Кіріспе

Субъектіні құдайлық деңгейге көтеру (апотеоз) – субъектіні құдайлық деңгейге даңқтау және, әдетте, адам, кез келген тірі нәрсе немесе құдайға ұқсас абстрактілі идеяны құдай ретінде бейнелеу. Апотеоздың бастапқы мағынасы дінмен байланысты және көптеген өнер туындыларының тақырыбы болып табылады. Бейнелі түрде "апотеоз" кез келген контексте "принципті, практиканы құдайландыру, даңқтау немесе жоғарылату" үшін қолданылуы мүмкін, әдетте, қандай да бір абстракциямен байланысты. Діндерде апотеоз ежелгі әлемдегі көптеген діндердің ерекшелігі болды, сондай-ақ бүгінде де сақталған кейбір діндерде кездеседі. Бұл жаңа құдайлардың пайда болуы мүмкін деген сенімді қажет етеді, демек, политеистік сенім жүйесі. Қазіргі заманғы христиандық, ислам және иудаизм діндері мұны қабылдамайды, бірақ көптегендер қасиеттілер сияқты кішігірім қасиетті санаттарды мойындайды (қасиетті деп жариялау процесі арқылы құрылған). Христиандық теологияда адалдардың құдайға ұқсас болуы туралы түсінік бар, ол құдайландыру немесе Шығыс христиандығында теозис деп аталады. Индуизмде жаңа құдайларға орын бар. Адам белгілі бір құдайдың, әдетте үлкен құдайдың аватары ретінде танылуы арқылы немесе жаңа, тәуелсіз құдай (әдетте кішігірім) ретінде немесе екеуінің аралас түрінде құдайландырылуы мүмкін. Өнерде апотеоз көрінісі әдетте субъектіні көкте немесе оларға қарай көтеріліп бара жатқан күйде көрсетеді, көбінесе бірнеше періштелер, путтилер, ізгіліктердің бейнелері немесе осыған ұқсас тұлғалармен бірге. Әсіресе барокко өнерінен бастап, апотеоз көріністері билеушілерді, генералдарды немесе суретшілерді тек құрметті метафора ретінде бейнелеуі мүмкін; көп жағдайда "діндік" контекст классикалық грек-римдік дін болып табылады, мысалы, Аполлон бейнеленген Вольтердің апотеозы. АҚШ Капитолий ғимаратының күмбезінде орналасқан Вашингтонның апотеозы (1865) тағы бір мысал. Сондай-ақ, жерлердің бейнелері немесе абстракциялар да апотеоз алады. Типтік композиция төбелерге немесе күмбездердің ішкі жағына орналастыруға ыңғайлы болды.

Ежелгі Таяу Шығыс

Гелленистік кезеңнен бұрын императорлық культтер ежелгі Мысырда (фараондар) және Месопотамияда (Нарам Синнен Хаммурапиға дейін) белгілі болған. Мысырдың Жаңа Патшалығында барлық қайтыс болған фараондар Озирис құдайы ретінде қасиетті саналды, тақта отырғанда олар Хорус ретінде танылған, ал кейде түрлі құдайлардың «ұлы» деп аталған. Архитектор Имхотеп өлімінен кейін қасиетті саналды, бірақ бұл процесс бірте-бірте жүрді, мың жылдан астам уақытқа созылды, соның нәтижесінде ол негізінен медицинамен байланысты болды. Шамамен оннан астам емес, патшалыққа жатпайтын ежелгі мысырлықтар құдайлар деп есептелді.

Ежелгі Грекия

Грек мифологиясында және оның римдік баламасында адам болып дүниеге келген, бірақ құдайға айналған көптеген тұлғалар бар, мысалы Геркулес. Олар әдетте басты құдайлардың бірі – Он екі Олимпиадалық құдайлар тарапынан құдайлыққа ие болады. Римдік Купидон мен Психея оқиғасында Зевс өлімді Психеяға құдайлардың амброзиясын сыйға беріп, оны өзі құдайға айналдырады. Мысырдың эллиндік патшайымы Береника II-нің жағдайында, Птолемей әулетінің басқа билеушілері сияқты, ол да құдайлыққа ие болды. Б.з.б. тоғызыншы ғасырдың геометриялық кезеңінен бастап, грек жерлерінің негізін қалау туралы мифтермен байланысты, ұзақ уақыттан бері қайтыс болған батырларға олардың героонында, яки «батыр ғибадатханасында» хтондық рәсімдер жасалды. Грек әлемінде өзіне құдайлық мәртебе берген алғашқы басшы – Македонияның Филипп II болды. Оның алтыншы әйелімен үйленген кезде Филиптің бейнесі Олимпиадалық құдайлардың арасынан шерумен әкелінді. «Айгайдағы оның мысалы дәстүрге айналды, кейін грек Азиясында табынылған македониялық патшаларға, олардан Юлий Цезарьға және Рим императорларына дейін жетті». Мұндай эллиндік мемлекет басшылары өлім алдында (мысалы, Ұлы Александр) немесе одан кейін (мысалы, Птолемей әулетінің мүшелері) құдайларға тең мәртебеге көтерілуі мүмкін. Апотеозға ұқсас батырлық культ мәртебесі алыс өткендегі бірнеше құрметті суретшілерге, әсіресе Гомерге берілді. Архаикалық және классикалық грек батырларының культі негізінен азаматтық сипатта болды, ал олардың отбасылық тамырлары алтыншы ғасырда кеңейді. Бесінші ғасырға қарай, табынушылардың ешқайсысы өз билігін батырға тегін байланыстырып негіздемеді, тек кейбір отбасылар ғана белгілі бір діни қызметтерді мұра етті, мысалы, Элевсин мистерілеріндегі Эмульпидтер (Эмульпустан тараған) және оракул орындарындағы кейбір діни қызметкерлер. Грек батырларының культі, екінші жағынан, римдік императорлардың құлтына қарағанда ерекшеленеді, себебі батырдың Олимпке көтерілгені немесе құдай болғаны туралы ой жоқ: ол жер астында болды және оның күші тек жергілікті болды. Осы себепті батырлар культі хтондық сипатта болды және олардың рәсімдері Зевс пен Аполлонға қарағанда Геккате мен Персефонаға көбірек ұқсады. Екі ерекшелік – Геракл мен Асклепий, оларды кейде түнгі рәсімдер мен ертесі күні құрбандықтар арқылы құдайлар немесе батырлар ретінде құрметтеуге болады. Адамзат үшін батыр саналған бір құдай – Прометей, ол құпия түрде Олимп тауынан от ұрлап, оны адамзатқа әкелді.

Ежелгі Рим

Республика соңына дейін римдіктер Квирин құдайын ғана Ромулмен сәйкестендіру/синкретизм арқылы апофеозға қол жеткізген деп мойындады (Евгемеризмді қараңыз). Кейіннен, ежелгі Римде апофеоз – қайтыс болған билеушінің оның мұрагері, әдетте Сенат жарлығымен және халықтың келісімімен құдай деп танылуы болды. Бұл жағдайлардың алғашқысы – б.з.д. 42 жылы соңғы римдік диктатор Юлий Цезарьдің асырап алған ұлы, триумвир Цезарь Октавианның қайтыс болғаннан кейін құдайландырылуы. Осылайша, ол өзін халыққа таныту үшін, халыққа құрмет көрсетумен қатар, халыққа танымал болған бұрынғы билеушісін құдай етті. Рим Сенатындағы дауыс беру, кейінгі империяда императорлық жарлықты бекіту – қалыпты ресми процедура болды, бірақ кейде императорлық шеңберде жиі жасырын түрде қолданылатын, сол тұлғаға қатысты құдайлық тіл немесе бейнелерді бейресми пайдалану кезеңінен кейін орын алды. Содан кейін, құдайлыққа көтерілген адамның жанының көкке ұшуын бейнелейтін, биікке ұшып бара жатқан бүркіт шығарылатын, consecratio деп аталатын қоғамдық рәсім өтті. Арбамен көтерілуді бейнелейтін бұл көтерілудің суреті монеталар мен басқа да өнер туындыларында жиі кездеседі. Көркем өнердегі ең ірі және әйгілі мысал – Антонин Пийдің (161 ж. қайтыс болған) бағанасының негізіндегі рельеф, онда император мен оның әйелі Фаустина Ұлы (140 ж. қайтыс болған) «Мәңгілік» бейнесіндегі қанатты тұлғамен көтеріледі, ал «Рим» және Марс алаңы төменде отыр, ал бүркіттер жоғары ұшады. Императорлық жұп Юпитер мен Юнона ретінде бейнеленген. Тарихшы Дио Кассий, өзі сол жерде болғанын айтады, 193 жылы Септимий Северийдің бұйрығымен үш ай император болған Пертинаксқа жасалған үлкен және сәнді қоғамдық consecratio туралы егжей-тегжейлі сипаттама береді. Рим империясы кезінде император культінің өркендеу кезеңінде императордың қайтыс болған жақындары – мұрагерлер, императорлар немесе сүйіктілері, мысалы, Адрианның Антинусы да құдайландырылды. Құдайға айналған адамдарға олардың құдайлық мәртебесін білдіру үшін аттарына Divus (әйелдер үшін Diva) атағы қосылды. Дәстүрлі рим діні құдай (deus, dea, di, dii) мен құдайға айналған өлімнен кейінгі адам (divus) арасында ажырату жасады, бірақ бұл ажырату әрқашан айқын болмады. Ғибадат ету үшін ғибадатханалар мен бағаналар салынып, орнатылды. Император культі негізінен провинцияларда, әсіресе Шығыс империясында танымал болды, онда көптеген мәдениеттер билеушілерді құдайландыруға дағдыланған, ал Римнің өзінде және дәстүршілдер мен зиялылар арасында оның ықпалы аз болды. Кейбіреулер жеке және абайлап, тиімсіз және әлсіз императорлардың апофеозын сынайтын, мысалы, Сенекаға жатқызылатын «Клаудийдің (құдайлық) қабақтандырылуы» сатирасын жазды.

Азия

Таоистік пантеонға көптеген адамдар құдайлық дәрежеге көтерілген, мысалы Гуан Ю, Темір таяқ Ли және Фан Куай. Сун әулетінің генералы Юэ Фэй Мин әулеті тұсында құдайландырылды және кейбір жақтастары оны ең жоғары үш көктегі генералдың бірі деп есептейді. Мин әулетінің "Құдайлардың тағайындалуы" эпопеясында құдайларға айналу туралы аңыздар кеңінен орын алған. Буддизмдегі құдай туралы күрделі және өзгермелі түсініктерде, Будда болуға жету адалдар үшін қол жетімді мақсат ретінде қарастырылады, ал көптеген маңызды құдайлар Гаутама Будданың өзінен бастап, қарапайым адамдар ретінде басталды деп саналады. Олардың көпшілігі бұрынғы тұлғалардың жаңадан тууы немесе бейнесі ретінде қарастырылады. Кейбір маңызды индуист құдайлары, әсіресе Рама, да адам ретінде дүниеге келді; ол Вишнудың аватары ретінде есептеледі. Көбірек заманауи тұлғалардың ішінде Сваминараян (1781–1830) – күмәнсіз және жақсы құжатталған тарихи тұлға, оны кейбір индуистер Кришнаның аватары деп санайды, өзі Вишнудың тағы бір аватары, немесе одан да жоғарырақ құдай ретінде қарастырады. Бхарат Мата ("Индия анасы") 19 ғасырдың соңында бенгалдық зиялылар тобы жасаған ұлттық бейне ретінде пайда болды, бірақ қазір оған құлшылық етеді. Бұрынғы индуист және буддист билеушілері, әсіресе өлімнен кейін, Үндістаннан Индонезияға дейін құдайлар ретінде бейнеленген. Жаяваман VII, Кхмер империясының патшасы (1181–1218), Камбоджаның алғашқы будда патшасы, Будда/Авалокитсвараның көптеген мүсіндерінде өзінің ерекшеліктерін пайдаланған. Солтүстік Кореяның негізін қалаушы Ким Ир Сенге құлшылық ету, тіпті мемлекет атеист болса да, құдайландырудың бір түрі деп айтылады.

Рим-католик шіркеуі

Рим-католик шіркеуі өзінің теологиясында "апотеозис" терминін қолданбайды. Грек тіліндегі теозиске сәйкес келетін латын тілінен алынған "илаһиландыру" және "құдайландыру" сөздері католик шіркеуінің латын дәстүріне жататын бөліктерінде қолданылады. Бұл ұғым Шығыс католик шіркеулеріндегіге қарағанда батыстық теологияда аз орын алды, бірақ латын шіркеуінің литургиялық дұғаларында, мысалы, диакон немесе діни қызметкер шарап пен аздап суды тостағанға құйып жатқанда: "Бұл су мен шараптың құпиясы арқылы біз өзімізді адамдыққа бөлісу үшін кішірейткен Мәсіхтің құдайлық қасиеттеріне ие болуға жете аламыз". Католик теологиясы табиғаттан тыс өмір ұғымын баса айтады, "жаңа жаратылыс және көтерілу, қайта туу, ол құдайлық табиғатқа қатысу және одан үлес алу" (салыстыр, Петір 1:4 (ESV)). Католик ілімінде табиғи өмір мен табиғаттан тыс өмірдің арасындағы маңызды айырмашылық бар, соңғысы – "Құдайдың сүйіспеншілікпен адамдарға табиғи өмірден жоғары көтеру үшін тегін сыйлайтын өмірі" және олар оны дұға мен қасиеттілік арқылы алады; шын мәнінде, католик шіркеуі адам өмірінің бүкіл мақсаты осы табиғаттан тыс өмірді алу, сақтау және күшейту деп санайды. Теологиялық айырмашылықтарға қарамастан, католик шіркеуінің өнерінде Мәриямның көкке көтерілуі және Исаның көкке көтерілуі христиан өнеріндегі қасиеттілердің бейнеленген суреттері сияқты, апотеозис тақырыптарымен көптеген ортақ белгілерге ие. Соңғылары қазіргі атауларында "апотеозис" терминін қолдануы мүмкін. Ертедегі мысалдар көбінесе діни ордендерді негіздеген, кейіннен қанонизацияланған тұлғалардың суреттері болды, мысалы, Гесу шіркеуіндегі Сент-Игнатиус Лойоланың суреті (Андреа Поццо, 1691–1694, кеменің куполасының жанында) және Санти-Доминик е Систодағы (1674–1675) Сент-Доминиктің суреті – Римдегі екі мысал. Пьетро да Кортонаның "Илаһи қамқорлық және Барберини билігінің аллегориясы" (1630-шы жылдар) VIII Урбан папасын және оның отбасын мақтап, паптық кілттерді және Барберини отбасын бейнелейтін алып араларды қоса алғанда, геральдикалық символдарды біріктірді.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (мормондар) христиан дәстүріндегі құдайландыру немесе қасиеттеу ұғымына сенеді, бірақ оны жоғарылау немесе мәңгілік өмір деп атайды және оның "қасиеттену" арқылы жүзеге асырылатынына сендіреді. Олар адамдардың Құдаймен мәңгілікке дейін отбасыларымен бірге өмір сүре алатынына, ал соңынан өздері құдайларға айналатынына, бірақ Құдай Әкеге, Иса Мәсіхке және Киелі Рухқа бағынышты болатынына сенеді. ЛДС шіркеуінің басты назары Назареттік Исаға және оның адам үшін жасаған құрбандыққа болса да, соңғы күнгі қасиеттілер Мәсіхтің миссиясының және оның құрбандығының мақсатының бірі – адамның жоғарылауы немесе христиандық құдайландыру екеніне сендіреді. Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің үшінші сенім қағидасында барлық адамдар Иса Мәсіхтің құрбандығы арқылы күнәдан құтылуға болатыны айтылған, ал LDS Gospel Doctrine (жарияланған) барлық адамдар құтылып, өлімнен қайта тірілетінін мәлімдейді. Дегенмен, тек қайта тірілу және соңғы сот алдында Иса Мәсіхтің құрбандығын, рақымын және мейірімін қабылдаған және оған бағынғандар ғана "жоғарылатылады" және нағыз христиандық құдайландыруға ие болады. 1837 жылы шіркеудің алғашқы басшысы Лоренцо Сноудың айтуынша: "Адам қазіргідей болса, Құдай бір кезде солай болған: Құдай қазіргідей болса, адам да солай болуы мүмкін". Бұл ілімді алғаш рет Жозеф Смит Жаңа Өсиетте көрсетіп, "Құдайдың өзі, біздің баршамыздың Әкесі, Иса Мәсіхтің өзі сияқты жерде тұрған" деді. Көптеген ғалымдар соңғы күнгі қасиеттілердің жоғарылауға сенуі мен ертедегі шіркеу әкелерінің айтқандай ежелгі христиандық теозис немесе құдайландыру арасындағы байланысты талқылады. Бірақ бұл көп жағынан шіркеу әкелерінің ойлауына әсер еткен грек метафизикалық философиясын қайталайды. Соңғы күнгі қасиеттілер қазіргі заманғы аян арқылы Құдайдың біздің рухтарымыздың нақты Әкесі екенін (Еврейлерге 12:9) және Құдайдың адамды өз бейнесі мен ұқсастығымен жаратқаны туралы Киелі кітаптағы сілтемелердің аллегориялық емес екенін үйретеді. Сондықтан мормондар Құдай Әкенің тікелей ұрпағы ретінде (Елшілердің істері 17:28–29), адамдар оның даңқының мұрагерлері болуға және Мәсіхпен бірге мұрагер болуға мүмкіндік алады (Римдіктерге 8:16–17). Мормондардың пікірінше, даңқ Құдайдың мәнінде емес, оның интеллектуалды қабілетінде жатыр: яғни, жарық пен шындықта (Дін және Келісімдер 93:36). Осылайша, адамдардың мақсаты – Көк Әкеге ұқсап өсу және даму. Өлім – Құдайдың рухының балаларының дене алуындағы маңызды қадам. Жердегі өмірдің мақсаты – қарсылыққа қарамастан дұрыс таңдау жасауды үйрену, осылайша маңызды тәжірибе мен даналыққа ие болу. Осы өмірде қол жеткізген интеллектуалдық деңгей қайта тірілуде көтеріледі (Дін және Келісімдер 130:18–19). Денелер Әке мен Ұл сияқты өлместікке ие болады (Филиппіліктерге 3:21), бірақ әр адамның қайта тірілетін даңқының дәрежесі Ақырғы Сотта анықталады (Аян 20:13, 1 Коринфтіктерге 15:40–41). Құдайдың алдына оралуға лайық болғандар Құдайдың даңқының толықтығына қарай дамуын жалғастыра алады, оны мормондар мәңгілік өмір немесе жоғарылау деп атайды (Дін және Келісімдер 76). Апофеоз/жоғарылау туралы соңғы күнгі қасиетті тұжырымдама соңғы күнгі жазбаларда (Мосия 3:19, Алма 13:12, Д&К 78:7, Д&К 78:22, Д&К 84:4, Д&К 84:23, Д&К 88:68, Д&К 93:28) және Он екі елшілердің кворумының мүшесі: "Біздің қиындықтарымыздан өтіп, адал өмір сүріп, жақсы шыдасақ, біздің қасиеттеріміз бен атрибуттарымызда Исаға ұқсап, бір күні Әкенің қасында мәңгілікке дейін тұруға лайық боламыз" (Нил Максвелл, 1997 жылғы қазан). 2014 жылдың басында Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің ресми сайтында апотеоздың негіздері, тарихы және ресми сенімдері туралы эссе жарияланды. Эсседе осы сенімнің жазба негіздері, құдайландыру тақырыбында алғашқы шіркеу әкелерінің ілімі және Жозеф Смиттен бастап қазіргі шіркеу басшыларының ілімі қарастырылады.

Весли протестанты

Ерекшеленетіні, уэслилік протестантизмде теозис кейде тұтас қасиеттену ілімін білдіреді, ол қысқасы, христианның мақсаты – ерікті күнәлерсіз (христиандық кемелділік) өмір сүру, бұл принцип бойынша мүмкін. Уэслилік теологтар Веслиге Шығыс Әулиелерінен әсер еткенін анықтайды, олар құтқарылудың дастанын адамның құдайлануына (апотеозисіне) алып келетінін көрді, осылайша жаратылыста адам табиғатының бастапқы бөлігі болған, бірақ күнәға түсуден бұрмаланған кемелділік, Құдаймен қарым-қатынасқа түсуге мүмкіндік береді.

Музыка

Бейнелеу өнерінен басқа, классикалық музыканың бірнеше шығармалары атауларында, шығармаларында немесе бөлімдерінде осы терминді қолданады. Француз барокко музыкасында бұл термин «тобе» немесе «құрман тасы» деген мағына беретін tombeau сөзіне альтернативті атау ретінде, достары немесе демеушілері болған адамдарды еске алуға арналған камералық ансамбльдер үшін «еске алу туындыларына» қолданылды. Франсуа Куперен екі шығарманы «апотеоз» деп атады: біреуі Арханжело Кореллиге арналған (Le Parnasse, ou L'Apothéose de Corelli), екіншісі Жан-Батист Лулліге арналған (L'Apothéose de Lully), олардың бөлімдері «Луллідің Парнасқа көтерілуі» (Enlévement de Lully au Parnasse) сияқты атауларға ие. Романтикалық музыкада апотеоздық бөлімдерде әдетте тақырыптың ұлы немесе жоғары формада пайда болуы кездеседі, көбінесе финалда. Бұл термин ерекше түрде Франц Листтің симфониялық туындыларымен байланысты, онда «кейіпкерді бейнелейтін негізгі тақырып, оның құрамдас бөліктері барлық пропорциялардан асып, әдетте өте баяу орындалғандықтан, кішірек сегменттерге бөлінеді». Мұндай өңдеуді 20 ғасырдың сыншылары көбінесе «мағынасыз пафос» деп бағалаған. Рихард Вагнер бұл терминді метафоралық түрде қолданып, Бетховеннің жетінші симфониясын «бидің апотеозы» деп сипаттады. Гектор Берлиоз Францияның соғыста қаза тапқандарына арналған ескерткіштің ашылуына арнап 1846 жылы жазған «Grande symphonie funèbre et triomphale» шығармасының соңғы бөліміне «Апотеоз» деген ат қойды. Пётр Ильич Чайковскийдің «Ұйқыдағы әдемі қыз» және «Жақсылыққа қарсы» балеттерінде апотеоз финалда орын алады; Людвиг Минкустың «Баядер» балетінде де осылай. Игорь Стравинский «Аполлон» және «Орфей» атты екі балет жазды, олардың екеуінде де «Апотеоз» деп аталатын эпизодтар бар. Морис Равельдің «Анашым» романының соңғы көрінісі де «Апотеоз» деп аталады. 1970 жылы қару-жарақтардың көбеюі және қоршаған ортаның нашарлауы туралы алаңдаған чех композиторы Карел Хуса өзінің музыкалық жауабын «Осы Жер үшін Апотеоз» деп атады. Арам Хачатурян өзінің «Спартак» балетінің бір бөлігін «Күн шығуы және Апотеоз» деп атады.

Антропология

Антрополатрия – адамдарды қадір тұту және оларға табыну. Бұл ежелгі Жапонияда императорларға қатысты кең таралған. Социнизмнің жақтастары кейін антрополатриямен айналысқан деп айыпталды. Антрополог Людвиг Фейербах барлық адамзатқа табынуды дін ретінде жарияласа, Огюст Конт тек позитивті үлес қосып, дамытуға көмектескен адамдарды құрметтеді, ал олай етпегендерін назарға алмады.