Кіріспе
Тетанус ауруы, сондай-ақ lockjaw деп аталады, Clostridium tetani қоздыратын бактериялық инфекция және бұлшық еттердің спазмдарымен сипатталады. Ең көп кездесетін түрінде спазмдар жақ сүйегінде басталып, кейін дененің қалған бөлігіне таралады. Әрбір спазм әдетте бірнеше минутқа созылады. Спазмдар жиі 3-4 апта бойы байқалады. Тетанус симптомдарының ішінде қызба, тершеңдік, бас ауруы, жұту қиындығы, жоғары қан қысымы және жүрек соғысының тез болуы кіруі мүмкін. Симптомдар инфекция жұққаннан кейін 3-21 күн ішінде пайда болады. Қайта қалпына келуге бірнеше ай уақыт қажет; шамамен 10% жағдайларда өлімге соқтырады. C. tetani топырақта, сілекейде, шаңда және тыңайтқышта жиі кездеседі. Бактериялар әдетте терідегі жара арқылы, мысалы, ластанған заттан пайда болған кесік немесе тесік арқылы еніп түседі. Олар бұлшықеттердің қалыпты жиырылуына кедергі келтіретін токсиндерді өндіреді. Диагноз симптомдар мен белгілерге негізделеді. Ауру адамдар арасында тарамайды. 1990 жылы 356 мың өлім тіркелген еді. АҚШ-та жылына шамамен 30 жағдай тіркеледі, олардың көбі вакциналанбаған адамдарда кездеседі. Ауруды алғаш рет б.з.б. 5 ғасырда Гиппократ сипаттаған. Аурудың себебін 1884 жылы Турин университетінің ғалымдары Антонио Карле мен Джорджио Раттоне анықтады, ал 1924 жылы вакцина жасалды. Спазмдар бет бұлшықеттерін де әсер ете алады, нәтижесінде "рисус сардоникус" деп аталатын ерекше көрініс пайда болады. Кеуде, мойын, арқа, іш бұлшықеттері мен жамбас аймағына да әсер етуі мүмкін. Арқа бұлшықеттерінің спазмы жиі "опистотонус" деп аталатын дене қисаюына алып келеді. Кейде спазмдар тыныс алу мен шығару кезінде қолданылатын бұлшықеттерге әсер етеді, бұл тыныс алу қиындықтарына себеп болуы мүмкін. Ұзаққа созылған бұлшықет әрекеті бұлшықет топтарының кенеттен, күшті және ауырсынулы жиырылуына – тетанияға әкеледі. Бұл жағдайлар сүйек сынуына және бұлшықеттердің жыртылуына себеп болуы мүмкін. Басқа симптомдарға қызба, бас ауруы, алаңдау, ашушаңдық, тамақтану қиындығы, тыныс алу қиындығы, несеп шығару кезінде күйдіру сезімі, несептің тоқтауы және ішек бақылауын жоғалту кіруі мүмкін. Емделгенімен, тетанус жұқтырған адамдардың шамамен 10% өледі. Жара орны орталық нерв жүйесінен қаншалықты алыс болса, инкубациялық кезең соғұрлым ұзақ болады. Дегенмен, инкубациялық кезең қысқа болған жағдайда симптомдар ауыррақ болады. Жаңа туған нәрестелердегі тетанус (тризмус наксенциум) симптомдары әдетте туғаннан кейін 4-14 күн аралығында пайда болады, орташа есеппен 7 күнге созылады. Клиникалық тұрғыдан қарағанда, тетанустың төрт түрлі түрі сипатталған. Әдетте, емделмеген кіндік сабағының инфекциясы арқылы, әсіресе кіндік сабағы стерильді емес құралмен кесілген кезде пайда болады. 1998 жылға дейін жаңа туған нәрестелердегі тетанус көптеген дамып келе жатқан елдерде кең таралған және барлық жаңа туған нәрестелердің өлімінің шамамен 14% (215 000) құрады. 2010 жылы дүние жүзінде шамамен 58 000 жаңа туған нәресте қайтыс болды. Халық денсаулығын сақтау жөніндегі шаралардың нәтижесінде 1990-2010 жылдар аралығында жаңа туған нәрестелердегі тетанусқа байланысты өлім-жітім 90%-ға төмендеді, ал 2013 жылға қарай ауру 25 елден басқа барлық елдерде жойылды. Жаңа туған нәрестелердегі тетанус дамыған елдерде сирек кездеседі.
the disease
Tetanus, also known as lockjaw, is a bacterial infection caused by Clostridium tetani and characterized by muscle spasms. In the most common type, the spasms begin in the jaw, and then progress to the rest of the body. Each spasm usually lasts for a few minutes. Spasms occur frequently for three to four weeks. Other symptoms of tetanus may include fever, sweating, headache, trouble swallowing, high blood pressure, and a fast heart rate. Onset of symptoms is typically 3 to 21 days following infection. Recovery may take months; about 10% of cases prove to be fatal. C. tetani is commonly found in soil, saliva, dust, and manure. The bacteria generally enter through a break in the skin, such as a cut or puncture wound caused by a contaminated object. They produce toxins that interfere with normal muscle contractions. Diagnosis is based on the presenting signs and symptoms. The disease does not spread between people. This is down from 356,000 deaths in 1990. In the US, there are about 30 cases per year, almost all of which were in people who had not been vaccinated. An early description of the disease was made by Hippocrates in the 5th century BC. The cause of the disease was determined in 1884 by Antonio Carle and Giorgio Rattone at the University of Turin, and a vaccine was developed in 1924. The spasms can also affect the facial muscles, resulting in an appearance called risus sardonicus. Chest, neck, back, abdominal muscles, and buttocks may be affected. Back muscle spasms often cause arching, called opisthotonus. Sometimes, the spasms affect muscles utilized during inhalation and exhalation, which can lead to breathing problems. Prolonged muscular action causes sudden, powerful, and painful contractions of muscle groups, called tetany. These episodes can cause fractures and muscle tears. Other symptoms include fever, headache, restlessness, irritability, feeding difficulties, breathing problems, burning sensation during urination, urinary retention, and loss of stool control. Even with treatment, about 10% of people who contract tetanus die. In general, the farther the injury site is from the central nervous system, the longer the incubation period. However, shorter incubation periods will have more severe symptoms. In trismus nascentium (i. e. neonatal tetanus), symptoms usually appear from 4 to 14 days after birth, averaging about 7 days. On the basis of clinical findings, four different forms of tetanus have been described. It usually occurs through infection of the unhealed umbilical stump, particularly when the stump is cut with a non sterile instrument. As of 1998, neonatal tetanus was common in many developing countries, and was responsible for about 14% (215,000) of all neonatal deaths. In 2010, the worldwide death toll was approximately 58,000 newborns. As the result of a public health campaign, the death toll from neonatal tetanus was reduced by 90% between 1990 and 2010, and by 2013, the disease had been largely eliminated from all but 25 countries. Neonatal tetanus is rare in developed countries.
Жергілікті тетанус
Жергілікті тетанус – бұл аурудың сирек кездесетін түрі, онда адамдардың жарақат алған анатомиялық аймақтағы бұлшықеттерінің ұзаққа созылатын жиырылуы байқалады. Бұл жиырылулар бірнеше аптаға дейін сақталып, бірте-бірте басылуы мүмкін. Жергілікті тетанус көбінесе жеңіл өтеді, жағдайлардың тек 1%-і өлімге алып келеді, бірақ ол жалпы тетанусқа ұласуы мүмкін. Ауру мидағы бұлшықеттер мен жүйкелерге ғана шектеледі. Ол көбінесе бас аймағына келген жарақаттардан кейін пайда болады, оның ішінде: бас сүйегінің сынуы, жарақаты және ортаңғы құлақтың қабынуы, бірақ дененің басқа бөліктеріне тиген жарақаттардан да байқалуы мүмкін. Көбінесе беттік нерв зардап шегеді, бұл жақ қысылуына, беттік нерв салдарынан параличке немесе қабақтың түсуіне (птозға) әкелуі мүмкін, бірақ басқа ми нервтері де зардап шегуі мүмкін. Бас тетанусы аурудың жалпыланған түріне айналуы мүмкін. Бұл ауру көбінесе иммундау жеткіліксіз болған адамдарда кездеседі. Ол ыстық, ылғалды климатта, топырағы органикалық заттарға бай аймақтарда жиірек кездеседі. Тыңайтқыштармен өңделген топырақтарда споралар болуы мүмкін, себебі олар жылқы, қой, сиыр, ит, мысық, егеуқұйрық, теңіз шошқасы және тауық сияқты көптеген жануарлардың ішегінде және нәжісінде кеңінен таралған. Споралар тері бетінде және ластанған героинде де табылуы мүмкін. Эндоспора – бұл метаболизмді тоқтатқан, тірі қалу құрылымы, ол қолайлы ортада метаболизмді қайта бастап, инфекция тудырады. Сондықтан, шегеге (тозған немесе тозбаған) бассаңыз, тетанус инфекциясының пайда болуы мүмкін, себебі тері астында оттегі аз (анаэробтық) орта болуы мүмкін, ал тесуші нысан эндоспораларды өсуге қолайлы ортаға жеткізе алады. Көптеген адамдардың пікірінше, тоздың өзі себепші болады және тозбаған шегеден жасалған тесік қауіпті емес деген жалған түсінік бар.
Патофизиология
Тетанус нейротоксині (TeNT) нейромышектік түйісудің пресинаптикалық мембранасына байланысып, ішке сіңіріледі және орталық нерв жүйесіне жеткенше аксон арқылы кері тасымалданады. Онда ол эндоцитоз арқылы тежегіш нейрондарға таңдамалы түрде байланысып, тасымалданады. Содан кейін ол мембранадан нейрон цитозолына өтеді, онда мембранамен байланысты белок (VAMP) – синаптобревинды кесіп тастайды, бұл кішкентай синаптық қапшықтардың (SSV) мембраналық бірігуі үшін қажет. Ауыр тізбекте екі домен болады. Ауыр тізбектің N-ұшы мембраналық транслокацияға көмектеседі, ал C-ұшы токсинге дұрыс нейронның нақты рецепторлық орнын табуға көмектеседі. Жеңіл тізбек домені тежегіш нейрон цитозолына жеткеннен кейін VAMP белгісін кесіп тастайды.
Нейроспецификалық байланысу
Токсин жарақаттан қан ағысы арқылы нейромышектік түйіспеге жетеді, онда ол моторлық нейронның пресинаптикалық мембранасына байланысады. Ауыр тізбектің C терминалды домені дұрыс орынға байланысуға көмектеседі, пресинаптикалық мембранадағы дұрыс гликопротеиндер мен гликолипидтерді таниды және оларға байланысады. Токсин нейронға эндоциттік көпіршік ретінде сіңіріліп, аксон арқылы клетка денесінен өтеді, содан кейін дендриттер арқылы омыртқадағы және орталық жүйке жүйесіндегі дендриттік терминалға дейін жетеді. Мұнда ол синапстық жарыққа босатылады және ингибиторлық нейрондардың пресинаптикалық мембранасына моторлық нейронмен байланысқан сияқты байланысады. Әйтпесе, иондарды кіргізу немесе шығару арқылы көпіршіктің электрохимиялық градиентін өзгерткенде, көпіршіктің осмостық лизисіне алып келіп, оның ішкі мазмұнын төгіп тастауы мүмкін.
Энзимдік нысананы бөлу
Тетанус токсинінің жеңіл тізбегі мырышқа тәуелді протеаза болып табылады. Ол ортақ мырыш протеаза мотивін (His Glu Xaa Xaa His) бөліседі, зерттеушілер бұл мақсатты кесу үшін қажет деп болжады, бірақ бұл жақында тәжірибе арқылы расталды: нейроннан ауыр металл келаторлары арқылы барлық мырыш алынып тасталғанда, токсин тежелді, тек мырыш қайта қосылғанда ғана қайта белсендірілді.
Диагностика
Қазіргі уақытта тетанус диагнозын қою үшін қан талдаулары жоқ. Диагноз тетанус симптомдарының көрінісіне негізделеді және бактерияны бөліп алуға байланысты емес, себебі ол жарадан жағдайда 30% ғана табылады, сондай-ақ тетанус жоқ адамдардан да бөліп алу мүмкін. C. tetani бактериясын зертханада анықтау тек егешқұйрықтарда тетаноспасмин өндірісі арқылы мүмкін.
Алдын алу
Көптеген жұқпалы аурулардан өзгеше, табиғи жолмен жұқтырылған тетанус қалпына келгеннен кейін әдетте иммунитет қалыптаспайды. Бұл тетаноспазмин токсинінің өте күшті болуына байланысты. Тетаноспазмин иммундық жауап тудырмас бұрын қауіпті болуы мүмкін. Тетанусты тетанус токсоидімен вакцинациялау арқылы болдырмауға болады. АҚД (CDC) ересектерге он жыл сайын күшейткіш вакцина алуды ұсынады. Жеті жасқа дейінгі балаларға тетанус вакцинасы көбінесе дифтерия және коклюшқа қарсы вакцинаны да қамтитын DPT/DTaP вакцинасы түрінде беріледі. Ересектерге және жеті жастан асқан балаларға әдетте Td (тетанус және дифтерия) немесе Tdap (тетанус, дифтерия және ацеллюлярлық коклюш) вакцинасы қолданылады.
In children under the age of seven, the tetanus vaccine is often administered as a combined vaccine, DPT/DTaP vaccine, which also includes vaccines against diphtheria and pertussis. For adults and children over seven, the Td vaccine (tetanus and diphtheria) or Tdap (tetanus, diphtheria, and acellular pertussis) is commonly used.
Экспозициядан кейінгі профилактика
Тетанусқа ұғрады деген күдік болған жағдайда тетанус токсоидін салуға болады. Мұндай жағдайларда, оны тетанус иммуноглобулинімен (тетанус антиденелері немесе тетанус антитоксині деп те аталады) бірге немесе одан бөлек салуға болады. Тетанус иммуноглобулині (ТИГ) тамырға салу арқылы немесе бұлшыққа инъекция жасау арқылы беріледі. Токсин өндірісін азайту үшін антибиотиктермен емдеу жүргізіледі. Интравеноздық (IV) метронидазол басымдықпен қолданылатын ем болып табылады.
Tetanus immunoglobulin (TIG), It can be given as intravenous therapy or by intramuscular injection. Antibiotic therapy to reduce toxin production. Metronidazole intravenous (IV) is a preferred treatment.
Тарих
Тетнас ежелгі өркениеттерге жақсы белгілі болған, олар жарақаттар мен өлімге алып келетін бұлшықет спазмдары арасындағы байланысты мойындаған. 1884 жылы Артур Николаер еркін тіршілік ететін, анаэробты топырақ бактериясынан тетанус токсинін, оны стрихнинге ұқсас зат ретінде бөліп алды. 1884 жылы Турин университетінің патологтары Антонио Карле мен Джорджио Раттоне аурудың этиологиясын одан әрі анықтады, олар тетанус жұқпалы екенін алғаш рет көрсетті. Олар өлімге әкелген тетануспен ауырған адамның іріңін қоянның тірек нервісіне енгізіп, тетанус тараған кезде олардың реакциясын бақылады.
Зерттеу
С витамині тетанусқа қарсы емдеуге немесе оның алдын алуға жеткіліксіз дәлелдер бар. Бұл, кем дегенде, С витамині мен тетануспен ауырған науқастарды жеңілдету арасындағы байланысты табуға жасалған тарихи сынақтардың нашар сапасымен байланысты.