Кіріспе

Тетанус ауруы, сондай-ақ lockjaw деп аталады, Clostridium tetani қоздыратын бактериялық инфекция және бұлшық еттердің спазмдарымен сипатталады. Ең көп кездесетін түрінде спазмдар жақ сүйегінде басталып, кейін дененің қалған бөлігіне таралады. Әрбір спазм әдетте бірнеше минутқа созылады. Спазмдар жиі 3-4 апта бойы байқалады. Тетанус симптомдарының ішінде қызба, тершеңдік, бас ауруы, жұту қиындығы, жоғары қан қысымы және жүрек соғысының тез болуы кіруі мүмкін. Симптомдар инфекция жұққаннан кейін 3-21 күн ішінде пайда болады. Қайта қалпына келуге бірнеше ай уақыт қажет; шамамен 10% жағдайларда өлімге соқтырады. C. tetani топырақта, сілекейде, шаңда және тыңайтқышта жиі кездеседі. Бактериялар әдетте терідегі жара арқылы, мысалы, ластанған заттан пайда болған кесік немесе тесік арқылы еніп түседі. Олар бұлшықеттердің қалыпты жиырылуына кедергі келтіретін токсиндерді өндіреді. Диагноз симптомдар мен белгілерге негізделеді. Ауру адамдар арасында тарамайды. 1990 жылы 356 мың өлім тіркелген еді. АҚШ-та жылына шамамен 30 жағдай тіркеледі, олардың көбі вакциналанбаған адамдарда кездеседі. Ауруды алғаш рет б.з.б. 5 ғасырда Гиппократ сипаттаған. Аурудың себебін 1884 жылы Турин университетінің ғалымдары Антонио Карле мен Джорджио Раттоне анықтады, ал 1924 жылы вакцина жасалды. Спазмдар бет бұлшықеттерін де әсер ете алады, нәтижесінде "рисус сардоникус" деп аталатын ерекше көрініс пайда болады. Кеуде, мойын, арқа, іш бұлшықеттері мен жамбас аймағына да әсер етуі мүмкін. Арқа бұлшықеттерінің спазмы жиі "опистотонус" деп аталатын дене қисаюына алып келеді. Кейде спазмдар тыныс алу мен шығару кезінде қолданылатын бұлшықеттерге әсер етеді, бұл тыныс алу қиындықтарына себеп болуы мүмкін. Ұзаққа созылған бұлшықет әрекеті бұлшықет топтарының кенеттен, күшті және ауырсынулы жиырылуына – тетанияға әкеледі. Бұл жағдайлар сүйек сынуына және бұлшықеттердің жыртылуына себеп болуы мүмкін. Басқа симптомдарға қызба, бас ауруы, алаңдау, ашушаңдық, тамақтану қиындығы, тыныс алу қиындығы, несеп шығару кезінде күйдіру сезімі, несептің тоқтауы және ішек бақылауын жоғалту кіруі мүмкін. Емделгенімен, тетанус жұқтырған адамдардың шамамен 10% өледі. Жара орны орталық нерв жүйесінен қаншалықты алыс болса, инкубациялық кезең соғұрлым ұзақ болады. Дегенмен, инкубациялық кезең қысқа болған жағдайда симптомдар ауыррақ болады. Жаңа туған нәрестелердегі тетанус (тризмус наксенциум) симптомдары әдетте туғаннан кейін 4-14 күн аралығында пайда болады, орташа есеппен 7 күнге созылады. Клиникалық тұрғыдан қарағанда, тетанустың төрт түрлі түрі сипатталған. Әдетте, емделмеген кіндік сабағының инфекциясы арқылы, әсіресе кіндік сабағы стерильді емес құралмен кесілген кезде пайда болады. 1998 жылға дейін жаңа туған нәрестелердегі тетанус көптеген дамып келе жатқан елдерде кең таралған және барлық жаңа туған нәрестелердің өлімінің шамамен 14% (215 000) құрады. 2010 жылы дүние жүзінде шамамен 58 000 жаңа туған нәресте қайтыс болды. Халық денсаулығын сақтау жөніндегі шаралардың нәтижесінде 1990-2010 жылдар аралығында жаңа туған нәрестелердегі тетанусқа байланысты өлім-жітім 90%-ға төмендеді, ал 2013 жылға қарай ауру 25 елден басқа барлық елдерде жойылды. Жаңа туған нәрестелердегі тетанус дамыған елдерде сирек кездеседі.

Жергілікті тетанус

Жергілікті тетанус – бұл аурудың сирек кездесетін түрі, онда адамдардың жарақат алған анатомиялық аймақтағы бұлшықеттерінің ұзаққа созылатын жиырылуы байқалады. Бұл жиырылулар бірнеше аптаға дейін сақталып, бірте-бірте басылуы мүмкін. Жергілікті тетанус көбінесе жеңіл өтеді, жағдайлардың тек 1%-і өлімге алып келеді, бірақ ол жалпы тетанусқа ұласуы мүмкін. Ауру мидағы бұлшықеттер мен жүйкелерге ғана шектеледі. Ол көбінесе бас аймағына келген жарақаттардан кейін пайда болады, оның ішінде: бас сүйегінің сынуы, жарақаты және ортаңғы құлақтың қабынуы, бірақ дененің басқа бөліктеріне тиген жарақаттардан да байқалуы мүмкін. Көбінесе беттік нерв зардап шегеді, бұл жақ қысылуына, беттік нерв салдарынан параличке немесе қабақтың түсуіне (птозға) әкелуі мүмкін, бірақ басқа ми нервтері де зардап шегуі мүмкін. Бас тетанусы аурудың жалпыланған түріне айналуы мүмкін. Бұл ауру көбінесе иммундау жеткіліксіз болған адамдарда кездеседі. Ол ыстық, ылғалды климатта, топырағы органикалық заттарға бай аймақтарда жиірек кездеседі. Тыңайтқыштармен өңделген топырақтарда споралар болуы мүмкін, себебі олар жылқы, қой, сиыр, ит, мысық, егеуқұйрық, теңіз шошқасы және тауық сияқты көптеген жануарлардың ішегінде және нәжісінде кеңінен таралған. Споралар тері бетінде және ластанған героинде де табылуы мүмкін. Эндоспора – бұл метаболизмді тоқтатқан, тірі қалу құрылымы, ол қолайлы ортада метаболизмді қайта бастап, инфекция тудырады. Сондықтан, шегеге (тозған немесе тозбаған) бассаңыз, тетанус инфекциясының пайда болуы мүмкін, себебі тері астында оттегі аз (анаэробтық) орта болуы мүмкін, ал тесуші нысан эндоспораларды өсуге қолайлы ортаға жеткізе алады. Көптеген адамдардың пікірінше, тоздың өзі себепші болады және тозбаған шегеден жасалған тесік қауіпті емес деген жалған түсінік бар.

Патофизиология

Тетанус нейротоксині (TeNT) нейромышектік түйісудің пресинаптикалық мембранасына байланысып, ішке сіңіріледі және орталық нерв жүйесіне жеткенше аксон арқылы кері тасымалданады. Онда ол эндоцитоз арқылы тежегіш нейрондарға таңдамалы түрде байланысып, тасымалданады. Содан кейін ол мембранадан нейрон цитозолына өтеді, онда мембранамен байланысты белок (VAMP) – синаптобревинды кесіп тастайды, бұл кішкентай синаптық қапшықтардың (SSV) мембраналық бірігуі үшін қажет. Ауыр тізбекте екі домен болады. Ауыр тізбектің N-ұшы мембраналық транслокацияға көмектеседі, ал C-ұшы токсинге дұрыс нейронның нақты рецепторлық орнын табуға көмектеседі. Жеңіл тізбек домені тежегіш нейрон цитозолына жеткеннен кейін VAMP белгісін кесіп тастайды.

Нейроспецификалық байланысу

Токсин жарақаттан қан ағысы арқылы нейромышектік түйіспеге жетеді, онда ол моторлық нейронның пресинаптикалық мембранасына байланысады. Ауыр тізбектің C терминалды домені дұрыс орынға байланысуға көмектеседі, пресинаптикалық мембранадағы дұрыс гликопротеиндер мен гликолипидтерді таниды және оларға байланысады. Токсин нейронға эндоциттік көпіршік ретінде сіңіріліп, аксон арқылы клетка денесінен өтеді, содан кейін дендриттер арқылы омыртқадағы және орталық жүйке жүйесіндегі дендриттік терминалға дейін жетеді. Мұнда ол синапстық жарыққа босатылады және ингибиторлық нейрондардың пресинаптикалық мембранасына моторлық нейронмен байланысқан сияқты байланысады. Әйтпесе, иондарды кіргізу немесе шығару арқылы көпіршіктің электрохимиялық градиентін өзгерткенде, көпіршіктің осмостық лизисіне алып келіп, оның ішкі мазмұнын төгіп тастауы мүмкін.

Энзимдік нысананы бөлу

Тетанус токсинінің жеңіл тізбегі мырышқа тәуелді протеаза болып табылады. Ол ортақ мырыш протеаза мотивін (His Glu Xaa Xaa His) бөліседі, зерттеушілер бұл мақсатты кесу үшін қажет деп болжады, бірақ бұл жақында тәжірибе арқылы расталды: нейроннан ауыр металл келаторлары арқылы барлық мырыш алынып тасталғанда, токсин тежелді, тек мырыш қайта қосылғанда ғана қайта белсендірілді.

Диагностика

Қазіргі уақытта тетанус диагнозын қою үшін қан талдаулары жоқ. Диагноз тетанус симптомдарының көрінісіне негізделеді және бактерияны бөліп алуға байланысты емес, себебі ол жарадан жағдайда 30% ғана табылады, сондай-ақ тетанус жоқ адамдардан да бөліп алу мүмкін. C. tetani бактериясын зертханада анықтау тек егешқұйрықтарда тетаноспасмин өндірісі арқылы мүмкін.

Алдын алу

Көптеген жұқпалы аурулардан өзгеше, табиғи жолмен жұқтырылған тетанус қалпына келгеннен кейін әдетте иммунитет қалыптаспайды. Бұл тетаноспазмин токсинінің өте күшті болуына байланысты. Тетаноспазмин иммундық жауап тудырмас бұрын қауіпті болуы мүмкін. Тетанусты тетанус токсоидімен вакцинациялау арқылы болдырмауға болады. АҚД (CDC) ересектерге он жыл сайын күшейткіш вакцина алуды ұсынады. Жеті жасқа дейінгі балаларға тетанус вакцинасы көбінесе дифтерия және коклюшқа қарсы вакцинаны да қамтитын DPT/DTaP вакцинасы түрінде беріледі. Ересектерге және жеті жастан асқан балаларға әдетте Td (тетанус және дифтерия) немесе Tdap (тетанус, дифтерия және ацеллюлярлық коклюш) вакцинасы қолданылады.

Экспозициядан кейінгі профилактика

Тетанусқа ұғрады деген күдік болған жағдайда тетанус токсоидін салуға болады. Мұндай жағдайларда, оны тетанус иммуноглобулинімен (тетанус антиденелері немесе тетанус антитоксині деп те аталады) бірге немесе одан бөлек салуға болады. Тетанус иммуноглобулині (ТИГ) тамырға салу арқылы немесе бұлшыққа инъекция жасау арқылы беріледі. Токсин өндірісін азайту үшін антибиотиктермен емдеу жүргізіледі. Интравеноздық (IV) метронидазол басымдықпен қолданылатын ем болып табылады.

Тарих

Тетнас ежелгі өркениеттерге жақсы белгілі болған, олар жарақаттар мен өлімге алып келетін бұлшықет спазмдары арасындағы байланысты мойындаған. 1884 жылы Артур Николаер еркін тіршілік ететін, анаэробты топырақ бактериясынан тетанус токсинін, оны стрихнинге ұқсас зат ретінде бөліп алды. 1884 жылы Турин университетінің патологтары Антонио Карле мен Джорджио Раттоне аурудың этиологиясын одан әрі анықтады, олар тетанус жұқпалы екенін алғаш рет көрсетті. Олар өлімге әкелген тетануспен ауырған адамның іріңін қоянның тірек нервісіне енгізіп, тетанус тараған кезде олардың реакциясын бақылады.

Зерттеу

С витамині тетанусқа қарсы емдеуге немесе оның алдын алуға жеткіліксіз дәлелдер бар. Бұл, кем дегенде, С витамині мен тетануспен ауырған науқастарды жеңілдету арасындағы байланысты табуға жасалған тарихи сынақтардың нашар сапасымен байланысты.