Кіріспе

Ирандық саяси стратегияшы, журналист, белсенді және бұрынғы барлау офицері.

Ерте өмір және білім

Хаджарян 1954 жылы Тегеранның Жавадие ауданында, Қашаннан келген ата-аналарының отбасында дүниеге келді. Тегеран университетінде механика мамандығын оқыды. 1977 жылы жандармерияға әскери қызметке алынды. 1979 жылғы Иран революциясы кезінде жас ирандық революционер болған ол, теңіз күштерінде барлау офицері болғанға дейін Ислам революциясы комитеттеріне қатысты. Хаджарян білімін жалғастырып, Тегеран университетінде саяси ғылымдар бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Оның ғылыми жетекшісі Хосейн Баширие болды. 1979 жылы Тегерандағы АҚШ елшілігін басып алған студенттердің қатарында болды. 1980-ші жылдары барлау министрлігінде жұмыс істеді, оның ішінде саяси істер жөніндегі вице-министр қызметін атқарды. 1980-ші жылдардың соңында ол министрліктен кетіп, президент аппаратының жанындағы Стратегиялық зерттеулер орталығын құрды. Дәл сол жерде ол өзінің буын революционерлері үшін демократия мен заң үстемдігіне негізделген жаңа идеологияны қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1997 жылы Мохаммад Хатами президент болып сайланғанда, Хаджарианды өзінің саяси кеңесшісі етіп тағайындады. 1999 жылы 1979 жылғы революциядан кейін өткен алғашқы қалалық сайлауда Тегеран қалалық кеңесіне сайланды. Хаджарян сонымен қатар Хатами реформаларын жақтаған «Собх е Эмроз» газетінің бас редакторы болды. Ол тергеуші журналистер Ақбар Ганжи мен Имаддин Баги жазған көптеген мақалаларға ақпарат көзі болды деп есептеледі. Олардың ішінде Иран барлау қызметінің қызметкерлері тарапынан наразы интеллигенцияны «тізбектеп өлтіру» туралы хабарлар да болды. Хаджарян президент Хатами үшін маңызды тұлға болды. Ол реформашы элитасының мүшесі және реформа қозғалысын қолдауда жетекші рөл атқарды. 1984 жылы Барлау және ұлттық қауіпсіздік министрлігіне (MINS) қатысып, 1989 жылы қызметтен кетті. Сонымен қатар, Стратегиялық зерттеулер орталығында жұмыс істеді. Осындай ортада ол MINS-тің бірқатар қызметкерлерін реформа қозғалысына қосылуға шақырды. Олардың барлығы реформа қозғалысын дамытуға тырысты. Ақбар Ганжи, Мохсен Армин, Аббас Абди, Хамид Реза Жалаипур, Мұхаммед Мусави Хоуиниха, Ибрагим Асғар Заде және Мохсен Сазгаран сияқты адамдар олардың арасында болды.

Адам өлтіруге әрекеті

2000 жылдың наурыз айында Тегеран қалалық кеңесінің кіреберісінде бір адам оны бетке оқ жарып жаралады. Оқ жарып жіберген күдікті серігімен бірге мотоциклмен қашып кетті. Оқ сол жақ жағынан кіріп, мойнына орналасып, Хаджарянның комаға түсуіне себеп болды. Осы уақытта жас ирандықтардың топтары оған көмек көрсету үшін Сина ауруханасының алдында күтіп отырды. Хаджарян өмір бойына салданудан зардап шекті. Оған шабуыл жасаған Саид Асгар, Басидж жасағының мүшесі болған жас жігіт, кейін тұтқындалып, 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Бірақ ол түрмеде қысқа ғана уақыт өткен соң босатылды. Мұхсен Мортеза Маджиди Асгармен бірге мотоциклде болды. Осы оқиғаға қатысы бар басқа адамдар: Мохаммад Али Моғаддами, Мехди Роуғани, Муса Ян Несари, Али Пурчалуи (мүмкін, Хаджарянға оқ атқан адам), Саид Голуани және Сафар Мақсуди.

Мүмкін себеп

Оның қастандыққа ұшырауы "Арқанды кісі өлтірулер" ісін оның "Собх Эмруз" күнделікті газетінде жариялауымен және "зиянын тигізетін ақпараттарды жариялауға" оның "негізгі рөл" атқарғанына байланысты деп есептеледі, газеттің бас редакторы ретінде де, ал барлық реформаторлардың ішінде барлау министрлігіндегі қызмет туралы ақпарат көзі болуы мүмкін болғандардың бірі ретінде де. Осыған байланысты, "кейбірлер оның қастандыққа ұшырауының артында" тізбекті кісі өлтірулердің "барлаушы-кісі өлтіруші тобының" қалдықтары тұрғанын айтады.

Қайтару

Хаджарян оқтан жараланғаннан кейін бірте-бірте қалпына келді. 2005 жылы Хаджарян әлі де анық сөйлей алмады және мүгедектер коляскасын пайдаланды, бірақ көмекпен жүре алатын. 2009 жылға қарай ол әлі де қиындықпен сөйледі. Ол "дәрігерлер мен отбасының үнемі күтіміне мұқтаж болды". Оның пікірінше, билік бекіністеріне тікелей шабуыл жасау тиімсіз. Хаджарян дінбасылардың саясатта үстемдік құруы дұрыс емес, бірақ "халықты жұмылдыру және оларды Иран билеушілерімен келіссөздерге пайдалану" арқылы оны біртіндеп әлсіретуге болады деді. Оның реформа қозғалысы үшін стратегиясы реформаторлардың "өкілдік ететін халық қозғалысы мен билікті бөлісетін авторитарлық мемлекет арасындағы үшбұрыш арқылы ықпалын кеңейту" ретінде сипатталды. Ол реформаторлардың стратегиясын анықтайтын фразаны ұсынды: "Төменнен қысым, жоғарыдан келіссөздер". Хаджарян демократиялық жүйеге қатысты ұсынылған жаңаруды "бекіністен бекініске жеңіс" деп атады, яғни реформаторлардың негізгі институттарды, яғни билік бекіністерін бірінен соң бірін әлсіретуге және басып алуға назар аударуы керек. Хаджарян Ислам Республикасының жоғарғы басшысы Хомейнидің дінді де-факто секуляризациялауын көрсету арқылы Валият әл-факих (ислам ғалымының билігі) үстемдігімен күресудің жолы бар екенін айтты. Ол Ислам Республикасының мүддесі Исламдағы ең бастысы, ал зекет, намаз, қажылық және Исламдағы барлық басқа да нәрселер оған бағынышты екенін айтқанда, кез келген діни нормадан жоғары саясаттың басымдығын көрсетті. Оның сөзіне қарағанда, мұндай шешім саясаттың діннен маңыздырақ екенін және діннің секуляризациясын мойындайтынын білдіреді. Осы контексте, оның пікірінше, Велаят Факихті қайта қарастырып, оның Ирандағы саяси салаға үстемдігін қабылдамауға болады. Реформаторлар "бекіністерін" жоғалтқаннан кейін, Хаджарян 2004 жылы реформалар бағдарламасы сәтсіз аяқталғанын және қазір иран халқының алдында бірнеше таңдау бар екенін мәлімдеді. Бір мүмкіндік – басылып, қазіргі жағдайды қабылдау. Тағы бір таңдау – бейжайлық, содан кейін жеңіліске мойын бұру – Иранға қарсы шетелдік әскери шара күту және режимді өзгерту немесе қоғамдағы дамып келе жатқан люмпенпролетариаттың Иранда революция тудыруына жол беру. Хаджарян өзі "реформалар өлді, реформалар жасасын" дейтін ең жақсы баламаны таңдайды және реформалар жолын шыдамдылықпен жалғастыруды жөн көреді.

2009 жылғы сайлау

2009 жылдың 16 маусымында, даулы президент сайлауынан кейін төрт күн өткен соң, Хаджарянның тұтқындалғаны хабарланды. 7 шілдеде Эвин түрмесінде азаптау нәтижесінде қайтыс болғаны туралы ақпарат тарады. Бірақ, кейін ол тірі екені, алайда 8 шілдеде нервтік күйзеліске ұшырап, Тегерандағы әскери госпитальде өте ауыр жағдайда жатқаны хабарланды. Содан кейін, ол әлі де Эвин түрмесінде, мүмкін, түрме ішіндегі медпунктте екені туралы хабарлар келді. Оның әйелі, дәрігер Важихе Марсусидің сөзіне сәйкес, түрмеде оның денсаулығы "қатты нашарлап" бара жатқан еді.

2015 жылғы сөйлеу

2015 жылдың мамыр айында Хаджарянға Тегеран университетінде қысқаша сөз сөйлеуге рұқсат берілді. Реформашыл "Шарг Дейли" газетінің хабарлауынша, сөзге деген қызығушылық соншалықты күшті болды, оқиғаға бірнеше сағат бұрын барлық орын толып кетті. Бір студентке оқып беру үшін берген хабарламасында Хаджарян 1997 жылғы президенттік сайлау, онда реформаторлар жеңіске жетті, 1979 жылғы Иран революциясынан берігі алғашқы "бәсекеге толы" сайлау болғанын, сондай-ақ бұл сайлау президенттік сайлауларда бәсекелестікті "қалыптастырды" және дін, экономика, сондай-ақ сыртқы және ішкі саясат мәселелері бойынша жаңа пікірталас тудырды деп айтты. Бірақ ол бұл сайлауды "ерекше жағдай" деп есептейді және оның қайталануын күмәнді көреді, "бірақ ол себебін түсіндірген жоқ", - деп хабарлайды al Monitor.