Кіріспе

Coxiella burnetii инфекциясы

Аурудың барысында, ауру атипиялық пневмонияға дейін прогрессиялай алады, бұл өмірге қауіпті жедел тыныс жетіспеушілігі синдромына әкелуі мүмкін, әдетте инфекцияның алғашқы төрт-бес күнінде пайда болады. Көбінесе Q қызуы (гранулематозды) гепатитті тудырады, ол симптомсыз немесе симптомдық болуы мүмкін, сонымен қатар әлсіздік, қызба, бауырдың ұлғаюы және оң жақ жоғарғы жақтағы ауырсынулар болуы мүмкін. Бұл гепатит көбінесе трансаминазалар деңгейінің жоғарылауына әкеледі, бірақ сарғаю сирек кездеседі. Q қызуы кейде ретиналық васкулитке де алып келуі мүмкін. Q қызуының созылмалы түрі эндокардитпен (яғни жүректің ішкі қабығының қабынуымен) дерлік бірдей, ол инфекциядан кейін айлар немесе ондаған жылдардан кейін пайда болуы мүмкін. Емделмесе, көбінесе өлімге әкеледі. Дегенмен, тиісті ем жасалған жағдайда өлім-жітім шамамен 10%-ға дейін төмендейді. Q қызуынан аман қалғандардың аз бөлігіне жедел инфекциядан кейін Q қызуының шаршау синдромы дамиды, бұл жедел инфекциядан кейінгі жақсы зерттелген синдромдардың бірі. Q қызуының шаршау синдромы денелік күш түскеннен кейінгі әлсіздік және дененің әлсіреуімен сипатталады. Q қызуының шаршау синдромы бар адамдар миалгиялық энцефаломиелит/созылмалы шаршау синдромының (ME/CFS) диагностикалық критерийлеріне жиі сәйкес келеді. Симптомдар бастапқы инфекциядан кейін жылдар бойы сақталуы мүмкін.

Диагностика

Диагноз көбінесе организмнің өзін анықтау емес, серологияға (антидене жауабын іздеуге) негізделеді. Серология бактерияның патогенді түріне қарсы антиденелердің жоғары деңгейінің пайда болуы арқылы созылмалы инфекцияны анықтауға мүмкіндік береді. Бактериялық ДНК-ның молекулалық анықталуы жиі қолданылады. Көптеген міндетті ішкі жасуша паразиттерінен өзгеше, Coxiella burnetii аксеникалық ортада өсірілуі мүмкін, бірақ оны өсіру техникалық тұрғыдан қиын және көптеген микробиологиялық зертханаларда кеңінен қолжетімді емес. Q қызуы эндокардитке (жүрек қақпақшаларының инфекциясы) әкелуі мүмкін, оны анықтау үшін трансоэзофагеальды эхокардиография қажет болуы мүмкін. Q қызуы гепатиті аланин трансаминазасы мен аспартат трансаминазасының деңгейінің жоғарылауымен көрінеді, бірақ нақты диагнозды тек бауыр биопсиясы арқылы қоюға болады, ол фибриндік сақиналы грануломаларды көрсетеді.

Алдын алу

1960-1970 жылдары француз-канадтық-американдық микробиолог және вирусолог Пол Фисет жүргізген зерттеулер алғашқы табысты Q қызуына қарсы вакцинаны әзірлеуге зор үлес қосты. Q Vax вакцинасы қорғауды қамтамасыз етеді, ол Австралияның вакцина өндіруші компаниясы CSL Limited әзірлеген толық жасушалы, инактивацияланған вакцина. Интрадермальды вакцинация C. burnetii бактериясының өлтірілген организмдерінен тұрады. Вакцинация алдында тері және қан тесттері жүргізілуі керек, себебі бұрыннан иммунитеті бар адамдарды вакцина салу ауыр жергілікті реакцияға алып келуі мүмкін. Вакцинаның бір дозасынан кейін қорғаныш иммунитеті көп жылдарға сақталады. Көбінесе қайта вакцинация қажет болмайды. Жыл сайынғы скрининг жүргізу ұсынылады. 2001 жылы Австралия "қауіпті" кәсіптерде жұмыс істейтін адамдар үшін Q қызуына қарсы ұлттық вакцинация бағдарламасын енгізді. Вакцинацияланған немесе бұрын жұқтырған адамдардың мәртебесі Австралияның Q қызуы тізіліміне енгізілуі мүмкін, бұл ет өңдеу саласында немесе ветеринариялық зерттеулерде жұмыс істеу шарты болуы мүмкін. Бұрын Совет Одағында да өлтірілген вакцина жасалған, бірақ оның жанама әсерлері оны шетелде лицензиялауға кедергі келтірді. Алдын ала нәтижелер жануарларды вакцинациялаудың инфекцияны бақылау әдісі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жарияланған зерттеулер, тіркелген фазалық вакцинаны (Coxevac) жұқтырылған шаруашылықтарда қолдану ерте немесе кеш түсік, қайталап шағылысу, анеструс, жасырын эструс, метротит және C. burnetii негізгі себебі болған жағдайда сүт өнімділігінің төмендеуін басқару немесе алдын алу үшін маңызды құрал екенін дәлелдеді.

Емдеу

Ақуыздық Q қызуының антибиотиктермен емделуі өте тиімді.

Эпидемиология

Q қызуы – жоғары тұрақтылыққа және вируленттілікке ие бактерия тудыратын, дүние жүзінде таралған зооноздық ауру. Патогенді агент Жаңа Зеландия және Антарктиданы қоспағанда, бүкіл әлемде кездеседі. Q қызуының таралу жолдары мен қауіп факторларын түсіну, оның кең ауқымды инфекцияға алып келу мүмкіндігіне байланысты халық денсаулығы үшін маңызды.

Ауру таралуы және тәуекел факторлары

Зерттеулер көрсеткендей, Q қызуы ерлерде әйелдерге қарағанда жиі кездеседі, бұл кәсіби жағдайларда жұқсу деңгейімен байланысты болуы мүмкін. Басқа да қауіп факторлары географиялық орналасу, жас және кәсіби әсер ету. Диагноз қою үшін қанның үйлесімділігін тексеру қолданылады, ал емдеу жедел және созылмалы жағдайларға қарай өзгеше болады. Жедел ауру көбінесе доксициклинге жақсы жауап береді, ал созылмалы жағдайларда доксициклин мен гидроксихлорохиннің бірге қолданылуы қажет болуы мүмкін. Маңыздысы, Q қызуы 1999 жылы АҚШ-та биологиялық қару ретінде тіркелген нотифицируемый ауру болып саналады. Q қызуының эпидемиологиялық көрсеткіштері әлемдік деңгейде кең таралған, кейбір елдерде аурудың көбеюі жоғары. Африкада жаңбырлы ормандардағы жабайы жануарлар негізгі жұқтыру көзі болып табылады, сондықтан ол эндемиялық ауру саналады. Еуропалық елдерде, соның ішінде Нидерланды мен Франциядағы соңғы ірілеулер қалалық ешкі шаруашылығымен байланысты, бұл қарқынды мал шаруашылығының қауіпсіздігі және зооноздық аурулардың ықтимал тәуекелдері туралы алаңдаушылық тудырады. Сол сияқты, АҚШ-та Q қызуы мал шаруашылығы аймақтарында, әсіресе Батыс және Ұлы жазықтарда жиі кездеседі. Калифорния, Техас және Айова штаттарында тіркелген жағдайлардың шамамен 40% құрайды, көктем және жаздың басында мал өсімі кезеңінде, инфекцияның жедел немесе созылмалы болуына қарамастан, аурудың көбеюі байқалады. Сондай-ақ, АҚШ әскери қызметшілері арасында, әсіресе Ирак пен Ауғанстанға жіберілгендер арасында Q қызуының ошақтары тіркелді, бұл Q қызуымен байланысты кәсіби тәуекелдерді түсіну және оларды жоюдың маңыздылығын көрсетеді.

Алдын алу және халыққа денсаулық сақтау туралы білім беру

Қажетті денсаулық сақтау саласындағы білім беру Q қызуының қоздырғыштарын азайту үшін өте маңызды. Аурудың жұқтыру жолдары, кәсіптік тәуекелдер және алдын алу шаралары туралы хабардарлықты арттыру, қоғамда бақылау және алдын алу стратегияларын әзірлеу кезінде медициналық қызметкерлер мен фермерлердің арасындағы пәнаралық ынтымақтастық маңызды. Хабардар ету кампаниялары ең алдымен мал шаруашылығымен айналысатын мамандықтарға бағытталған, олар мал басын қадағалау, санитарлық талаптарды сақтау және жеке қорғаныш құралдарын пайдалану, сондай-ақ жануарларды вакцинациялау сияқты тәуекелді азайту процедураларына ерекше назар аударуы керек. Бұл Брисбендегі (Квинсленд штаты) мал союшыларға қатысты. "Q" әрпі "сұрақ" дегенді білдіреді және қоздырғыш белгісіз болған кезде қолданылды; мал шаруашылығына немесе Квинсленд штатына жағымсыз әсер ететін ассоциацияларды болдырмау үшін, ол мал сою қызбасы және Квинсленд рикетсиясы деген ұсыныстардан басымдық алды. Q қызуының патогені 1937 жылы Фрэнк Макфарлейн Бернет және Мэвис Фримен Деррик пациентінен бактерияны оқшаулағанда ашылды. Алғашқыда ол Рикетсия тұқыласының бір түрі ретінде анықталды. 1938 жылы Х.Р. Кокс және Гордон Дэвис Монтана штатында табылған кенелерден оқшаулап, аурудың таралу жолын анықтады. Бұл зооноздық ауру, оның ең көп таралған жануар резервуарлары – ірі қара, қой және ешкі. Коксиелла бөрнети – Кокс және Бернеттің құрметіне аталған – енді Рикетсиялармен тығыз байланысты емес, ал Легионелла және Францизеллаға ұқсас және Гаммапротеобактерия болып саналады.

Қоғам және мәдениет

Q қызуы туралы алғашқы деректердің бірі 1939 жылғы «Доктор Килдарды шақыру» фильмінде кездеседі. Килдардың тәлімгері доктор Гиллеспи (Лионель Барримор) шәкіртінің «екзотикалық диагноздар» іздеумен бекер уақыт өткізуіне көңілі толады ("Менің ойымша, бұл Q қызуы!") және оны аудандық емханаға жұмысқа жібереді. Q қызуы АҚШ телеарнасындағы «Хаус» медициналық драмасының «Қазба» атты жетінші маусымның 18-ші эпизодында да көрсетілді.

Биологиялық соғыс

C. burnetii биологиялық қару жасау үшін пайдаланылған. 1950 жылдары АҚШ оны мүмкін биологиялық соғыс агенті ретінде зерттеді, нәтижесінде ОУ агенті ретінде стандарттау жүзеге асты. Форт-Детрик және Дагуэй сынақ алаңдарында Ақ халатты еріктілерде инфекцияның орташа дозасын (18 МИКЛД50/адам i. h.) және инфекцияның барысын анықтау мақсатында адамдарға тәжірибе жасалды. Дезерет сынақ орталығы 112 және SHAD жобалары барысында кемелер мен ұшақтар арқылы биологиялық ОУ агентін таратуды жүзеге асырды. Стандартталған биологиялық агент ретінде ол Пайн-Блафф Арсеналында көп көлемде өндірілді, 1970 жылы қарудан шығарылған кезде арсеналда 5,098 галлон болды. C. burnetii қазіргі таңда CDC-мен "B санаты" биотерроризм агенті ретінде жіктеледі. Ол жұқпалы және температураның кең диапазонында аэрозольдерде өте тұрақты. Q қызуын тудыратын микроорганизмдер беттерде 60 күнге дейін тірі қалуы мүмкін. Оның ID50 (адамдардың 50% жұқтыру үшін қажетті бацилла саны) ең төменгі белгілі көрсеткіш болып саналатындықтан, ол жақсы агент деп есептеледі.

Жануарларда

Q қызуы үй жануарлары мен жабайы жануарлардың көптеген түрлеріне әсер етеді, оның ішінде тікенектілер (сияырлар, қойлар, ешкілер, бизондар, бұғылар), етқоректілер (иттер, мысықтар, теңіз түлкілері), кеміргіштер, жорғалаушылар және құстар бар. Дегенмен, тікенектілер (сияырлар, ешкілер және қойлар) ең көп зардап шегетін жануарлар болып табылады және бактериялардың резервуары ретінде қызмет ете алады.

Клиникалық белгілері

Адамдардан өзгеше, егер де тыныс және жүрек инфекциясын ірі қара малға тәжірибелік түрде қоздырса да, клиникалық белгілер көбінесе көбелек жүйесіне әсер етеді. Сондықтан, шайнаушы жануарларда Q қызуының пайда болуы негізінен түсік, метрит, плацентаның тоқталып қалуы және сүектілікке алып келеді. Клиникалық белгілер түрлеріне қарай өзгереді. Кішкентай шайнаушы жануарларда (қой және ешкілерде) түсік, мерзімінен бұрын туу, өлі туу және әлсіз қозылар мен ешкілердің тууы жиі кездеседі. Ешкілерде түсік жасаудың бір ерекшелігі – олар өте жиі болады және шаруашылыққа жұққаннан кейінгі алғашқы бір-екі жылда жиілеп кездеседі. Бұл "түсік дауілі" деп аталады. Ірі қара малда түсіктер де кездеседі, бірақ олар сирек және көбінесе шашыраңқы болады. Клиникалық картинада плацента тоқталып қалуы, метрит және одан туындайтын сүектілік бұзылыстары сияқты арнайы емес белгілер басым.

Эпидемиология

Қазіргі уақытта Q қызуынан таза Жаңа Зеландияны есептемегенде, бұл ауру бүкіл әлемде кездеседі. Көптеген эпидемиологиялық зерттеулер жүргізілді. Олардың көрсетуінше, ірі қара мал шаруашылықтарының шамамен үштен бірі және қой-ешкі шаруашылықтарының төрттен бірі инфекцияланған, бірақ зерттеулер мен елдер арасында елеулі айырмашылықтар байқалады. Мысалы, Қытай, Иран, Ұлыбритания, Германия, Венгрия, Нидерланды, Испания, АҚШ, Бельгия, Дания, Хорватия, Словакия, Чехия, Сербия, Словения және Иордания сияқты елдерде ірі қара малдың 50%-дан астамы Q қызуымен жұқтырылған. Жұқтырған жануарлар бактерияларды үш жолмен шығарады: жыныс жолымен, нәжіспен және сүт арқылы. Бактериялардың шығарылуы босанғанда немесе түсік тартқанда ең жоғары болады, сондай-ақ плаценталар мен түсік тартқан ұрықтар бактерияның негізгі көзі болып табылады, әсіресе ешкілерде. C. burnetii кішкентай және қоршаған ортада төзімді болғандықтан, ол оңай ауамен таралады және бірнеше шақырым қашықтықтағы шаруашылықтарға да жұғуы мүмкін.

Медициналық шаралар

Ірі қара малға, ешкіге және қойға арналған вакцина бар. Ол аборттар сияқты клиникалық белгілерді азайтады және бактериялардың жануарлармен бірге шығарылуын төмендетеді, нәтижесінде Q қызуын мал басында бақылауға мүмкіндік береді. Бұдан өзге, Q қызуына қарсы малға вакцина салу адамдардың жұқтыру қаупін азайтуға көмектеседі.