Кіріспе

Аристофанның "Құрбақалар" комедиясы (Βάτραχοι (Bátrakhoi); Ranae, көбінесе Ran немесе Ра деп қысқартылады.) – ежелгі грек драматургы Аристофан жазған комедия. Ол б.з.б. 405 жылы Афиныдағы Дионис тойларының бірі – Ленаяда қойылды және бірінші орынға ие болды.

Сюжет

"Құрбақтар" - Афинадағы трагедиялық драматургтердің хал-жағдайына көңілі толмаған Дионис құдайының Аидқа (әлем астына) барып, драматург Еврипидті өлімнен қайтару туралы әңгіме. (Еврипид б.з.б. 406 жылы қайтыс болды.) Ол Диониске қарағанда, ақылдырақ және батыл Ксантиас атты құлынмен бірге келеді. Пьеса басталғанда Ксантиас пен Дионис пьесаны ашу үшін Ксантиас қандай әзілдер қолдана алатыны туралы пікір келістіруге тырысады. Пьесаның бірінші жартысында Дионис үнемі маңызды қателіктер жасайды, бұл Ксантиасты қожайынын қорғауға және Дионистің нашар көрінуіне алып келеді, бірақ бұл Диониске салдары жоқ қателіктер жасауға мүмкіндік береді. Сенімді жол табу үшін Дионис жартылай інісі Гераклден кеңес сұрайды, ол бұрын тозақ иті Керберді қайтару үшін сол жерде болған. Дионис Гераклдың есігіне арыстан терісін киіп, таяқ ұстап келеді. Геракл Дионистің өзіндей киінгенін көргенде күліп қоя алмайды. Дионис Аидқа жетудің ең жылдам жолын сұрағанда, Геракл өзін асып, у ішіп немесе мұнарадан секіріп кетуге болатынын айтады. Дионис Гераклдің өзі кесіп өткен, көл арқылы (мүмкін Ахерон көлі) ұзақ жолды таңдайды. Дионис көлге жеткенде Харон оны көлден өткізеді. Ксантиас құл болғандықтан қайыққа мінуге рұқсат етілмейді, ол айналып жүруі керек, ал Дионис қайықты жүргізуге көмектеседі. Бұл бірінші хорлық аралықтың (пародостың) мәнісі, оны бақалардың хоры орындайды (пьесада бақалар пайда болатын жалғыз көрініс). Олардың қайталап айтатын сөздері – Brekekekèx koàx koáx (грек тілінде) – Дионисті қатты ашуландырады, ол бақалармен мазақтау айтысына (агонға) қатысады. Жағалауға жеткенде Дионис Ксантиаспен кездеседі, ол оны қорқынышты Эмпузаны көргенім деп мазақтайды. Біраз уақыттан кейін Дионис Мистикалықтардың рухтарынан тұратын екінші хор пайда болады. Келесі кездесу – Дионис киімінен Геракл деп жаңылысқан Эакпен. Гераклдің Керберді ұрлағанына әлі де ашулы Эак оған кек алу үшін бірнеше жынды жіберумен қорқытады. Дионис қорқып, Ксантиаспен киім алмасады. Содан кейін қыз келіп, Гераклды көріп қуанды. Ол оны би билеген қыздармен бірге тойға шақырады, Ксантиас қуана келіседі. Бірақ Дионис киімді тез қайтаруды қалайды. Дионис Гераклдың арыстан терісіне оралғанда, Гераклге ашуланған адамдармен кездеседі, сондықтан ол үшінші рет Ксантиаспен сауда жасайды. Эак Геракл деп санайтын (яғни Ксантиас) Гераклмен бетпе-бет келу үшін оралғанда, Ксантиас оған өзінің "құлын" (Дионис) азаптау үшін ұсынады, оның ұры екенін анықтау үшін. Қорқып қалған Дионис өзі құдай екенін айтады. Әрқайсысы қамшымен соққыланғаннан кейін Дионис Эактың қожайындарына әкелінеді және шындық тексеріледі. Қызметші қыз Ксантиасты ұстап алып, онымен әңгімелеседі, оған байқау сахнасына дайындықпен араласады. Қызметші Еврипид пен Эсхилдің арасындағы қақтығысты сипаттап береді. Жақында ғана қайтыс болған Еврипид, жер асты әлемінің билеушісі Плутонның дастарқанында "Ең үздік трагедиялық ақын" үшін ұлы Эсхилге қарсы шығады. Дионис төреші болып, айтыс өткізіледі. Екі драматург өздерінің пьесаларынан үзінділер келтіріп, бірін-бірі мазақтайды. Еврипид өзінің пьесаларындағы кейіпкерлер өмірге сәйкес және логикалық болғандықтан жақсы деп санайды, ал Эсхил өзінің идеалданған кейіпкерлері жақсы деп санайды, өйткені олар ерлік пен ізгіліктің үлгісі. Эсхил Еврипидтің көптеген прологтарынан үзінділер келтіріп, әр жолы декламацияны "ληκύθιον ἀπώλεσεν" ("майынан қалған шағын құтысын жоғалтты") деген сөзбен үзіп, Еврипидтің өлеңін болжауға болатын және формулалық деп мазақтайды. (Бұл үзінді поэзиядағы ритмикалық топтың осы түріне лектион терминін берді.) Еврипид Эсхилдің хорлық әндерінің монотондылығын көрсетіп, оның шығармаларынан үзінділерді пародиялайды және әр цитатаны ἰὴ κόπον οὐ πελάθεις ἐπ᾽ ἀρωγάν деген рефренмен аяқтайды; ("О, қандай қиындық, көмекке келмейсің бе?" деген сөзбен, Эсхилдің жоғалған пьесасы "Мирмидон" деген сөзбен). Эсхил бұған Еврипидтің хорлық метрлерін және кастанеттермен лирикалық монодияларын мазақтап жауап береді. Жарыс барысында Дионис бұрынғы әр әзілдің нысаны болған рөлін өтеуге тырысады. Ол қазір сахнаны басқарады, бәсекелестердің дауларын әділ шешеді, олардың ұзаққа созылған дауларын тоқтатады және грек трагедиясын терең түсінеді. Талқылауды аяқтау үшін таразы қойылады және әрқайсысына оған бірнеше жолды айтуды бұйырады. Қайсысының жолдары ауыррақ болса, таразы сол жаққа қарайды. Еврипид Арго кемесі, көндіру және дулыға туралы өлеңдерін оқиды. Эсхил Сперхей өзені, Өлім және екі құлаған арба және екі өлген жарысшы туралы жауап береді. Соңғы өлеңдер "ауыр" заттарға сілтеме жасайтындықтан, Эсхил жеңіске жетеді, бірақ Дионис кімді қайта тірілтетінін әлі де шеше алмайды. Соңында қаласын құтқару туралы ең жақсы кеңес беретін ақынды қайта тірілтеді. Еврипид ақылды, бірақ мәнсіз жауаптар береді, ал Эсхил практикалық кеңес береді, сондықтан Дионис Еврипид емес, Эсхилді қайта тірілтеді. Плутон Эсхилдің қайта тірілуіне рұқсат береді, осылайша Афина қаласының қажеттілігіне көмектеседі және барлығына қоштасу ішімдігін ұсынады. Кету алдында Эсхил Софокл оның орнына отыруы керек екенін, Еврипид емес екенін жариялайды.

Санаткерлік талдау

Пародос грек мәдениетінде құдайларға арналған тойлардағы әдепсіздіктің қалай қолданылғанының көрнекті мысалы болып табылады.

Саясат

Кеннет Довер «Құрбақалар» пьесасының негізгі саяси тақырыбын «ескі дәстүрлер жақсы, жаңа дәстүрлер жаман» деп санайды. Ол бұған дәлел ретінде парабазисті келтіреді: «Парабазистің антепирремасы (718–37) азаматтарды қазіргі биліктегілердің, шетелдік текті жаңа келгендердің (730–2) басшылығын қабылдамауға және абыройлы, бай отбасыларда тәрбиеленген, беделді адамдарға қайта оралуға шақырады» (Довер 33). Клеофонт парабазистің одасында (674–85) есімдері аталады, ол «шет елдік деп қорланды» (680–2) және пьеса соңында жамандалды (1504, 1532). «Құрбақалар» Аристофанның «Ахарнян» (б.з.д. 425), «Бейбітшілік» (б.з.д. 421) және «Лизистрата» (б.з.д. 411) сияқты бұрынғы туындыларында ұсынылған саяси ұстанымдардан өзгеше. Бұл пьесалардың барлығы «бейбітшілік» пьесалары деп аталады. Дегенмен, «Құрбақалар» осылай жиі танылмайды, өйткені Довер Клеофон жеңіссіз кез келген бейбітшілікке қарсы болғанын, ал пьесаның соңғы жолдары Афинаның соғысты ымырамен аяқтауын ұсынғанымен, Эсхилдің кеңесі (1463–5) жеңіске жету жоспарын, капитуляция ұсынысын емес, көрсетеді. Сонымен қатар, «Құрбақалар» саясатқа қатысты жалпы сын-есімдер мен бейбітшілік туралы идеалистік ойлардан ерекшеленетін нақты, маңызды ойларды қамтиды. Парабазис кезінде Аристофан б.з.д. 411 жылы олигархиялық төңкеріске қатысқан адамдарға азаматтық құқықтарын қайтару туралы кеңес береді, олар Фринихтің «алдауына» (сөзбе-сөз «күресіне») ие болды деп мәлімдейді. Фриних – олигархиялық төңкерістің басшысы, ол б.з.д. 411 жылы көпшіліктің қанағаттануымен өлтірілді. Бұл ұсыныс ассамблеяның бір қаулысымен қабылдануға лайықты болды және Эгоспотамидегі флоттың жоғалуынан кейін Патроклидтің жарғысымен іске асырылды. Авторсыз «Өмір» еңбегінде бұл кеңес Аристофанның зәйтүн тәжімен марапатталуына себеп болды, ал ежелгі «Гипотеза» авторы парабазиске деген құштарлықтың пьесаның екінші қойылымына әкелген басты фактор болғанын айтады.

Құрылымы

Кеннет Довердің айтуынша, "Құрбақтар" пьесасының құрылымы былай: Бірінші бөлімде Дионис Плутонның сарайына кіруді көздейді, және ол 673-жолға дейін осы мақсатына жетеді. Содан кейін парабазис келеді (674–737 жолдар), ал құлдар арасындағы диалогта Еврипид пен Эсхил арасындағы билік үшін күрес ашық көрінеді. Еврипид екіншісінің ең ұлы трагедия ақыны деген мәртебесіне қызғанады. Плутон Дионисқа бәйгеге немесе агонға төрелік етуді ұсынады. Сегал Аристофан грек комедиясының құрылымын өзгертіп, әдетте парабазиске дейін болатын бәйге немесе агонды маңыздылығын төмендетіп, парабазисті агонға дейін кеңейткенін айтады. Аристофанның бұрынғы пьесаларында, атап айтқанда "Ахарниялықтар" мен "Құстар" пьесаларында, басты кейіпкер парабазиске дейін жеңіске жетеді, ал парабазистен кейін өз реформаларын іске асырады. Сегал бұл өзгеріс пьесаға салмақтылық сыйлады деп санайды. Толығырақ мәліметтер үшін "Ескі комедия" бөлімін қараңыз.

Софокл

Софокл – өте ықпалды және жоғары саналатын афиналық драматург, ол пьеса жазылып бітіскен соң, оның қойылымның бірінші кезеңінде қайтыс болды. Аристофанның Софоклмен бірге пьесаны қайта жазуға уақыты болмағандықтан, ол Софоклдің жақындағы қазасына сирек-сирек тоқталып, оны лайықты драматург деп атады. Пьесаның соңында Эсхил тозақтан шыққанда, Софокл оның орнына отырады. Софоклды Эсхилмен бірге көрсету логикалық, себебі Софоклдің трагедиялық стилі Эсхилдікімен ұқсас, ал Эврипид мүлдем жаңа стильді ұсынады. Бұл ескі мен жаңаның қарама-қайшылығын көрсететін пьесаның басты идеясына сай келеді.