Кіріспе
Америкалық сымсыз байланыс саласының иесі Нейтан Беверли Стабблфилд (22 қараша 1860 – 28 наурыз 1928) – сымсыз телефон саласындағы жұмысымен танымал американдық өнертапқыш. Өзін «практикалық фермер, жеміс өсіруші және электрик» деп сипаттаған ол 1902 жылдың басында батареямен жұмыс істейтін сымсыз телефонын көпшілыққа көрсеткен кезде үлкен назар аударды. Бұл телефонды әртүрлі орындарға тасымалдап, қайық сияқты жылдам қозғалатын платформаларда қолдануға болады. Алғашқы үлгісі өткізгіштік принципін қолданса, 1908 жылы ол магниттік индукцияны пайдаланатын сымсыз телефон жүйесіне АҚШ патентін алды. Дегенмен, ол өнертабыстарын коммерциялық жолға қоюда сәтсіз болды. Кейін ол уақыттан тыс қалды және 1928 жылы жалғыз өмірден озды. Стабблфилдтің байланыс технологиясын радио деп санауға бола ма, және 1902 жылғы демонстрацияларын алғашқы «радио хабарлары» деп есептеуге бола ма деген пікір таласы бар. Оның еңбектеріне қатысты көптеген сарапшылар мұның радио хабарлама емес екенін айтады, себебі оның құрылғылары «сымсыз» қағидатын қолданғанымен, өткізгіштік және индукциялық өрістерді пайдаланған, ал радионың стандартты анықтамасы – электромагниттік сәулеленуді тарату. Алайда, Стабблфилд аудионы бірнеше қабылдағыштарға бір мезгілде сымсыз түрде, бірақ салыстырмалы түрде қысқа қашықтыққа таратуды алғаш рет іске асырған және ұлттық деңгейде хабар таратудың болашақ дамуын болжаған болуы мүмкін.
Nathan Beverly Stubblefield (November 22, 1860 – March 28, 1928) was an American inventor best known for his wireless telephone work. Self described as a "practical farmer, fruit grower and electrician", he received widespread attention in early 1902 when he gave a series of public demonstrations of a battery operated wireless telephone, which could be transported to different locations and used on mobile platforms such as boats. While this initial design employed conduction, in 1908 he received a U. S. patent for a wireless telephone system that used magnetic induction. However, he was ultimately unsuccessful in commercializing his inventions. He later went into seclusion, and died alone in 1928. Disagreement exists whether Stubblefield's communications technology can be classified as radio, and if his 1902 demonstrations could be considered the first "radio broadcasts". Most reviews of his efforts have concluded that they were not radio transmissions, because his devices, although they used a form of "wireless", employed conduction and inductive fields, while the standard definition of radio is the transmission of electromagnetic radiation. However, Stubblefield may have been the first to simultaneously transmit audio wirelessly to multiple receivers, albeit over relatively short distances, while predicting the eventual development of broadcasting on a national scale.
Балалық шағы мен отбасылық өмірі
Стаплфилд Уильям "Капитан Билли" Джефферсон Стаплфилдтің (1830–1874) жеті ұлының екіншісі болды. Ол Конфедерация армиясының қатарында болған ардагер және заңгер, ал Виктория Боуман (1837–1869) қызыл жегіден қайтыс болды. Стаплфилд Кентукки штатының Мюррей қаласында өсті. Оның біліміне үй шаруашылығынан тәрбиелеушінің сабақтары кірді, содан кейін жақын маңдағы Фармингтондағы "Ерлер мен әйелдер институты" деп аталатын пансиондық мектепке баруы ілесуде. Оның ресми білімі 1874 жылы, 14 жасында әкесінің қайтысымен аяқталды, осылайша Стаплфилд анасынан ерте айырылып, әкесінің екінші әйелінің қамқорлығында қалды. Дегенмен, ол "Scientific American" және "Electrical World" сияқты заманауи ғылыми басылымдарды оқып, техникалық білімін дамытуын жалғастырды. 1881 жылы ол Ада Мей Бьюканнанға үйленді, одан тоғыз бала дүниеге келді, екеуі нәресте шағында қайтыс болды. Натанның тірі қалған алты баласынан ешкімнен ұрпақ қалмады. Жетіншісі Оливер (РэйДжек) Присцилла Алденге үйленді, олар екі қыз бен Натанның жалғыз немересі Кит Стабблфилдті дүниеге әкелді. Кит Стабблфилд "Трой Кори" атты кәсіби есіммен теледидар мен жазба индустриясында танымал болды. Бастапқыда Стаплфилд отбасын шаруашылық есебінен асырады. (Оның шаруашылық жері кейін Мюррей мемлекеттік университетінің кампусының бір бөлігіне айналды.) 1907 жылдан 1911 жылға дейін ол "Натан Стабблфилд индустриялық мектебі" немесе "Телеф және Делгрин индустриялық мектебі" деп аталған үй мектебін басқарды.
Өнертабыстар
Қаржысы өте шектеулі болғанына қарамастан, бос уақытында Стаблфилд бірқатар өнертабыстарды жасаумен айналысты. Оның алғашқы патенты 1885 жылдың 3 қарашасында шыны түтіндікті шешіп алмай, мұнай шамдарын жақуға арналған құралға берілді.
Акустикалық телефон
1886 жылдың соңында Стабблфилд акустикалық телефондарды сату және орнатуға кірісті – телефонның ерте және біршама шектеулі түрі. Бұл телефон электр қуатын пайдаланбай, екі дыбыс жәшігі арасында тікелей дыбыс тербелісін жеткізу үшін тартылған сымды қолданды, ал дыбыс жәшіктері сымның екі шетінде орналасқан еді. Көптеген орнатулар Мюррей аймағында болғанымен, ол Миссисипи және Оклахомаға дейін де сату жасады. 1888 жылдың 21 ақпанында Стабблфилд пен оның серіктесі Сэмюэл Холкомб өздерінің "механикалық телефон" дизайнына патент алды. Дегенмен, жергілікті Bell Телефон франшизасының құрылуы, оның электр телефондары Стабблфилдтің ұсыныстарынан әлдеқайда артық болғандықтан, 1890 жылға қарай акустикалық телефондардың сатылымы көбінесе тоқтатылды.
Жер батареясы
1898 жылы Стабблфилд "электр батареясы" патенін алды, ол сұйыққа батырылған немесе жерге көмілген темір және оқшауланған мыс сымнан жасалған электролиттік катушка болды. Стабблфилд құрылғысының қалыпты батареямен жұмыс істеуге қоса, жерден қосымша қуат алатынын дәлелсіз түрде мәлімдеді. Дегенмен, ол сымсыз телефония үшін қуат көзі және жерге қосылатын терминал ретінде табысты қолданылды.
Сымсыз телефония
Акустикалық телефон бизнесі тоқтағаннан кейін, Стабблфилд Белл телефон патенттерін бұзудан сақтану үшін мүмкін болатын баламаларды қарастырып, сымсыз нұсқаларды зерттеуді бастады. Ол өзінің алғашқы жұмыстарына патент алған жоқ, сондықтан тәжірибелерінің техникалық егжей-тегжейлері көбінесе белгісіз. Бірақ, замандас сипаттамаларына сүйенсек, бастапқыда ол индукцияны қолданған, бұл 1886 жылы шығарылған Амос Долбиардың сымсыз телефонына ұқсас болған. Бұл кезең туралы ақпарат өте шектеулі, бірақ 1935 жылы бұрынғы көршісі Рейни Т. Уэллс 1892 жылы Стабблфилд оған телефон қабылдағышын беріп, Уэллстің Стабблфилдтің лашығынан біршама қашықтыққа жүруін сұрағанын, содан кейін ол "Сәлем, Рейни" деген сөздерді анық естіп, одан кейін Стабблфилдтен қосымша сөйлеуді естіп таң қалғанын айтқан. Кейінгі сілтемелер жерге қосылу туралы айтады, сондықтан Стабблфилд кейіннен индукцияның орнына жер тогын пайдалануға көшкен сияқты. Он жылдық зерттеулер мен сынақтардан кейін ол өзінің сымсыз телефоны енді коммерцияландыруға дайын деді және өз жұмысын жариялау және инвестиция тарту үшін бірқатар демонстрацияларды бастады. Рождество қарсаңында, 1901 жылдың 24 желтоқсанында, ол үйіне 1/4 миль (400 метр) қашықтыққа сәтті сигнал жіберді, онда "Балалар жиналды және қабылдағышта Санта-Клаустан хабар алды", ал жергілікті тұрғындар оның сынақтарының сәттілігін растайтын ант беруге қол қойды. 1902 жылдың 1 қаңтарында одан да мақсатты демонстрация өтті. Оның 14 жасар ұлы Бернардтың көмегімен Мюррейдегі "жүздеген адамдар" сынақтың куәсі болды, онда "[Стабблфилд] өзінің ойлап тапқан хабар таратушысы арқылы досының кеңсесінен достарына Жаңа жылдық құттықтауды сымсыз телефон арқылы жіберді, ал қаладағы әртүрлі кеңселерде орналасқан жеті станцияда хабар бір мезгілде жеткізілді. Музыка, әндер, сыбырлаған әңгімелер өте оңай естілді". Газетте егжей-тегжейлі және оң пікір жарияланды, онда оптимист Стабблфилдтің айтуынша, жеке байланыс үшін нүктеден нүктеге жүзеге асырылатын мүмкіндіктерден өзге, оның жүйесі "орталық тарату стансасынан өте кең аумаққа бір мезгілде хабарларды жібере алады. Мысалы, телефон қабылдағышы мен сигнализациялық гонгтан тұратын қабылдағыш құралы бар кез келген адам Вашингтондағы немесе жақын жердегі станциядан сигнал алғаннан кейін ауа райы туралы ақпарат ала алады. Менің аппаратым дыбыстық хабарларды қоса, гонг сигналын да жібере алады. Ақырында, ол барлық жаңалықтарды тарату үшін қолданылады". Алайда, Стабблфилдтің құрылғысынан сигналдарды шектеусіз қабылдау оның жеке қарым-қатынас үшін қолданылуында маңызды шектеу болып қала берді. Ол: "Өнертабыстың мүмкіндіктері іс жүзінде шексіз сияқты, және елдің үлкен қалалары арасындағы ұзақ қашықтықтағы сымсыз әңгімелер күнделікті жүзеге асырылатын уақыт жақын", - деп қуана мәлімдегенмен, сол кезде Джеральд Феннел Нью-Йорк қаласынан Мюррейге Стабблфилдті коммерциялық жобаға тарту үшін келді. Келіссөздер жүріп жатқанда, Стабблфилд өзінің ең көп жарияланған жарнамалық сапарына шықты. 1902 жылдың 20 наурызында ол өзінің жүйесін Вашингтон қаласында көрсетті. Потомак өзенінде бекітілген Bartholdi кемесінен 1/3 миль (535 метр) қашықтыққа дыбыс және музыкалық сигналдар жіберілді. Бұл сынақ туралы беделді ғылыми басылымдарда, соның ішінде Scientific American журналында жарияланды, онда Стабблфилдтің өнертабысы "Шарлстон, Ю. Каролинаның жағалауында орналасқан Чарлстон қаласы мен теңіз аралдары арасында телефон байланысын орнату үшін Шарлстон, Ю. Каролинаның Гордон телефон компаниясы" орнататыны айтылды, ал Nature журналында: "Қолданылатын жүйе жер арқылы сигнал беруге негізделген, сондықтан ол, әрине, әртүрлі елдерде сыналып жатқан көптеген басқа сымсыз телефон жүйелеріне ұқсас, бірақ олардан ерекшеленеді" делінді. 1902 жылдың басында Нью-Йорк қаласының үш тұрғыны Дж. Б. Грин, В. Б. Уэлпли және В. Т. Куинн Аризона территориясында Американың сымсыз телефон компаниясын құрды. Фирманың капитализациясы 5 миллион долларға тең, ал акцияларының номиналды құны 1 доллар болды. Джеральд Феннел Стабблфилдке өзінің сымсыз телефон технологиясына құқық беру үшін 500 000 акция ұсынды. 1902 жылдың маусым айында компанияның акцияларын жарнамалаған жарнама, қазіргі заманғы сымсыз телеграф компанияларының шамадан тыс талаптарын қайталай келе, былай деді: "Стабблфилд жүйесінің құны мен техникалық қызмет көрсетудегі үлкен үнемдеуінің арқасында Bell Telephone компаниясының табысына оңай жете алады деп күтуге болады. Оның акциялары 25 центтен алынса, абонент Bell компаниясының алғашқы инвесторлары сияқты, олардың пайдасы 2000% -дан асып кеткен". Бұл жарнамада сонымен қатар АҚШ бойынша өңірлік еншілес компаниялар құрылатыны айтылды. Феннелдің қаржыландыруымен саяхат шығындарын көтерген Стабблфилд 1902 жылдың 30 мамырынан 7 маусымына дейін Филадельфиядағы сәтті демонстрацияларын жалғастырды, бұл шамамен 1 миль (1600 метр) қашықтықты қамтыды. 1902 жылдың 11 маусымынан бастап Нью-Йорк қаласындағы сынақтар оңай болған жоқ, себебі Battery Park-тың тасты топырағы және жергілікті айнымалы ток қуат тарату жүйесінен келетін электромагниттік кедергілерге байланысты қиындықтар туды. Стабблфилд Американың сымсыз телефон компаниясының басшыларына тез сенімсіздікпен қарады және 1902 жылдың 19 маусымындағы хатында компанияның алаяқтық жолмен басқарылып жатқанына алаңдауын білдіргеннен кейін директорлық лауазымынан бас тартты. Екі айдан кейін компания Collins Wireless Telephone & Telegraph Company-мен біріккенін жариялады, бұл компания Арчи Фредерик Коллинстің жұмысын ілгерілету үшін құрылған, ол Стабблфилдтің жұмысына өте ұқсас индуктивті және өткізгіш сымсыз телефон жүйелерін зерттеген. Фантастикалық акция талқылаулары енді "Одақтың әр штатында еншілес компанияларға лицензия беру жоспары бар" деп мәлімдеді. Стабблфилд Мюррейге оралды, онда ол көп күмәндікке тап болды - 1903 жылдың наурызындағы оның "жерлік батареясы" және сымсыз телефонияға қатысты еңбектері туралы пікірде: "Бұл аймақтың халқы оның жай ғалым емес, әлде бір күні өркениетті әлемді үлкен жаңалықпен таң қалдыра ма деп әлі де ойлап жүр". Содан кейін сол жылы ол Мюррей Леджер газетінде жарияланған хабарламада Американың сымсыз телефон компаниясы "жойылғанын" және "Менің өнертабыстарым маған қайта оралғанын" мәлімдеді. Сондай-ақ, ол осы компанияның басшысынан алған "екі мың доллардан астам" ақшаны пайдалана отырып, сымсыз телефон зерттеулерін жалғастырып жатқанын атап өтті. Стабблфилд сымсыз телефон жүйесі үшін индукцияны пайдалануды қайта зерттеуге кірісті. Бұл тәсілде енді жерге қосылу қажет емес, үлкен дөңгелек индукциялық орамдар қолданылды. Ол өзінің жетістіктерін мұқият құжаттады, 1903 жылы 375 фут (114 м) қашықтыққа, ал 1904 жылы 600 фут (183 м) қашықтыққа сигнал жібергенін растайтын анттар дайындады. Хабар тарату және қабылдау орамдарына қажетті сымның ұзындығы хабар таратушы мен қабылдағыш арасындағы қашықтықтан ұзын болды, бірақ бұл өнертабыс жылдамдықты қамтамасыз етті. Бернард Стабблфилд 1907 жылы 60 фут (18 м) орамды пайдаланып, хабар тарату және қабылдау "1/4 миль (400 метр) қашықтықта жақсы жұмыс істегенін" хабарлады. Патент алуда қиындықтарға тап болған Нейтан Стабблфилд процесті жеделдету үшін Вашингтон қаласына көшті. 1908 жылдың 12 мамырында ол сымсыз телефонның жаңа нұсқасына АҚШ патенін алды. Па...
At this point a promoter, Gerald Fennel, traveled to Murray from New York City to enlist Stubblefield in a commercial venture. While negotiating, Stubblefield next embarked on his most publicized promotional trip. On March 20, 1902, he demonstrated his system in Washington, D. C., where voice and music transmissions were made over a third of a mile (535 meters) from the steamer Bartholdi, anchored in the Potomac River, to shore. This particular test was reported in prestigious scientific publications, including Scientific American, which claimed that Stubblefield's invention would be installed by the "Gordon Telephone Company, of Charleston, S. C., for the establishment of telephonic communication between the city of Charleston and the sea islands lying off the coast of South Carolina", and Nature, which noted: "The system used is an earth conduction one, and is, therefore, similar in principle to, though doubtless differing in detail from, many other wireless telephony systems which are being tried in various countries." In early 1902 three New York City residents, J. B. Green, W. B. Whelpley, and Wm. T. Quinn, incorporated, in the Territory of Arizona, the Wireless Telephone Company of America. The firm had a $5,000,000 capitalization, with shares set at a par value of $1 each. Gerald Fennel offered Stubblefield 500,000 shares of stock in exchange for the rights to his wireless telephone technology. A June 1902 stock promotion advertisement for the company, echoing the excessive claims of contemporary wireless telegraph companies, proclaimed: "With the vast savings made in cost and maintenance by the Stubblefield system, it is not unreasonable to expect that the earnings of Bell Telephone will be easily equalled by those of this company. Its stock at 25c. places the subscriber on the same basis as the earliest investors in Bell, whose profits have amounted to over 2,000%". This advertisement also stated that regional sub companies would be established throughout the United States. With travel expenses financed by Fennel, Stubblefield made additional successful demonstrations in Philadelphia from May 30 to June 7, 1902, spanning a distance of around a mile (1600 meters). Tests followed in New York City beginning on June 11, 1902, which were less successful, with the explanation for the difficulties encountered including the rocky soil in Battery Park, and electrical interference from local alternating current power distribution. Stubblefield quickly became distrustful of the promoters behind the Wireless Telephone Company of America, and, in a letter dated June 19, 1902, severed his connections as a director after expressing his concern that the company was being fraudulently run. Two months later, the company announced that it had merged its operations with the Collins Wireless Telephone & Telegraph Company, a company that had been organized to promote the work of Archie Frederick Collins, who had been doing research on conductive and inductive wireless telephone systems very similar to Stubblefield's. The fanciful stock solicitations now claimed that there were plans to "license subsidiary companies in each state of the Union". Stubblefield returned to Murray, where he faced considerable skepticism—a March 1903 review of his "earth battery" and wireless telephony endeavors stated: " the people in this section of the country are yet wondering whether he is simply a crank or will yet emerge some day from his obscurity to astonish the whole civilized world with a great discovery". Later that same year, he posted a Public Notice in the Murray Ledger stating that the Wireless Telephone Company of America had "gone out of existence", and "My inventions have reverted back to me." He also noted that he was continuing his wireless telephone research, using the "over two thousand dollars" he had received from that company's promoter. Stubblefield returned once again to investigating using induction, rather than conduction, for his wireless telephone system. This approach employed large circular induction coils, that no longer needed ground connections. He carefully documented his progress, preparing affidavits that in 1903 he had transmitted 375 feet (114 m), and in 1904 reached 600 feet (183 m). The total wire required for the transmitting and receiving coils was greater than the distance between the transmitter and receiver, but the invention allowed mobility. Bernard Stubblefield reported that in 1907, using a 60 feet (18 m) coil, transmitting and receiving spanned "¼ mile (400 meters) nicely." Encountering difficulty in obtaining a patent, Nathan Stubblefield moved for a time to Washington, D. C. to speed up the process. On May 12, 1908, he was granted U. S. patent for his new version of a wireless telephone. The patent application stated that it would be usable for "securing telephonic communications between moving vehicles and way stations". An accompanying diagram shows wireless telephony from a fixed location to passing trains, boats, and wagons. Despite receiving a patent and some financial backing from Murray residents, and the assertion that "while messages have been sent for distances less than ten miles, he is confident that with his machine he can talk across the Atlantic", Stubblefield made no headway in commercializing his latest invention. By now continuous wave arc and alternator radio transmitters had been developed, which were capable of wireless telephone communication over distances that dwarfed the short ranges attainable by induction wireless systems, in addition to being able to be tuned to multiple transmitting frequencies. The invention of vacuum tube radio transmitters in the mid 1910s would make possible, in the early 1920s, the nationwide broadcasting that Stubblefield had envisioned in 1902. But Stubblefield himself made no further progress beyond his previous work.
Соңғы жылдар
Кейін Стаблфилд Кентукки штатының Алмо қаласына жақын жердегі қарапайым паналада өз еркімен оқшауланып өмір сүрді және шамамен 1928 жылдың 28 наурызында қайтыс болды, бірақ оның денесі, "егеуқұмдар жеген" күйде, бірнеше күннен кейін ғана табылған. Көптеген кейінгі есептерде ол аштықтан өлгені айтылса да, оның өлімі кезінде сот медициналық сарапшысы "ол, көрінетін болса, жүрек ауруының құрбаны болған" деген пікір білдірген. Алғашқыда ол Кентукки штатының Мюррей қаласындағы Боуман отбасының зиратында белгісіз қабірге жерленді.
Мұра
Стаплфилдтің өнертабыстары радио технологиясының дамуына тікелей ықпал етпесе де, 1902 жылғы көпшілік алдындағы демонстрациялар мен кеңінен жарияланған баспасөз материалдары дауыс пен музыканы сымсыз тарату мүмкіндігіне қызығушылықты арттырған болуы мүмкін, себебі бұрынғы өнертапқыштар телефон және телеграф компанияларымен бәсекелесу үшін тек қана нүктеден нүктеге байланыс құруға тырысқан. Оның қайтысынан кейін Мюррей қаласындағы түрлі адамдар мен топтар Мюррейді радионың туған жері деп, ал Стаплфилдті радио хабарларын таратудың әкесі деп насихаттады. Мюррей штатының журналистика профессоры Лорен Дж. Хортин студенттерін Стаплфилдтің жұмысын зерттеуге ұйымдастырды, нәтижесінде 1930 жылы кампуста ескерткіш орнатылды. Хортин «радио» терминін кеңейтіп, электромагниттік сәулеленуді пайдаланбайтын сымсыз хабарларды да қамтиды деп сап, кейіннен былай деді: «Радио – бұл сымдарсыз, едәуір қашықтықта дауысты таратуға және қабылдауға мүмкіндік беретін құрылғы. Стаплфилд мұндай құрылғыны ойлап тапты, өндірді және көрсетті, және оны әлемдегі бірінші болып жасады». Дегенмен, бұрыннан-ақ сымсыз аудио хабар тарату фактілері болған, соның ішінде 1880 жылдан бастап Александр Грэм Белл мен Чарльз Самнер Тейнтердің ойлап тапқан фотофоны, ол жарық сәулелерін пайдаланды, және Амос Долбиардың «электростатикалық телефоны», 1884 жылы осы құралмен «біз сымдарсыз, тіпті жарық сәулесіз де телефонмен сөйлесе аламыз» деп атап көрсетілген. 1948 жылы Мюррей, Кентуккидегі алғашқы радиостанция хабар таратуды бастады, ал иелері Натан Б. Стаплфилдтің құрметіне станцияның шақыру белгісі ретінде WNBS-ті таңдады. 1952 жылы оның отбасы оның қабіріне «Сымсыз телефонияны немесе радионы ойлап тапқан» деп жазылған ескерткіш тас орнатты. Мюррей мемлекеттік университетінің физика клубы да оның құрметіне аталды. 1991 жылы Кентукки губернаторы Уоллес Г. Уилкинсон Стаплфилдті «радионың нағыз өнертапқышы» деп жариялап, 1992 жылды Кентуккиде «Натан Беверли Стаплфилд жылы» деп белгіледі.
Уақыт шкаласы
1892: Жерге қосылған электродтар арқылы сымсыз телефонды пайдаланып алғашқы дауыс жеткізілімі. 1898 жылдың 8 мамырында: "электр батареясы" (сымсыз телефондық тарату катушкасы) патенталданды. 1902 жылы: Бартольди пароходынан суға түсірілген сымдарды пайдаланып, кемеден жағаға сымсыз телефондық таратуды жүзеге асырған алғашқы кеме. 1908 жылы: Мобильді пайдалануға жарамды индукциялық сымсыз телефон патенталданды.
Стаплфилдті жақтаған беттер
(ред. Төмендегі сілтемелер Трой Кори Стаблфилд пен Джози Кори кітабында келтірілген) Yes90 tviNews s90 • LookRadio Басты. / МАҚАЛА: lookradio.com / Smart90, lookradio, nbs100, tvmagazine, WiFi 187, WiMax187, RF 300, WiMaxBunny, WiVATS, Patent887, vratv, lookradio.com сайтында. "Стабблфилд радио қоры". SMART90.com. "Натан Б. Стабблфилд шынымен сымсыз телефонды ойлап тапқан ба?". "ТелеКей" тобы. "Натан Стабблфилд". "Сымсыз туралы барлығы". 2001 жыл.
Yes90 tviNews s90 • LookRadio Main. / FEATURE: lookradio. com / Smart90, lookradio, nbs100, tvimagazine, WiFi 187, WiMax187, RF 300, WiMaxBunny, WiVATS, Patent887, vratv, at lookradio. com
"Stubblefield Radio Trust". SMART90. com. "Did Nathan B. Stubblefield, really invent the wireless telephone?". The TeleKey Group. "Nathan Stubblefield". All About Wireless. 2001.