Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирандық саяси стратегияшы, журналист, белсенді және бұрынғы барлау офицері.
Iranian political strategist, journalist, activist and former intelligence officer
Ерте өмір және білім
Хаджарян 1954 жылы Тегеранның Жавадие ауданында, Қашаннан келген ата-аналарының отбасында дүниеге келді. Тегеран университетінде механика мамандығын оқыды. 1977 жылы жандармерияға әскери қызметке алынды. 1979 жылғы Иран революциясы кезінде жас ирандық революционер болған ол, теңіз күштерінде барлау офицері болғанға дейін Ислам революциясы комитеттеріне қатысты. Хаджарян білімін жалғастырып, Тегеран университетінде саяси ғылымдар бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Оның ғылыми жетекшісі Хосейн Баширие болды. 1979 жылы Тегерандағы АҚШ елшілігін басып алған студенттердің қатарында болды. 1980-ші жылдары барлау министрлігінде жұмыс істеді, оның ішінде саяси істер жөніндегі вице-министр қызметін атқарды. 1980-ші жылдардың соңында ол министрліктен кетіп, президент аппаратының жанындағы Стратегиялық зерттеулер орталығын құрды. Дәл сол жерде ол өзінің буын революционерлері үшін демократия мен заң үстемдігіне негізделген жаңа идеологияны қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1997 жылы Мохаммад Хатами президент болып сайланғанда, Хаджарианды өзінің саяси кеңесшісі етіп тағайындады. 1999 жылы 1979 жылғы революциядан кейін өткен алғашқы қалалық сайлауда Тегеран қалалық кеңесіне сайланды. Хаджарян сонымен қатар Хатами реформаларын жақтаған «Собх е Эмроз» газетінің бас редакторы болды. Ол тергеуші журналистер Ақбар Ганжи мен Имаддин Баги жазған көптеген мақалаларға ақпарат көзі болды деп есептеледі. Олардың ішінде Иран барлау қызметінің қызметкерлері тарапынан наразы интеллигенцияны «тізбектеп өлтіру» туралы хабарлар да болды. Хаджарян президент Хатами үшін маңызды тұлға болды. Ол реформашы элитасының мүшесі және реформа қозғалысын қолдауда жетекші рөл атқарды. 1984 жылы Барлау және ұлттық қауіпсіздік министрлігіне (MINS) қатысып, 1989 жылы қызметтен кетті. Сонымен қатар, Стратегиялық зерттеулер орталығында жұмыс істеді. Осындай ортада ол MINS-тің бірқатар қызметкерлерін реформа қозғалысына қосылуға шақырды. Олардың барлығы реформа қозғалысын дамытуға тырысты. Ақбар Ганжи, Мохсен Армин, Аббас Абди, Хамид Реза Жалаипур, Мұхаммед Мусави Хоуиниха, Ибрагим Асғар Заде және Мохсен Сазгаран сияқты адамдар олардың арасында болды.
Hajjarian was born in Javadiyeh neighborhood of Tehran, Iran in 1954 to parents from Kashan. He studied mechanical engineering at Tehran University. In 1977 Hajjarian was enrolled for military service in Gendarmerie. A young Iranian revolutionary during the 1979 Iranian Revolution, he entered the Islamic Revolution Committees before becoming an Intelligence officer in the Navy. Hajjarian continued his education and obtained a Ph. D. in political science from Tehran University. His thesis advisor was Hossein Bashiriyeh. He was one of the students who took over the US embassy in Tehran in 1979. Through the 1980s, he worked in the ministry of intelligence, where his positions included vice minister for political affairs. In the late 1980s, he left the church and established Center for Strategic Research under the presidency. That was where he played an essential role in creating a new discourse based on democracy and the rule of law for his generation of revolutionaries. When Mohammad Khatami was elected president in 1997, he appointed Hajjarian his political advisor. In 1999, he was elected to Tehran's city council in the first city elections after the 1979 revolution. Hajjarian was also the editor of Sobh e Emrooz newspaper, which strongly advocated Khatami's reforms. He was believed to be the source of information for many articles written by investigative journalists, Akbar Ganji and Emadeddin Baghi. These included stories about the "Chain murders" of dissident intellectuals by members of Iran's intelligence ministry. Hajjarian was one of the vital personal factors of President Khatami. He was a member of the reformist elite and had a leadership support role in the reform movement. He joined the Ministry of Intelligence and national security (MINS) in 1984 and left in 1989. He also worked at the Center of strategic studies. Working in such a place, he invited some of the officials of MINS to join the reform movement. All of them tried to develop the reform movement. People like Akbar Ganji, Mohsen Armin, Abbas Abdi, Hamid Reza Jalaeipour, Muhammad Mousavi Khouiniha, Ebrahim Asghar Zadeh, and Mohsen Sazgaran are among those persons.
Адам өлтіруге әрекеті
2000 жылдың наурыз айында Тегеран қалалық кеңесінің кіреберісінде бір адам оны бетке оқ жарып жаралады. Оқ жарып жіберген күдікті серігімен бірге мотоциклмен қашып кетті. Оқ сол жақ жағынан кіріп, мойнына орналасып, Хаджарянның комаға түсуіне себеп болды. Осы уақытта жас ирандықтардың топтары оған көмек көрсету үшін Сина ауруханасының алдында күтіп отырды. Хаджарян өмір бойына салданудан зардап шекті. Оған шабуыл жасаған Саид Асгар, Басидж жасағының мүшесі болған жас жігіт, кейін тұтқындалып, 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Бірақ ол түрмеде қысқа ғана уақыт өткен соң босатылды. Мұхсен Мортеза Маджиди Асгармен бірге мотоциклде болды. Осы оқиғаға қатысы бар басқа адамдар: Мохаммад Али Моғаддами, Мехди Роуғани, Муса Ян Несари, Али Пурчалуи (мүмкін, Хаджарянға оқ атқан адам), Саид Голуани және Сафар Мақсуди.
In March 2000, a gunman shot him in the face on the doorstep of Tehran's city council. The would be assassin fled on a motorcycle with an accomplice. The bullet entered his left cheek, lodged in his neck, and put Hajjarian into a coma. During this time, groups of young Iranians kept vigil outside Sina Hospital, where he was being treated. Hajjarian was badly paralyzed for life. His assailant, Saeed Asgar, a young man reportedly a member of the Basij militia, was later arrested and sentenced to spend 15 years in jail. However, he was released after spending only a short term in prison. Mohsen Morteza Majidi accompanied Asgar on a motorbike. Others, who were involved, include Mohammad Ali Moghaddami, Mehdi Rowghani, Mousa Jan Nesari, Ali Pourchaluei (possibly the one who shot Hajjarian), Saeed Golounani, and Safar Maghsoudi.
Мүмкін себеп
Оның қастандыққа ұшырауы "Арқанды кісі өлтірулер" ісін оның "Собх Эмруз" күнделікті газетінде жариялауымен және "зиянын тигізетін ақпараттарды жариялауға" оның "негізгі рөл" атқарғанына байланысты деп есептеледі, газеттің бас редакторы ретінде де, ал барлық реформаторлардың ішінде барлау министрлігіндегі қызмет туралы ақпарат көзі болуы мүмкін болғандардың бірі ретінде де. Осыған байланысты, "кейбірлер оның қастандыққа ұшырауының артында" тізбекті кісі өлтірулердің "барлаушы-кісі өлтіруші тобының" қалдықтары тұрғанын айтады.
His attempted assassination is thought to be associated with the exposure of the "Chain murders" in his Sobh Emrouz daily newspaper and the "key role" he is believed to have played "in bringing about damaging disclosures," both as the editor of the exposing newspaper and one of the few reformists likely to be a source of information about activity in the intelligence ministry. Consequently, "some believe that remnants" of the chain murder "intelligence killer group may have been" behind his attempted assassination.
Қайтару
Хаджарян оқтан жараланғаннан кейін бірте-бірте қалпына келді. 2005 жылы Хаджарян әлі де анық сөйлей алмады және мүгедектер коляскасын пайдаланды, бірақ көмекпен жүре алатын. 2009 жылға қарай ол әлі де қиындықпен сөйледі. Ол "дәрігерлер мен отбасының үнемі күтіміне мұқтаж болды". Оның пікірінше, билік бекіністеріне тікелей шабуыл жасау тиімсіз. Хаджарян дінбасылардың саясатта үстемдік құруы дұрыс емес, бірақ "халықты жұмылдыру және оларды Иран билеушілерімен келіссөздерге пайдалану" арқылы оны біртіндеп әлсіретуге болады деді. Оның реформа қозғалысы үшін стратегиясы реформаторлардың "өкілдік ететін халық қозғалысы мен билікті бөлісетін авторитарлық мемлекет арасындағы үшбұрыш арқылы ықпалын кеңейту" ретінде сипатталды. Ол реформаторлардың стратегиясын анықтайтын фразаны ұсынды: "Төменнен қысым, жоғарыдан келіссөздер". Хаджарян демократиялық жүйеге қатысты ұсынылған жаңаруды "бекіністен бекініске жеңіс" деп атады, яғни реформаторлардың негізгі институттарды, яғни билік бекіністерін бірінен соң бірін әлсіретуге және басып алуға назар аударуы керек. Хаджарян Ислам Республикасының жоғарғы басшысы Хомейнидің дінді де-факто секуляризациялауын көрсету арқылы Валият әл-факих (ислам ғалымының билігі) үстемдігімен күресудің жолы бар екенін айтты. Ол Ислам Республикасының мүддесі Исламдағы ең бастысы, ал зекет, намаз, қажылық және Исламдағы барлық басқа да нәрселер оған бағынышты екенін айтқанда, кез келген діни нормадан жоғары саясаттың басымдығын көрсетті. Оның сөзіне қарағанда, мұндай шешім саясаттың діннен маңыздырақ екенін және діннің секуляризациясын мойындайтынын білдіреді. Осы контексте, оның пікірінше, Велаят Факихті қайта қарастырып, оның Ирандағы саяси салаға үстемдігін қабылдамауға болады. Реформаторлар "бекіністерін" жоғалтқаннан кейін, Хаджарян 2004 жылы реформалар бағдарламасы сәтсіз аяқталғанын және қазір иран халқының алдында бірнеше таңдау бар екенін мәлімдеді. Бір мүмкіндік – басылып, қазіргі жағдайды қабылдау. Тағы бір таңдау – бейжайлық, содан кейін жеңіліске мойын бұру – Иранға қарсы шетелдік әскери шара күту және режимді өзгерту немесе қоғамдағы дамып келе жатқан люмпенпролетариаттың Иранда революция тудыруына жол беру. Хаджарян өзі "реформалар өлді, реформалар жасасын" дейтін ең жақсы баламаны таңдайды және реформалар жолын шыдамдылықпен жалғастыруды жөн көреді.
Hajjarian slowly recovered somewhat from the shooting. By 2005, Hajjarian was still unable to speak with a clear voice and still using a wheelchair, although they could walk with help. As of 2009 he still spoke with difficulty. He was "dependent on the constant care of doctors and family." He believes that a frontal assault on the fortresses of power is impractical. Hajjarian argued that the domination of politics by clerics was wrong but could be gradually eroded by "mobilizing the masses and using them as bargaining chips with Iran's rulers." His strategy for the reform movement was described as extending the reformists "reach by triangulating between the mass movement they represented and the autocratic state with which they shared power. He coined the phrase defining the reformists' strategy: "Pressure from below, negotiation at the top." Hajjarian formulated the proposed gradual move to a favorable democratic system as "fortress to fortress triumph", meaning that reformers should concentrate on weakening and capturing key institutions, i. e. fortresses of power, one by one. Hajjarian argued that there is a way of combating the predominance of Valiyat al faqih (rule of the Islamic jurist) by underlining the de facto secularization of religion by the supreme leader of the Islamic Republic, Khomeini. He allegedly showed the supremacy of politics as such over any religious norm when he said that the interests of the Islamic Republic are paramount in Islam and that zakat, salat, hajj, and everything else in Islam, are subordinate. This kind of decision, he states, means that politics are more important than religion and that this acknowledges the secularization of religion. In this context, he argues, it is possible to reassess velayat faqih and to reject its supremacy within the political field in Iran. After reformists lost their "fortresses", Hajjarian said in 2004 that the reforms program have been failed and now there are multiple choices for the Iranian people. One option is giving up and accepting the current situation. Another choice is apathy, followed by adopting defeatism—waiting for a possible foreign military action against Iran and regime change— or to let the developing lumpenproletariat in the society grow until they ignite a revolution in Iran. Hajjarian prefers what he calls the best alternative, which is to assume "reforms is dead, long live the reforms" and continue the reforms path patiently.
2009 жылғы сайлау
2009 жылдың 16 маусымында, даулы президент сайлауынан кейін төрт күн өткен соң, Хаджарянның тұтқындалғаны хабарланды. 7 шілдеде Эвин түрмесінде азаптау нәтижесінде қайтыс болғаны туралы ақпарат тарады. Бірақ, кейін ол тірі екені, алайда 8 шілдеде нервтік күйзеліске ұшырап, Тегерандағы әскери госпитальде өте ауыр жағдайда жатқаны хабарланды. Содан кейін, ол әлі де Эвин түрмесінде, мүмкін, түрме ішіндегі медпунктте екені туралы хабарлар келді. Оның әйелі, дәрігер Важихе Марсусидің сөзіне сәйкес, түрмеде оның денсаулығы "қатты нашарлап" бара жатқан еді.
On 16 June 2009, four days after the disputed presidential election, it was reported that Hajjarian had been arrested. It was reported that he died in Evin prison under torture on 7 July. However, it was later added that he was still alive but had had a nervous breakdown on 8 July and was in critical condition in a military hospital in Tehran. Later, there were reports that he was still in Evin Prison, possibly in a clinic there, and that according to his wife, physician Vajiheh Marsoussi, his medical condition was "deteriorating severely" while in prison.
2015 жылғы сөйлеу
2015 жылдың мамыр айында Хаджарянға Тегеран университетінде қысқаша сөз сөйлеуге рұқсат берілді. Реформашыл "Шарг Дейли" газетінің хабарлауынша, сөзге деген қызығушылық соншалықты күшті болды, оқиғаға бірнеше сағат бұрын барлық орын толып кетті. Бір студентке оқып беру үшін берген хабарламасында Хаджарян 1997 жылғы президенттік сайлау, онда реформаторлар жеңіске жетті, 1979 жылғы Иран революциясынан берігі алғашқы "бәсекеге толы" сайлау болғанын, сондай-ақ бұл сайлау президенттік сайлауларда бәсекелестікті "қалыптастырды" және дін, экономика, сондай-ақ сыртқы және ішкі саясат мәселелері бойынша жаңа пікірталас тудырды деп айтты. Бірақ ол бұл сайлауды "ерекше жағдай" деп есептейді және оның қайталануын күмәнді көреді, "бірақ ол себебін түсіндірген жоқ", - деп хабарлайды al Monitor.
In May 2015, Hajjarian was allowed to give a short speech at University of Tehran. According to the reformist Shargh Daily, enthusiasm for the speech was so great that seats were filled up hours before the event. In a note he gave to a student to read, Hajjarian stated that the 1997 presidential election were the reformists prevailed were the first since the 1979 Iranian revolution in which there was "a competition", and that it "institutionalized" competition in the presidential elections, and introduced a new debate on the issues of religion, economics, and other foreign and domestic policies. But he believed those elections were an "exception" and doubtful of their repetition, "though he did not explain why", according to al Monitor.