Кіріспе

Латвиялық революционер Яков Петерс (Я́ков Христофо́рович Пе́терс, Yakov Khristoforovich Peters; 3 желтоқсан 1886 [ескі стиль бойынша 21 қараша 1886] – 25 сәуір 1938) – Кеңес Одағының құрылуына атсалысқан латыш коммунистік революционері. Феликс Дзержинскиймен бірге ол Кеңес Ресейінің құпия полициясы – Чеканың негізін қалаушыларының және басшыларының бірі болды. 1918 жылдан бастап Чека төрағасының орынбасары, ал 1918 жылдың 7 шілдесінен 22 тамызына дейін Чека төрағасы міндетін уақытша атқарды.

Алғашқы жылдар

Ол 1886 жылғы 3 желтоқсанда Курляндия губернаторлығындағы Крейс Хасенпоттың Бринкен улусында (қазіргі Никраце приходы, Скрунда муниципалитеті) латвиялық шаруалардың ұлы болып дүниеге келді. 1904 жылы Латвия Социал-демократиялық жұмысшылар партиясына мүше болды. 1905 жылғы Ресей революциясынан кейін 1907 жылғы наурыз айында Либаудағы фабрика директорын өлтіруге талпынғандығы үшін тұтқындалды, бірақ кейіннен 1908 жылы Рига әскери соты оны ақтап тастады. Петерс Англияға эмиграциялап, Лондонда тұрды, онда Латвия Социал-демократиясының Лондондық тобының және Ұлыбританияның Социалистік партиясының мүшесі болды.

Сидни көшесінің қоршауы

Петерс – латыш анархисі Фриц Сваарстың бірінші туысы болды. Ол 1905 жылғы революция кезінде саботаж жасады, тонауға қатысты және дүкен иесі мен полицейді өлтірді деген күдікке ілікті, Ригада тұтқындалып, азапталды, бірақ 1906 жылдың басында қашып кетті. Ол Лондонға көшіп келіп, 1910 жылғы желтоқсанда Хаундсдичтегі әшекей бұйымдары сататын дүкенді тонауға тырысқан топқа қосылды. Олар қылмысы үстінде ұсталып, үш қарусыз полицейді өлтірді. Сваарс пен тағы бір анархист 1911 жылғы қаңтарда Сидни көшесіндегі үйге тығылып, полицияға оқ атып, Сидни көшесінің қоршауына себеп болды, бұл екі күдіктінің өлімімен аяқталды. Питерс 22 желтоқсанда Лондонның Тернер көшесіндегі үйінен тұтқындалды. Ол өзінің туысынан айырмашылығы, тұтқындалуға қарсылық көрсетуге тырыспады. 1911 жылғы мамырда ол және тағы үш латыш эмигранттары Олд-Бейлиде сотталды. Сот судьясы дәлел жетіспеуіне байланысты Питерстің кісі өлтіру айыбынан ақтаруға бұйырды. Ол тексеру кезінде куәлік бергеннен кейін, ұрлық жасауға сүмелектесу айыбынан да ақталды.

Отбасы

1916 жылы ол Лондон банкирінің қызы Мей Фрименге үйленді, одан бұрын ол Мейзи Петерс Фримен (1914 жылы туған) деген қызды әке болған еді. Ресей революциясынан кейін ол әйелі мен қызын өзіне шақырды, бірақ олар оның басқа отбасысы бар екенін білді. Мейзи Ресейден ешқашан шыға алмады және 1971 жылы сол жерде қайтыс болды.

Қазан төңкерісі

Петерс 1917 жылы мамыр айында ақпан революциясынан кейін Ресейге оралды. Ригада Петерс Латвияның әлеуметтік демократиясының жетекшілерінің бірі болды және Солтүстік майданның алдыңғы қатарында жұмыс істеді. Неміс әскерлерінің шабуылы кезінде ол Валмиераға көшіп, партиялық «Циня» газетінің редакторы болды. Петерс Ливония губерниясының шаруа өкілі ретінде Керенский бастаған демократиялық талқылауға қатысты. Петроградқа көшіп келген соң, ол 1917 жылғы қазан революциясына белсенді қатысып, Петроградтағы әскери-революциялық комитеттің мүшесі болды. Ол сол кезде қазан революциясына әскери бөлімдерді дайындап жатты. Кейін ол ЧК құрамына кіріп, комиссия төрағасының орынбасары және революциялық трибунал төрағасы болды. Петерс Локхарттың қастандық жоспарын ашуға және 1918 жылы солшыл эсерлердің көтерілісін басуға қатысты. Солшыл эсерлердің көтерілісінен кейін Дзержинскийдің отставкаға кетуінен, Мирбахтың қазасынан және Брест-Литовск шарттарынан кейін Петерс қысқа мерзімге ЧК төрағасы болып тағайындалды, Дзержинский қызметіне оралғанға дейін. ЧК жетекшілерінің бірі ретінде Петерс ЧК-ның алғашқы ірі операцияларына жауапты болды, олар Петроградтағы және кейін 1918 жылдың мамырында Мәскеудегі анархистерге қарсы бағытталған. Ол сондай-ақ 1918 жылдың тамызында Ленинге жасалған қастандық (Фанни Каплан ісі) бойынша тергеуге қатысты, содан кейін одан кейін болған қызыл террор науқандары мен жазалау шараларына қатысты. 1918 жылғы 4 қарашадағы «Утро Москвы» газетінің 21-ші санында ол оны «гистериялық террор» деп атады. Осы кезеңде Бутырка сияқты түрмелерде «жандар бөлмесі» термині пайда болды. 1919 жылғы наурызда Петерс Петроградтағы ішкі қорғаныс бастығы, содан кейін күшейтілген ауданның коменданты болып тағайындалды. Юденич әскерлерінің шегінуінен кейін 1919 жылдың тамызында Киевтегі күшейтілген ауданның коменданты болып тағайындалды. Киев алынғаннан кейін ол Туладағы әскери кеңестің мүшесі болды. 1919-1920 жылдардың қысында Петерс теміржолдардағы әскери дайындық мәселелері бойынша СТО арнайы комитеті төрағасының орынбасары болды.

Революциядан кейінгі кезең

1920 жылы ол Солтүстік Кавказда Чека өкілі болды және сол жерде Солтүстік Кавказ темір жолының комиссары болып қызмет етті. Әңгімеге сүйенсек, Ростов-на-Дондағы жұмысшылар аштықтан шағымданып Питерске келгенде, ол оларға: "Бұл аштық па, Ростовтың қоқыс жинағы әртүрлі қоқыс пен қалдыққа толы тұрғанда? Ал Мәскеуде қоқыс жинағы мүлдем бос, тіпті тазаланып, жалатылғандай, сонда аштық бар!" деді. 1920–1922 жылдары ол Түркістан Автономдық Кеңестік Социалистік Республикасында Чеканың уәкілі болды, сонымен қатар жергілікті партия бюросының мүшесі де болды. Ол онда Дутов, Анненков, Энвер-паша және Джанузаковтың большевиктерге қарсы көптеген операцияларын басқарды. 1922 жылы Мәскеуге оралып, ОГПУ-да жоғары лауазымды қызметкер болып, Рабкринде және ГПУ-ның Шығыс бөлімінің бастығы ретінде жұмыс істеді (1922 жылдың 2 маусымында құрылған). 1930–1934 жылдары ол Мәскеу Бақылау комиссиясының төрағасы болды. Ұлы тазалау кезінде, «Латвия операциясы» аясында Петерс 1938 жылдың 25 сәуірінде Коммунарка ату алаңында НКВД-ның қолынан қамалып, атылды. 1956 жылы ол өлімнен кейін ақталуға ие болды.

Беделі

1919 жылы америкалық дипломат Конгресте Петерс пен тағы бір Чека жетекшісі Александр Эйдуктың «Ресейдегі ең қанқұмар қатыгез» саналғанын мәлімдеді. Сол кезде Петерстің ықпалы ағылшын тіліндегі газеттерде әлдеқайда жоғары бағаланды, себебі ол Ұлыбритания полициясына белгілі болды және ол Чеканың негізін қалаушыларының ішінде ағылшын тілін білетін жалғыз адам еді. 1919 жылғы 25 қаңтарда Лондонның «Таймс» газеті большевиктердің Германиямен революциялық соғыс жүргізу мәселесінде екіге бөлінгенін біліп, бір партияны Ленин, екіншісін Троцкий, Петерс, Радек және Зиновьев басқарғанын хабарлады. Троцкий мен Петерс партиясы «батыл шараларға» сенеді. Петерс Троцкийдің осы кезең туралы жазған кең көлемді еңбектерінде есімдері тілінген жоқ, және ол большевиктер жетекшілігінің алдыңғы қатарында болған емес. Чекист ретінде ол, әрине, көптеген адамдарды өлтірген, бірақ оны «ең қанқұмар қатыгез» деп бейнелеу 1918 жылы Мәскеуде бір ай тұтқындалып, Петерстің сұрағына жауап берген британдық дипломат Роберт Брюс Локхарттың пікіріне қайшы келеді. Брюс Локхарт былай деп жазды:

«Ол маған революционер ретінде өткен тәжірибесі туралы қызықты әңгімелер айтты. Ол патшалық заманда Рига түрмесінде отырған. Маған өзінің тырнақтарын көрсетіп, оның азап көргенін дәлелдеді. Оның мінез-құлқында оны әдеттегідей қатыгез деп ешқандай белгі байқалмады. Ол маған өлім жазасына қол қойған сайын физикалық ауыртпалық сезінетінін айтты. Мен оның айтқанына сендім. Оның мінезінде сезімталдық күшті болды, бірақ ол большевизм мен капитализм арасындағы күресте фанатик еді және большевиктік мақсаттарын адал міндет сезімімен іске асырды.»