Кіріспе

Психофармакология (грекше: ψῡχή, φάρμακον және λογία) – психоактивті заттардың көңіл-күйге, сезімге, ойлауға, мінез-құлыққа, бағалау қабілетіне және есте сақтауға тигізетін әсерін ғылыми тұрғыдан зерттеу саласы. Ол нейропсихофармакологиядан ерекшеленеді, ол жүйке жүйесі жасушаларының қызметіндегі дәрілік заттардың әсерінен туындаған өзгерістер мен сана және мінез-құлықтағы өзгерістер арасындағы байланысқа баса назар аударады. Психофармакология психоактивті қасиеттері әртүрлі болатын кең ауқымды заттарды зерттейді, бірінші кезекте мимен химиялық өзара әрекеттесуге шолу жасап қарастырады. "Психофармакология" терминін алғаш рет 1920 жылы Дэвид Махт қолданған. Психоактивті дәрілер жүйке жүйесіндегі нақты нысаналық орындармен немесе рецепторлармен өзара әрекеттесіп, физиологиялық немесе психологиялық функцияларда кең ауқымды өзгерістерге әкеледі. Дәрілік заттар мен олардың рецепторлары арасындағы нақты өзара әрекеттесу "дәрілік әрекет" деп аталады, ал физиологиялық немесе психологиялық функциялардағы кең ауқымды өзгерістер "дәрілік эффект" деп аталады. Бұл дәрілер табиғи көздерден, мысалы, өсімдіктер мен жануарлардан немесе жасанды көздерден, мысалы, зертханадағы химиялық синтезден алынуы мүмкін.

Ерте психофармакология

Қазіргі психофармакология саласында жиі айтылмайтын немесе кіргізілмейтін психоактивті заттар – қазіргі заманғы психикалық денсаулық сақтауда пайдалы деп танылмағандары. Бұл заттар табиғатта кездеседі, бірақ психоактивті қасиеттері бар және этноботаниктер мен этномикологтар (сондай-ақ, табиғи психоактивті препараттарды жергілікті тұрғындардың қолдануын зерттейтін басқа да мамандар) жұмысы арқылы анықталған қосылыстар. Дегенмен, бұл заттар тарих бойында түрлі мәдениеттерде қолданылып, сана мен мидың жұмысына зор әсер еткенімен, зертханада жасалған қосылыстарға қарағанда олар мұқият зерттелмеген. Бірақ, псилоцибин мен мескалин сияқты кейбір заттар қазіргі зерттеулерге негіз болды. Аңшы-жинаушылардың қоғамдары көбінесе галлюциногендерді жақсы көреді, және бүгінде олардың қолданылуын көптеген сақталған тайпалық мәдениеттерде көруге болады. Қай препарат қолданылатыны – тайпаның өмір сүретін экожүйеге байланысты, әдетте олар жабайы өседі. Мұндай препараттарға псилоцибин немесе муссимол бар түрлі психоактивті саңырауқұлақтар, мескалин және басқа химиялық заттар бар кактустар, сондай-ақ психоактивті химиялық заттарды қамтитын көптеген басқа өсімдіктер жатады. Бұл қоғамдар әдетте мұндай препараттарды қолдануға рухани мағына береді және оларды діни рәсімдеріне енгізеді. Неолит дәуірінің басталуымен және егіншіліктің дамуымен жаңа психоактивті заттар шаруашылықтың табиғи өнімдері ретінде пайда болды. Олардың ішінде опиум, қанап, және дәнді дақылдар мен жемістердің ашыту арқылы алынған спирт бар. Көптеген қоғамдар түрлі физикалық және психикалық ауруларды емдеуге жарамды шөптердің тізімін жасады. Мысалы, Еуропаның кейбір аймақтарында депрессияға қарсы (жалпы мақсаттағы шай ретінде қолданудан басқа) Сент-Джонс-Ворт қолданылды, ал қытай медицинасы шөптер мен препараттардың кең ауқымды тізімін жасады. Бұл және басқа да миға әсер ететін заттар көптеген мәдениеттерде әлі де емдік құрал ретінде қолданылады.

Қазіргі психофармакология

Қазіргі психофармакологияның пайда болуы психикалық ауруларды емдеу үшін психиатриялық препараттарды қолданудың басталуын білдірді. Ол пациенттердегі өткір мінез-құлқы мәселелерін басқару үшін опиаттар мен барбитураттарды пайдаланумен бірге келді. Бастапқы кезеңдерде психофармакология көбінесе седация үшін қолданылды. 1950-ші жылдарда манияға литий, психоздарға хлорпромазин енгізілді, содан кейін трициклді антидепрессанттар, моноамин оксидаза тежегіштері және бензодиазепиндер, сондай-ақ басқа да антипсихотиктер мен антидепрессанттар тез арада дамыды. Бұл дәуірдің ерекшелігі – зерттеу әдістерінің эволюциясы, плацебомен бақыланатын, қос соқыр зерттеулердің құрылуы, клиникалық нәтижелерге қатысты қан деңгейін талдау әдістерінің әзірленуі және клиникалық сынақтардың күрделілігінің артуы. 1960-шы жылдардың басында Джулиус Аксельродтың жүйке сигналдары мен синапстық жүйе арқылы берілуді сипаттаған революциялық моделі жарияланды, одан кейін ми химиясына психотроптық заттардың әсерін зерттеуде биохимиялық зерттеулер күрт өсті. 1960 жылдан кейін психиатрия фармакологиялық емдеудің көрсеткіштері мен тиімділігін енгізуге көшті және осы препараттардың қолданылуы мен токсикалық әсерлеріне назар аудара бастады. 1970-ші және 1980-ші жылдарда препараттардың әсер ету механизмдерінің синапстық аспектілерін жақсырақ түсінумен ерекшеленді. Дегенмен, бұл модельдің сыншылары да бар, олардың ішінде Джоанна Монкрифф және Критикалық психиатрия желісі ерекше аталады.

Нейротрансмиттерлер

Психоактивті дәрілер сезімдік және мінез-құлық әсерін негізінен нейротрансмиттерлерге әсер ету арқылы және синапстық берілудің бір немесе бірнеше аспектілерін өзгерту арқылы көрсетеді. Нейротрансмиттерлерді нейрондардың негізгі байланыс құралы ретінде қарастыруға болады; психоактивті дәрілер осы байланысты өзгерту арқылы санаға әсер етеді. Дәрілер мынадай жолдармен әрекет ете алады: 1) нейротрансмиттердің прекурсоры ретінде қызмет ету; 2) нейротрансмиттер синтезін тежеу; 3) нейротрансмиттерлердің пресинаптикалық везикулаларда сақталуына кедеріл келтіру; 4) нейротрансмиттерлердің босауын ынталандыру немесе тежеу; 5) постсинаптикалық рецепторларды ынталандыру немесе блоктау; 6) авторецепторларды ынталандыру арқылы нейротрансмиттерлердің босауын тежеу; 7) авторецепторларды блоктау арқылы нейротрансмиттерлердің босауын арттыру; 8) нейротрансмиттерлердің ыдырауын тежеу; немесе 9) пресинаптикалық нейронның нейротрансмиттерлерді қайта сіңіруін блоктау. Мұндай неврологиялық жағдайдың бірі – Корсаков синдромы, оған тиімді емдеу әдістері өте шектеулі. Алкогольдің қайта-қайта қолдануға итермелейтін қасиеттері – және осыған байланысты созылмалы алкогольді пайдаланудан бас тарту механизмдері – ішінара дофамин жүйесіне оның әсерімен байланысты. Бұл алкогольдің эндорфиндерге, яғни опиат тәрізді әсер ететін (ауырсынуды, көңіл күйді, тамақтануды, ынталандыруды және стресске реакцияны реттейтін) опиоидтық жүйеге тигізетін әсеріне де байланысты. Дәрі-дәрмек жарнамасында ұзақ жылдар бойы кеңінен таралған, серотонин деңгейінің төмендеуі депрессияға әкеледі деген пікір ғылыми деректермен расталмаған. Моноамин оксидаза ингибиторлары (МАОИ) – антидепрессанттардың ең ескі класы. Олар моноамин оксидазасын – қорғаныш синаптикалық везикулаларында жоқ пресинаптикалық терминалдардағы моноаминдік нейротрансмиттерлерді метаболиздейтін ферментті – тежейді. Ферментті тежеу босатуға қол жетімді нейротрансмиттер мөлшерін арттырады. Ол норэпинефрин, дофамин және 5-HT деңгейін арттырады, осылайша таратушылардың олардың рецепторларындағы әрекетін күшейтеді. МАОИ-лер олардың күшті жағымсыз әсерлеріне байланысты жиі қолданылмайды. Антидепрессантты таңдаудағы басты параметрлер – жанама әсерлер мен қауіпсіздік. Көптеген ССРИ-лер жалпы қолжетімді және салыстырмалы түрде арзан. Ескі антидепрессанттар, мысалы, ТКА және МАОИ, көбінесе көбірек бақылау мен тексеруді қажет етеді, бұл дәрілердің төмен құнын жоюы мүмкін. ССРИ дозаны асыра алғанда салыстырмалы түрде қауіпсіз және көптеген пациенттер үшін ТКА және МАОИ-ге қарағанда жақсы көтеріледі.

Классикалық серотонергиялық психоделиктер

Психоделиктер делириумсыз қабылдау және танымдық бұрмалауларға әкеледі. Мас күйді көбінесе "саяхат" деп атайды. Бұл жағдай адамның (ЛСД, псилоцибин, аяуаска және мескалин) қабылдағаннан кейін немесе (диметилтриптамин) шегуінен кейін басталады. Бұл кезеңде түстердің қарқындылығы артып, көзге жабық тұрғанда геометриялық пішіндер пайда болатын визуалды эффекттер байқалады. Одан кейін уақыттың субъективті сезімі баяулап, визуалды эффекттер күшейеді. Пайдаланушы синестезияны – сезімдердің араласуын (мысалы, дыбыстарды "көру" немесе түстерді "есту") сезінуі мүмкін. Бұл сыртқы сезімдік эффекттер "мистикалық тәжірибе" деп аталады, ал қазіргі зерттеулер бұл күй депрессия және мүмкін тәуелділік сияқты кейбір психикалық ауруларды емдеуге пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Антидепрессанттардың тиімсіздігі байқалған жағдайларда, серотонергиялық галлюциногендер емдеуде тиімді болуы мүмкін. Сенсорлық-қабылдау эффекттерінен басқа, галлюциногендік заттар жеке тұлғаның өзін-өзі жоғалту сезімін, эйфориялық немесе алаңдаушылық/қорқыныш күйіне қарай эмоционалдық өзгерістерді және логикалық ойлаудың бұзылуын тудыруы мүмкін. Галлюциногендер химиялық жағынан серотонинмен ұқсас құрылымы бар индоламиндерге (әсіресе триптаминдерге) немесе норадреналинмен ұқсас құрылымы бар фенетиламиндерге жіктеледі. Бұл екі класс заттардың да 5 HT2 рецепторларында агонист ретінде әрекет ететіні, олардың галлюциногендік қасиеттерінің негізгі компоненті екені саналады. 5 HT2A рецепторының белсенділігі галлюциногендік әсер үшін маңызды болуы мүмкін. Дегенмен, галлюциногендерге жиі әсер ету тез толеранттылыққа алып келеді, бұл рецепторлардың белгілі бір жасушаларда төмендеуімен байланысты болуы мүмкін. Кетаминнің тыныштандыратын әсері орталық жүйке жүйесіндегі таламустың белгілі бір бөліктерімен өзара әрекеттесу арқылы, кейбір функцияларды тежеу арқылы байқалады. Бұл антидепрессанттық әсерлер препараттың глутамат рецептор жүйесіне әсерімен, глутамат деңгейінің өсуімен және адам организміндегі катаболикалық процестерге қатысатын mTOR ферментімен өзара әрекеттесуімен байланысты деп есептеледі. Мексикаға тән Salvia divinorum өсімдігі құрғақ жапырақтарын шегу немесе шайнау кезінде күшті диссоциативтік және галлюциногендік қасиеттерге ие. Бұл әсерлердің сапалық сипаттамасы, жағымды немесе жағымсыз болсын, әр адамда әртүрлі болуы мүмкін, сонымен қатар көптеген басқа факторларды ескеру қажет. Орталық жүйке жүйесінде екі негізгі каннабиноидты рецептор бар, оларға марихуана және каннабиноидтар әсер етеді. CB1 және CB2 рецепторлары мида табылады. CB2 рецепторы иммундық жүйеде де кездеседі. CB1 базалық ганглияда, мида, гиппокампта және ми қабығында жоғары концентрацияда экспрессияланады. Рецепторларды белсендіру cAMP түзүлуын тежеуі, кернеуге сезімтал кальций иондық каналдарды тежеуі және калий иондық каналдарды белсендіруі мүмкін. Көптеген CB1 рецепторлары аксон терминалдарында орналасқан, онда олар әртүрлі нейротрансмиттерлердің босатылуын тежеуге қатысады. Бұл химиялық әрекеттердің үйлесімі орталық жүйке жүйесінің әртүрлі функцияларын, соның ішінде қозғалыс жүйесін, есте сақтау қабілетін және әртүрлі танымдық процестерді өзгертеді. Амфетаминдер кокаиннің мінез-құлқына және субъективті әсеріне ұқсас әсер етеді. Амфетаминнің әртүрлі түрлері көбінесе зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (ЗТГС) және нарколепсия симптомдарын емдеу үшін немесе демалыс мақсатында қолданылады. Амфетамин мен метамфетамин – катехоламинергиялық жүйелердің жанама агонисттері. Олар катехоламиндердің қайта сіңірілуін тежейді, сонымен қатар оларды жүйке терминалдарынан босатады. Допамин рецепторларының жануарлардың кокаинге, амфетаминге және басқа психостимуляторларға жауап беруінде маңызды рөл атқаратыны дәлелденген. Бір әрекет допамин молекулаларын көпіршіктерден жүйке терминалының цитоплазмасына шығарып, одан кейін олар мезолимбикалық дофамин жолы арқылы ядроға жеткізіледі. Бұл кокаин мен амфетаминнің жануарлардағы әсерін күшейтуде және оны нығайтуда маңызды рөл атқарады, сондай-ақ амфетаминге тәуелділіктің негізгі механизмі болып табылады.

Психофармакологиялық зерттеулер

Психофармакологияда зерттеушілер қан-ми тосқауылынан өтіп, мінез-құлыққа, көңіл-күйге немесе танымдық қабілеттерге әсер ететін кез келген затқа қызығушылық танытады. Дәрі-дәрмектердің физикохимиялық қасиеттері, физиологиялық жанама әсерлері және психологиялық жанама әсерлері зерттеледі. Психофармакологиядағы зерттеушілер алкоголь, каннабиноидтар, клубтық есірткілер, психоделиктер, опиаттар, никотин, кофеин, психомоторлық стимуляторлар, ингаляторлар және анаболикалық-андрогендік стероидтар сияқты әртүрлі психоактивті заттарды зерттейді. Олар сондай-ақ эмоциялық және дауылды қылықтарды емдеуде қолданылатын, сондай-ақ шизофренияға қарсы дәрілерді де зерттейді. Клиникалық зерттеулер көбінесе өте нақты болады, әдетте жануарлар үстіндегі сынақтан басталып, адамдар үстіндегі сынақпен аяқталады. Адамдарды сынақтан өткізу кезеңінде әдетте қатысушылардың тобы болады: бір топқа плацебо беріледі, ал екінші топқа зерттеліп отырған дәрінің мұқият өлшенген терапиялық дозасы беріледі. Барлық сынақтар аяқталғаннан кейін, препарат тиісті реттеуші органға (мысалы, АҚШ-тың FDA) ұсынылады және рецепт бойынша коммерциялық түрде қолжетімді болады немесе рецептсіз сатуға жеткілікті қауіпсіз деп танылады. Нақты дәрілер нақты симптомдар немесе синдромдар үшін тағайындалса да, олар әдетте қандай да бір психикалық ауруды емдеуге арналмайды. Психофармакологияның біршама даулы қолданылуы – «косметикалық психиатрия»: ешқандай психиатриялық аурудың критерийлеріне сәйкес келмейтін адамдарға психотроптық дәрілер тағайындалады. Содан кейін, энергия деңгейін арттыру және өзіне сенімділік сезімін күшейту үшін, сонымен қатар ұйқы қажеттілігін азайту үшін антидепрессант бупропион тағайындалады. Күнделікті уайымның ыңғайсыздығын жою үшін кейде антигипертензивтік препарат пропранолол таңдалады. Депрессияға шалынбаған адамдарда флуоксетин жалпы денсаулық сезімін тудыруы мүмкін. Тынығусыз аяқ синдромын емдеуге қолданылатын прамипексол әйелдерде либидоны айтарлықтай арттыра алады. Бұл және басқа да дәрілердің өмір салтына қатысты қолданылуы жиі кездеседі. Мұндай қолдану бойынша ешқандай нұсқаулар әзірленбегенімен, кейде осы туралы медициналық әдебиеттерде хабарламалар кездеседі. Сонымен қатар, бірнеше дәріні рецепт бойынша қабылдап жүрген қарт адамдар психоактивті дәрілерді дұрыс пайдаланбауы мүмкін.