғибадатханасы орналасқан. Паузанийге хабарланғандай, ғибадатхана Алеуспен негізделген. Орындағы геометриялық және архаикалық кезеңдердегі құрбандық бронзалары жылқы мен бұғылардың пішінін алады; мөрлер мен фибулалар да бар. Қала рим империясы кезінде азаматтық өмірді сақтап қалды; Тегея 395–396 ж.б.э. готтардың шабуылынан зардап шеккен. Рим ақындары Тегеяны немесе Тегеаеусті Аркадиямен теңестіретін сөздерді қолданады: осылайша ол Панға (Верг. Г. 1.18), Ликаонның қызы Каллистоға (Ов. Ар. Ам. 2.55, Fast. 2.167), Аталантаға (Ов. Met. 8.317, 380), Карментаға (Ов. Fast. 1.627) және Меркурийге (Stat. Silv. 1.54) эпитет ретінде берілген.

Tegea (Τεγέα; ) was one of the most ancient and powerful towns of ancient Arcadia, situated in the southeast of the country. Its territory, called Tegeatis (Τεγεᾶτις), was bounded by Cynuria and Argolis on the east, from which it was separated by Mount Parthenium, by Laconia on the south, by the Arcadian district of Maenalia on the west, and by the territory of Mantineia on the north. The Tegeatae are said to have derived their name from Tegeates, a son of Lycaon, and to have dwelt originally in eight, afterwards nine, demoi or townships. In the Archaic period the nine demoi that underlie Tegea banded together in a synoecism to form one city; the inhabitants of the demoi were incorporated, by Aleus in the city of Tegea, of which this hero was the reputed founder. The names of these nine townships, which are preserved by Pausanias, are: Gareatae (Γαρεᾶται), Phylaceis (Φυλακεῖς), Caryatae (Καρυᾶται), Corytheis (Κορυθεῖς), Potachidae (Πωταχίδαι), Oeatae (Οἰᾶται), Manthyreis (Μανθυρεῖς), Echeuetheis (Εχευήθεἱς), to which Apheidantes (Ἀφείδαντες) was added as the ninth in the reign of king Apheidas. The Tegeatae were early divided into 4 tribes (phylai) (φυλαί), called respectively Clareotis (Κλαρεῶτις, in inscriptions Κραριῶτις), Hippothoitis (Ἱπποθοῖτις), Apolloneatis (Ἀπολλωνεᾶτις), and Athoneatis (Ἀθανεᾶτις), to each of which belonged a certain number of metoeci (μέτοικοι) or resident aliens. Tegea is mentioned by Homer in the Catalogue of Ships in the Iliad, and was probably the most celebrated of all the Arcadian towns in the earliest times. This appears from its heroic renown, since its king Echemus is said to have slain Hyllus, the son of Heracles, in single combat. The Tegeatae offered a long continued and successful resistance to the Spartans, when the latter attempted to extend their dominion over Arcadia. In one of the wars between the two peoples, Chariläus or Charillus, king of Sparta, deceived by an oracle which appeared to promise victory to the Spartans, invaded Tegeatis, and was not only defeated, but was taken prisoner with all his men who had survived the battle. More than two centuries afterwards, in the reign of Leon and Agesicles, the Spartans again fought unsuccessfully against the Tegeatae; but in the following generation, in the time of their king Anaxandridas II, the Spartans, having obtained possession of the bones of Orestes in accordance with an oracle, defeated the Tegeatae and compelled them to acknowledge the supremacy of Sparta, about 560 BC. Thus, Tegea's struggle against Spartan hegemony in Arcadia came to an end, and it was forced into some form of collaboration, maybe as one of the earliest members of what would become the Sparta centered Peloponnesian League. Tegea, however, still retained its independence, though its military force was at the disposal of Sparta; and in the Greco Persian Wars it appears as the second military power in the Peloponnesus, having the place of honour on the left wing of the allied army. Five hundred of the Tegeatae fought at the Battle of Thermopylae, and 3000 at the Battle of Plataea, half of their force consisting of hoplites and half of light armed troops. As it was not usual to send the whole force of a state upon a distant march, William Smith and Henry Fynes Clinton estimate the force of the Tegeatae on this occasion as not more than three fourths of their whole number. This would give 4000 for the military population of Tegea, and about 17,400 for the whole free population. Soon after the Battle of Plataea, the Tegeatae were again at war with the Spartans, of the causes of which, however, we have no information. We only know that the Tegeatae fought twice against the Spartans between 479 and 464 BCE, and were each time defeated; first in conjunction with the Argives, and a second time together with the other Arcadians, except the Mantineians at Dipaea, in the Maenalian district. About this time, and also at a subsequent period, Tegea, and especially the temple of Athena Alea in the city, was a frequent place of refuge for persons who had rendered themselves obnoxious to the Spartan government. Hither fled the seer Hegesistratus and the kings Leotychides, and Pausanias, son of Pleistoanax. In the Peloponnesian War the Tegeatae were the firm allies of the Spartans, to whom they remained faithful both on account of their possessing an aristocratical constitution, and from their jealousy of the neighbouring democratical city of Mantineia, with which they were frequently at war. Thus the Tegeatae not only refused to join the Argives in the alliance formed against Sparta in 421 BCE, but they accompanied the Lacedaemonians in their expedition against Argos in 418 BCE. They also fought on the side of the Spartans in the Corinthian War, 394 BCE. The Temple of Athena Alea burned in 394 BCE and was magnificently rebuilt, to designs by Scopas of Paros, with reliefs of the Calydonian boar hunt in the main pediment. After the Battle of Leuctra (371 BCE), however, the Spartan party in Tegea was expelled, and the city joined the other Arcadian towns in the foundation of Megalopolis and in the formation of the Arcadian League. When Mantineia a few years afterwards quarrelled with the supreme Arcadian government, and formed an alliance with its old enemy Sparta, Tegea remained faithful to the new confederacy, and fought under Epaminondas against the Spartans at the great Battle of Mantineia, 362 BCE. Tegea at a later period joined the Aetolian League, but soon after the accession of Cleomenes III to the Spartan throne it formed an alliance with Sparta, together with Mantineia and Orchomenus. It thus became involved in hostilities with the Achaeans, and in the war which followed, called the Cleomenic War, it was taken by Antigonus Doson, the ally of the Achaeans, and annexed to the Achaean League, 222 BCE. In 218 BCE, Tegea was attacked by Spartan king Lycurgus, who obtained possession of the whole city with the exception of the acropolis. It subsequently fell into the hands of Machanidas, the tyrant of Sparta, but was recovered by the Achaeans after the defeat of Machanidas, who was slain in battle by Philopoemen. In the time of Strabo Tegea was the only one of the Arcadian towns which continued to be inhabited, and it was still a place of importance in the time of Pausanias, who has given us a minute account of its public buildings. The "tombs" he saw there were shrines to the chthonic founding daemones: "There are also tombs of Tegeates, the son of Lycaon, and of Maira (or Maera), his wife." Maira was a daughter of Atlas, and Homer makes mention of her in the passage where Odysseus tells to Alkinous his journey to Hades, and of those whose ghosts he beheld there." Ancient Tegea was an important religious center of ancient Greece, containing the Temple of Athena Alea. The temenos was founded by Aleus, Pausanias was informed. Votive bronzes at the site from the Geometric and Archaic periods take the forms of horses and deer; there are sealstones and fibulae. The city retained civic life under the Roman Empire; Tegea survived being sacked by the Goths in AD 395–396. The Roman poets use the adjective Tegĕēus or Tegeaeus as equivalent to Arcadian: thus it is given as an epithet to Pan (Verg. G. 1.18), Callisto, daughter of Lycaon (Ov. Ar. Am. 2.55, Fast. 2.167), Atalanta (Ov. Met. 8.317, 380), Carmenta (Ov. Fast. 1.627), and Mercury (Stat. Silv. 1.54)

Орта ғасырларда, белгісіз процестер арқылы Тегея 10-шы ғасырға қарай Амиклийон (кейінірек әдетте Амикли және Никли деп қысқартылған) деген ат алды. 1082 жылы ол Амикла диоцезінің орындығына айналды, ол Лакедемон метрополиясына бағынышты. Никли және Аркадияның қалған бөлігі шамамен 1206–1209 ж.б.э. крестшілерге түсті, жаңа франк үкімшілігінің бір бөлігіне айналды.

Тегея мен Крит

Ежелгі заманда Тегея халқы өздерінің патшасы Тегеаттың тірі қалған ұлдары Кидон, Архедий және Гортис өз ынталарымен Критке көшіп кеткенін, ал Кидония, Гортина және Катрей қалалары олардың құрметіне аталғанын айтқан. Бірақ криттіктер мұны мойындамады, керісінше, осы үш адамды жергілікті батырлар Минос пен Радамантустың балалары ретінде көрсетуге тырысты.