Кіріспе

Камбоджа провинциясы Ратанакири () – Камбоджаның солтүстік-шығысындағы провинция. Ол оңтүстікте Мондулкири провинциясымен, батыста Стунг Тренг провинциясымен, солтүстікте Лаос (Аттапеу) және шығыста Вьетнам (Гиа Лай және Кон Тум) елдерімен шекаралас. Провинция солтүстіктегі Анамит тауларынан басталып, Тоне Сан және Тоне Срепок өзендері арасындағы төбелі жазық арқылы оңтүстіктегі жапырақты тропикалық ормандарға дейін созылады. Соңғы жылдары орман шаруашылығы және кен өндірісі Ратанакиридің ұзақ жылдар бойы сұлулығымен танылған ортасын зардапқа ұшыратты. Мың жылдан астам уақыт бойы Ратанакириде Камбоджаның басқа жерлерінде азшылық құрайтын таулық кхмер лоэу халқы тұрған. Аймақтың ерте тарихында кхмер лоэу тұрғындары көршілес империялар тарапынан құл ретінде пайдаланылған. Құл саудасы француз отаршылдық кезеңінде тоқтатылды, бірақ Камбоджа тәуелсіздік алғаннан кейін өткізілген қатал кхмеризация науқаны кхмер лоэу халқының өмір салтына қайтадан қауіп төндірді. Қызыл кхмерлер 1960 жылдары провинциядағы штаб-пәтерін құрды, ал Вьетнам соғысы кезіндегі бомбалау аймақты қиратты. Бүгінде провинциядағы қарқынды даму дәстүрлі өмір салтын өзгертіп жатыр. Ратанакири сирек қоныстанған аймақ; оның 184 000 тұрғыны елдің жалпы халқының 1% астам құрайды. Тұрғындар көбінесе 20-дан 60 отбасыға дейінгі ауылдарда тұрады және көшпенді шаруашылықпен айналысады. Ратанакири Камбоджаның ең аз дамыған провинцияларының біріне жатады. Оның инфрақұрылымы нашар, ал жергілікті билік әлсіз. Ратанакиридегі денсаулық көрсеткіштері өте төмен: ерлердің орташа өмір сүру ұзақтығы 39 жыл, ал әйелдердің – 43 жыл. Білім деңгейі де төмен, халықтың жартысынан астамы сауатсыз.

Тарих

Ратанакири кем дегенде тас немесе қола дәуірінен бері қоныстанған, ал Таиланд шығанағы бойындағы аймақтың таулы жерлері мен қалалары арасындағы сауда кем дегенде б.з. 4 ғасырынан белгілі. Аймақтың ерте тарихында Аннамиттер, Чамдар, Кхмерлер және Тайлар шапқан, бірақ ешбір империя аймақты орталықтандырылған басқаруға бағындыра алмады. Аймақ 18 ғасырда жергілікті Лаос билеушілері, ал 19 ғасырда Тайлар тарапынан басып алынды. 1893 жылы аймақ Француз Индокитайының құрамына енді, отаршылдық билік құл саудасының орнын басты. Француздар, әсіресе Лабансиекте (қазіргі Банлунгте) ірі резеңке плантацияларын салды; жергілікті жұмысшылар құрылыс және резеңке жинауға жұмылдырылды. Таулы аймақтардағы топтар бастапқыда отаршыл билеушілерге қарсылық көрсеткенімен, 1953 жылы отаршылдық дәуірінің соңында олар бағындырылды. Ратанакири (រតនគិរី) атауы кхмер тіліндегі រតនៈ (rôtânô – санскрит тіліндегі ratna сөзінен – «асыл тас») және គិរី (kĭri – санскрит тіліндегі giri сөзінен – «тау») сөздерінен құралған, бұл провинцияның ерекшелігі болып табылатын екі ерекшелікті сипаттайды. 1950-1960 жылдары Нородом Сианук Камбоджаның солтүстік-шығысында ауылдарды үкімет бақылауына алу, аймақтағы көтерілісшілердің ықпалын шектеу және жергілікті қауымдастықтарды «жаңарту» мақсатымен даму және кхмеризация науқанын жүргізді. Кейбір Кхмер Лоулары кхмер тілі мен мәдениетін үйрену үшін жазықтарға күштеп көшірілді, Камбоджаның басқа аймақтарынан этникалық кхмерлер провинцияға көшірілді, ал жолдар мен ірі резеңке плантациялары салынды. Планетациялардағы қиын еңбек жағдайларына және кейде еріксіз еңбекке тап болған көптеген Кхмер Лоулары өздерінің дәстүрлі үйлерін тастап, провинциялық қалалардан алысқа көшіп кетті. 1968 жылы туған шиеленіс Брао халқының көтерілісіне әкелді, нәтижесінде бірнеше кхмер қаза тапты. Үкімет қатаң жауап беріп, елді мекендерді өртеп, жүздеген ауыл тұрғындарын өлтірді. 1966 жылы Кампучия Коммунистік партиясының штаб-пәтері Ратанакириге көшірілді, жүздеген Кхмер Лоулары КПК бөлімшелеріне қосылды. Осы кезеңде Вьетнамдықтардың Ратанакириде де белсенділігі күшті болды. Вьетнам коммунистері 1940 жылдан бері Ратанакириде жұмыс істеді; 1969 жылдың маусым айында өткен баспасөз конференциясында Сианук Ратанакиридің «іс жүзінде Солтүстік Вьетнамның аумағы» екенін айтты. 1969 жылдың наурызынан 1970 жылдың мамырына дейін АҚШ аймақта коммунистік Вьетнам әскерлерінің тығырықтарын бұзу мақсатымен жаппай жасырын бомбалау науқанын жүргізді. Ауыл тұрғындары бомбалаудан қашу үшін негізгі қалалардан тысқары шығып, азық-түлік іздеп, Қызыл Кхмерлермен бірге қашуға мәжбүр болды. 1970 жылдың маусым айында орталық үкімет Ратанакириден әскерін шығарып алып, аймақты Қызыл Кхмерлердің бақылауына қалдырды. Бастапқыда Ратанакириде қатал болмаған Қызыл Кхмер режимі уақыт өте келе қысымды күшейтті. Кхмер Лоуларына өз ана тілдерінде сөйлеуге, дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен діндерін сақтауға тыйым салынды, олар коммунизмге қайшы деп есептелді. Қоғамдық тұрмыс міндетті болды, ал провинциядағы аз ғана мектептер жабылды. Этникалық азшылықтарды тазалау жиіледі, мыңдаған босқындар Вьетнам мен Лаосқа қашып кетті. Алдын ала зерттеулер көрсеткендей, Ратанакири тұрғындарының шамамен 5% жаппай қабірлерге қойылған, бұл Камбоджаның басқа аймақтарымен салыстырғанда айтарлықтай төмен көрсеткіш. 1979 жылы Вьетнамдықтар Қызыл Кхмерлерді жеңгеннен кейін үкіметтің Ратанакириге қатысты саясаты бейжайлыққа ұшырады. Алайда, Қызыл Кхмер режимі құлағаннан кейін де, олардың көтерілісшілері Ратанакири ормандарында қалды. Көтерілісшілер 1990 жылдары қаруларын тапсырды, бірақ провинциялық жолдардағы шабуылдар 2002 жылға дейін жалғасты. Ұлттық үкімет жолдар салды, туризм мен ауыл шаруашылығын дамытты және төменгі аймақтан келген кхмерлердің Ратанакириге көшіп келуін жеңілдетті. Жолдардың жақсаруы мен саяси тұрақтылық жер бағасын арттырды, ал Ратанакириде жерді иеліктен шығару үлкен мәселе болып қала берді. 2001 жылы жергілікті қауымдарға дәстүрлі жерлерге ұжымдық құқық алуға мүмкіндік беретін заң қабылданғанмен, кейбір ауылдар жерсіз қалды. Тіпті жерді «сату» жағдайларында да, көптеген жағдайларда билік өкілдеріне пара беру, оларды мәжбүрлеу, қорқыту немесе жалған ақпарат беру қажет болды. 2000 жылдары Ратанакириде де көрші Вьетнамдағы тәртіпсіздіктерден қашып келген жүздеген Дегар (Монтаньяр) босқындары болды. Камбоджа үкіметі көптеген босқындарды мәжбүрлеп елге қайтаруы үшін сынға ұшырады.

География және климат

Ратанакири провинциясының географиясы алуан түрлі, оның ішінде төбелер, таулар, платолар, жазық су алаптары және кратерлік көлдер бар. Екі ірі өзен – Тонле-Сан және Тонле-Срепок провинция арқылы шығыстан батысқа қарай ағып өтеді. Провинция шұрайлы орманды өсімдіктерімен танымал; 1997 жылы провинцияның 70–80% ескі өсімдіктермен немесе егістік ауыстырудан кейін жаңадан өскен екіншілік орманмен жабылған. Бұл аймақта екіншілік орман басым. Ратанакири Камбоджаның басқа жерлеріне қарағанда салқынырақ. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен… Ратанакири Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең биологиялық түрлі тропикалық жауын-шашын ормандары мен тау орманды экожүйелеріне ие. 1996 жылы Ратанакиридегі екі және көршілес Мондулкиридегі бір жерде жүргізілген зерттеуде 44 түрлі сүтқоректі, 76 түрлі құс және 9 түрлі жорғалаушы тіркелді. 2007 жылы Ратанакиридің Вирачей ұлттық паркіндегі зерттеуде 30 түрлі құмырсқа, 19 түрлі цыкада, 37 түрлі балық, 35 түрлі жорғалаушы, 26 түрлі қосмекенді және 15 түрлі сүтқоректі, оның ішінде бұрын байқалмаған бірнеше түр анықталды. Ратанакириде Азия пілі, гаур және маймылдар сияқты жануарлар кездеседі. Ратанакири – жойылу қаупі төніп тұрған құстарды, соның ішінде алып ибисті және үлкен адъютантты сақтау үшін маңызды орын. Бұл аймақтарға Ломфат жабайы табиғат қорығы және Вирачей ұлттық паркі кіреді. Дегенмен, тіпті осы қорғалған аумақтарда да заңсыз ағаш кесу, браконьерлік және минералдарды өндіру жүзеге асырылуда. Провинцияның табиғаты салыстырмалы түрде таза болғанымен, соңғы кездегі даму экологиялық проблемаларды тудырды. Провинцияның таза бейнесі көбінесе шындықпен қайшы келеді: келушілер «жапайы табиғатқа толы таза ормандарды табуды күтеді, бірақ олардың орнына жаңа ғана кесілген ағаштардың тірі қалдықтарын көріп көңілі қаяды». Топырақ эрозиясы күшейіп, микроклимат өзгеруде.

Экономика және көлік

Ратанакиридегі жұмысшылардың басым көпшілігі ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Ратанакиридің жергілікті тұрғындарының көпшілігі – өзін-өзі қамтамасыз ететін фермерлер, жабық егістік жүйесін қолданады. (Традициялық тіршілік ету тәсілдері туралы толық ақпарат алу үшін төмендегі «Мәдениет» бөлімін қараңыз.) Көптеген отбасылар кашу, манго және темекі сияқты ақшалай дақылдарға өндірісті ауыстыруда, бұл тенденция соңғы жылдары күшейді. Ратанакири ауылдарының тұрғындары дәстүрлі түрде ақша экономикасымен аз байланыста болған. Ірі масштабты ауыл шаруашылығы каучук және кашу плантацияларында жүргізіледі. Облыстың басқа экономикалық қызметтеріне құнды тастарды өндіру және коммерциялық ағаш кесу кіреді. Ратанакиридегі ең көп таралған құнды тас – көк циркон. Сондай-ақ, аметист, көк сапфир және перидоттың шағын мөлшерлері де өндіріледі. Құнды тастарды әдетте дәстүрлі әдістермен өндіреді, яғни адамдар шұңқырлар мен туннельдер қазып, қолмен тастарды шығарады; бірақ, жақында коммерциялық кен өндіру операциялары облысқа еніп келеді. Ағаш кесу, әсіресе заңсыз ағаш кесу, экологиялық себептерге және жерді бөліп алуға байланысты мәселе болып табылады. 1997 жылы Ратанакириден Вьетнамға заңсыз 300 000 текше метр ағаш экспортталды, бұл заңмен белгіленген 36 000 текше метр лимитінен әлдеқайда көп. Азия даму банкінің зерттеушісі Джон Деннис Ратанакиридегі ағаш кесуді «адам құқықтарының төтенше жағдайы» деп сипаттады. Аймақтың туризмді дамыту стратегиясы экожүрек туризмді ынталандыруға бағытталған. Ратанакириде туризмнің өсуі мәселелі, себебі жергілікті қоғамдық қауымдар туризмнен аз пайда көреді, сондай-ақ гидтер кейде туристерді тұрғындардың келісімінсіз ауылдарға алып келіп, дәстүрлі өмір салтын бұзады. Осы мәселелерді шешу үшін бірнеше бастамалар қолға алынды: провинциялық туризмді басқару комитеті туризмнің зиян келтірмейтінін қамтамасыз етуді мақсат етеді, ал кейбір бағдарламалар жергілікті халыққа ағылшын тілі мен туризм саласындағы дағдыларды үйретеді. Ратанакириде өгіз арбасы және мотоцикл көліктің кең таралған түрлері болып табылады. Облыстың жол жүйесі елдің кейбір аймақтарына қарағанда жақсырақ, бірақ әлі де нашар күйде. Банлунг пен Вьетнам шекарасы арасындағы 78-ші ұлттық жол 2007 және 2010 жылдар аралығында салынды; бұл жол Камбоджа мен Вьетнам арасындағы сауданы арттыруы күтілуде. Банлунг қаласында шағын әуежай бар, бірақ Ратанакириге коммерциялық рейстер көп бұрын тоқтатылды.

Демографиялық мәліметтер және қалалар

2013 жылы Ратанакири провинциясының халқы шамамен 184 000 адамды құрады. 1998 және 2013 жылдар аралығында халық саны дерлік екі есеге өсті, бұл негізінен ішкі миграцияның нәтижесі болды. 2013 жылы Ратанакири Камбоджаның жалпы халқының 1,3% -ын құрады; бір шаршы километрге 17,0 адамнан тұратын халық тығыздығы ұлттық орташа көрсеткіштен бес бөліктен бір бөлігіне сәл жоғары болды. Солтүстіктегі Веун Сай және оңтүстіктегі Ломфат сияқты маңызды қалалардың халқы тиісінше 2000 және 3000 адамды құрады. 2013 жылы Ратанакири тұрғындарының 37% -ы 15 жасқа дейінгілер, 52% -ы 15-49 жас аралығындағылар, 7% -ы 50-64 жас аралығындағылар, ал 3% -ы 65 жастан асқандарды құрады; тұрғындардың 49,7% -ы еркек, ал 50,3% -ы әйелдер еді. Әр шаңырақта орта есеппен 4,9 мүше болды, ал шаңырақтың көпшілігін (85,6%) ер адамдар басқарды. Ратанакиридегі таулық халықтар мың жылдан астам уақыттан бері тұрып келеді, ал жазық жерлердегі халықтар соңғы 200 жылдың ішінде провинцияға көшіп келді. 1996 жылы кхмер лоу халқының 35% -ы тампуан, 24% -ы жарай, 23% -ы креунг, 11% -ы броу, 3% -ы качок және 3% -ы кавет болды, ал қалған 1% -ын басқа топтар құрады. Сонымен қатар, өте аз вьетнамдықтар, чамдықтар және қытайлық азшылықтар да бар. Ратанакиридің ресми тілі (Камбоджаның барлық аймақтарындағыдай) кхмер тілі болғамен, әрбір этникалық топ өз тілінде сөйлейді. Ратанакиридің жергілікті халқының 10% -дан азы кхмер тілінде еркін сөйлей алады. Ерлердің өмір сүру ұзақтығы 39 жыл, ал әйелдердің 43 жылды құрайды. Малярия, туберкулез, ішек паразиттері, холера, диарея және вакцинамен алдын алатын аурулар эндемикалық. Ратанакириде елдегі ең жоғары деңгейдегі нашар тамақтану да байқалады. Ратанакири тұрғындарының денсаулығының нашарлауына кедейлік, ауылдардың шалқаюы, нашар сапалы медициналық қызметтер және кхмер лоу халқының медициналық көмек алуына кедергі келтіретін тілдік және мәдени кедергілер сияқты факторлар себеп болады. Провинцияда бір емдеу ауруханасы, 10 денсаулық сақтау орталығы және 17 денсаулық сақтау бекеті бар. Медициналық жабдықтар мен құрал-жабдықтар жеткіліксіз, ал денсаулық сақтау мекемелерінің көпшілігі медбикелермен немесе акушерлермен қамтамасыз етілген, олар көбінесе нашар оқытылған және тұрақсыз жалақы алады. 1998 жылы Ратанакириде 76 бастауыш мектеп, бір орта мектеп және бір жоғары мектеп болды. Білім деңгейі, әсіресе кхмер лоу арасында өте төмен. 2002 жылы алты ауылдың тұрғындары арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, жауап берушілердің 10% -дан азы бастауыш мектепке барған. Білімге қол жеткізу кітаптардың қымбаттығы, мектепке қашықтық, балалардың отбасының күнкөрісіне үлес қосу қажеттігі, мұғалімдердің жиі қатыспауы және көптеген студенттерге шетел тілі болып табылатын тілде жүргізілетін мәдени жағынан сәйкес келмейтін оқыту процесіне байланысты шектеулі. 2013 жылы Ратанакири ересектерінің 55% -ы ғана сауатты болды (Камбоджадағы жалпы көрсеткіш 80%). Студенттер ана тілінде оқуды бастап, біртіндеп кхмер тіліне көшетін екі тілді білім беру жобалары 2002 жылы Ратанакириде басталды және сәтті нәтижелер көрсетті. Бұл бағдарламалардың мақсаты - білім беруді этникалық тілдерді меңгергендер үшін қолжетімді ету, сондай-ақ кхмер тіліндегі білім беру арқылы кхмер лоу халқына ұлттық саяси және экономикалық істерге қатысуға мүмкіндік беру. Ратанакири Камбоджаның ең аз дамыған провинцияларының бірі болып табылады. Шаңырақтың 27,8% -ында ғана дәретхана бар. Шаңырақтың көпшілігі (38,0%) суды бұлақтардан, өзендерден, көлдерден немесе жаңбырдан алады, ал қалғандары қорғалған (23,9%) немесе қорғалмаған (15,1%) құдықтардан су алады. Ратанакири тұрғындарының 21,6% -сы ғана суды қауіпсіз деп саналатын көздерден (сатып алынған су, құбыр суы немесе құбырлы құдықтар) алады. Су көздері шаңырақтың 28,0% -ында үй ішінде, 39,1% -ында үйдің жанында, ал 32,9% -ында үйден тыс жерде орналасқан. Шаңырақтың көпшілігі (85%) астық пісіру үшін отынды негізгі отын ретінде пайдаланады. Oxfam және Health Unlimited сияқты көптеген үкіметтік емес ұйымдар провинцияда денсаулық сақтау мен тұрмыс жағдайларын жақсарту үшін жұмыс істейді.

Мәдениет

Хмер-Лоэулер әдетте 20 мен 60 отбасыдан тұратын шағын ауылдарда өмір сүріп, көшпенді егіншілікпен (slash and burn) айналысады. Әрбір ауыл белгілі, бірақ шекарасы белгіленбеген орман аумағына ұжымдық түрде иелік етеді және басқарады. Осы аумақтың ішінде әрбір отбасыға орташа есеппен 1–2 гектар (2,5–5 акр) егіс жер және 5–6 гектар (12,5–15 акр) жатқан жер бөлінеді. Хмер-Лоэулердің экологиялық тұрақты егіншілік циклі әдетте 10–15 жылға созылады. Ауыл тұрғындары ауыл шаруашылығымен қатар, үлкен аумақта аң аулау, балық аулау және жинау арқылы күнкөрісін табады. Көптеген тағамдық табулар тамақ таңдауын шектейді, әсіресе жүкті әйелдерге, балаларға және ауру адамдарға. Күріш – негізгі азық, бірақ көптеген отбасылар егістік алдындағы алты ай бойы күріш тапшылығын сезінеді. Осы мәселені шешу үшін кейбір отбасылар жүгері егуді бастады, ал басқа азықтарға картоп, маниок және таро жатады. Жабайы аң мен балық – маңызды ақуыз көзі, сондай-ақ егеуқұйрықтар, жабайы тауықтар және жәндіктер де кейде желінеді. Ратанакиридегі ауылдық үйлер бамбук, ратан, ағаш, саек және камма жапырақтарынан салынады, олардың барлығы жақын жердегі орманнан жиналады және әдетте үш жылдай қызмет етеді. Кейбір орман аумақтары жергілікті рухтардың мекені деп есептеледі, сондықтан сол жерлерде ағаш кесуге тыйым салынған. Рухтар мекендейтін орман ішінде тас формациялары, сарқырамалар, көлдер және өсімдіктер сияқты табиғи нысандар қасиетті саналады. Ратанакиридегі маңызды құрбандық фестивальдары наурыз және сәуір айларында өтеді, осы кезде егістік жерлер таңдалып, жаңа егіс маусымына дайындалады. Аймақта христиан миссионерлері бар, және кейбір хмерлер христиан дінін қабылдады. Жергілікті тұрғындар миссионерлерді қоғамға үлкен қауіп-қатер деп санайды. Аймақтағы этникалық хмерлер буддистер. Сонымен қатар, негізінен Чам этносынан тұратын шағын мұсылман қауымы да бар. Малярияның кең таралғандығы және аймақтық орталықтардан алыс болуы Ратанакириді 20 ғасырдың соңына дейін Батыс әсерінен оқшаулап келді. Дегенмен, соңғы жылдары, әсіресе жолдар мен аудандық қалаларға жақын ауылдарда маңызды мәдени өзгерістер орын алды, бұл өзгерістер ішкі көшпендермен, мемлекеттік қызметкерлермен және ҮЕҰ қызметкерлерімен байланысқа байланысты. Киім-кешек пен тамақтану әдеттері біртегіс болып келеді, ал дәстүрлі музыканың орнын хмер музыкасы басып алды. Көптеген ауыл тұрғындары егдеулерге деген құрметтің төмендегенін және жастар мен қарттар арасындағы алшақтықтың артып бара жанын байқады. Жастар дәстүрлі ережелерді сақтаудан бас тартып, рухтарға сенуді тоқтатты.

Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе (PDF) интернетте қолжетімді.