Кіріспе
Италиялық Понца аралы (италянша: isola di Ponza ˈiːzola di ˈpontsa) – Тиррен теңізіндегі Цирцео мүйісінің оңтүстігінде орналасқан Италияның Понтин аралдары архипелагындағы ең ірі арал. Бұл сонымен қатар Лацио облысының Латина провинциясына қарасты арал коммунасының атауы.
Ponza (Italian: isola di Ponza ˈiːzola di ˈpontsa) is the largest island of the Italian Pontine Islands archipelago, located south of Cape Circeo in the Tyrrhenian Sea. It is also the name of the commune of the island, a part of the province of Latina in the Lazio region.
Тарих
Арал неолит дәуірінен римдік дәуірге дейін қоныстанған. Жергілікті аңыздарға сәйкес, Понцаға Яһудеяның римдік губернаторы Понтий Пилаттың есімі қойылған, ол Назареттен келген Иисусқа рим үкіметіне қарсы бүлік жасады деген айыппен сот отырған. Понтий Пилаттың отбасына Понцадағы үңгір тиесілі болған, ол әлі күнге дейін оның атымен аталады. Понтий Пилат туралы аңыз Понца атының шығу тегі туралы тарихшылар арасында жақында пікірталас тудырды, себебі "Понтия" атауы Страбонның "Географиясында" кездеседі. Бұл Пилаттың дүниеге келгеніне дейінгі кезең. Бұл атау Понцаның атымен бірдей ме, әлде ұқсас па, әзірге белгісіз. Сонымен қатар, "Понтия" латын тілінде "көпірлер елі" деген мағынаны білдіреді, бұл атау Понцаның көптеген табиғи аркалары мен көпірге ұқсайтын жер бедеріне байланысты болуы мүмкін. Тағы бір теория бойынша, атау грек тілінен шыққан, грекше pontos, πόντος – теңіз (Понт деп те аталады).
Грек және рим дәуірі
Ежелгі заманда бұл арал Тиррения деп аталатын. Аңыз бойынша, Понза – жоғалған Тиррен аралының қалған бөлігі. Понзаның құрлықпен тар жолақпен байланысқандығы, ал осы жолақ теңізге батып, аралдың көп бөлігі су астында қалғандығы айтылады, тек бір бөлігі ғана теңіз деңгейінен жоғары көтерілген. Дәл осындай құбылыс Каприде де болған. Аңызға сүйенсек, ежелгі аралда үлкен қала болған. Соңғы кездегі археологиялық жаңалықтар мұның шындыққа жақын болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, жақын орналасқан Поццуоли портының төңірегі соңғы 5000 жылда бірнеше рет суға батып, қайта көтерілген, соның нәтижесінде рим ғибадатханаларының қираған қалдықтары табылған. Понзаны алғашқыда этрусктіктер мекендеген. Ежелгі заманда аралдың толыққанды орманмен жабылған, алып ағаштармен қапталғандығы айтылады, бірақ қазір орман жоқ, төбелер адам қолмен жасалған террасалармен жабылған. Осы террасалардың көпшілігі енді азық-түлік және жүзім өсіруге пайдаланылмайды, күтімсіздіктен уақыт өте келе бұзылып жатыр. Аралдың ең биік төбесі – Монте Гуардияда әлі де сегіз футтан астам ені бар, шіріген алып ағаштардың түбі сақталған. Осы террасаларда жүзім, кактус, алмұрт және инжір сияқты егістер өсіріледі. Понза Гомердің «Одиссеясында» айтылған Аэя аралы деп саналады, ол сиқыршы Циркеяның аралы, оның үңгірі немесе гrottoсы осы аралда орналасқан. Бүгінде ол аралдың батыс жағында, Капо Бьянко мен Чиая-ди-Лунна жағажайы арасында «Гротта делла Мага Циркея» деген атпен белгілі. Ол қыс айларында осы үңгірде тұрған, ал жаз айларын Италия материгіндегі Кирке тауының басында өткізгендігі айтылады. Осы жерде Циркея Одиссейдің серіктерін жануарларға айналдырып, оған сиқыр салған, азғырып, бір жылдан астам уақыт бірге өмір сүрген. Понзаның батыс жағында «Гротта ди Улиссе О дель Санг» орналасқан, яғни «Улисс үңгірі немесе Қан үңгірі» деген мағынаны білдіреді. Бұл үңгір немесе grotto «Иль Бельведере» деп аталатын төбе/аралдың тікелей астында орналасқан, онда «Джардино Ботанико Понциано» ботаникалық бағы мен вилласы және қамалдың қалдықтары бар. Бұл үңгірлерге тек қайықпен баруға болады және олар танымал саяхат орындары болып табылады. Рим дәуірінде Калигуланың ағасы, Нерон Цезарь 29 жылы Понцаға жер аударылды, ал келесі жылы өлім жазасына кесілді. Оның екі қарындасы, Агриппина Кіші (император Неронның анасы) және Юлия Ливилла, Калигуланы құлатуға қатысқандары үшін 39 жылы Понцаға жер аударылды. Олар 41 жылы Римге қайта шақырылды. Юлия Ливилла Понцада өзі үшін арнайы салынған «Палаццо Джулия» (Жулия сарайы) сарайын салғызды. Оның қираған қалдықтары әлі де көрініп тұр. Сол сияқты есіммен аталған сарай жақын орналасқан Вентотенде император Августтың жер аударылған қызы, Юлия Ақсақал үшін де салынған.
Орта ғасырлар
Понза орта ғасырларда саррацендер мен қарақшылардың үздіксіз шабуылдарынан қалдырылды. 1552 жылы Тургут Рейс (Батыста Драгут деп белгілі) басқаратын Осман флоты, Понза жанында император Карл V-нің испан флотын, әйгілі генуэз адмиралы Андреа Дориа басқаруымен жеңіске жетті.
1700 қазіргі
XVIII ғасырда аралды Неаполь Корольдігі қайта отарлады. 1813 жылы оны Наполеон соғыстары кезінде британдық теңіз капитаны Чарльз Непьер басып алды. 19 ғасырдың ортасында арал Италия Корольдігінің құрамына кірді, ал қазір Италия Республикасының құрамына кіреді. Аралдың шалқаруы оны түрлі режимдер үшін жазалау орындасы ретінде пайдалануға алып келді. Фашизмнің 20 жылында Понца және жақын орналасқан Вентотене Бенито Муссолини режиміне қарсы болған саяси оппоненттер үшін түрме қызметін атқарды. 1936 жылы итальян армиясы қолға түсірген Эфиопияның регент-принці және әскери қолбасшысы Рас Иммиру Санта-Мариядағы үйге қамалды. 1943 жылы Муссолини өзі де құлатылып, тұтқындалғаннан кейін бірнеше апта аралда қамауда болды. Солшыл коммунист теоретик Амадео Бордига да аралда түрмеде жатты, содан кейін босап, бірнеше үй салды. Арал трагикалық оқиғасымен әйгілі – Лучия Роза өз еркінен тысқары үйленуге мәжбүр болудың орнына Тиррен теңізіне секіріп өлімге кеді. Көптеген әйелдер оны әйелдер құқығының шейіті және адам құқығының символы деп есептейді. Бірнеше жыл бұрын Понца порты мен Санта-Мария арасындағы ежелгі римдік туннельде жұмыс істеген инженерлер, жақын жердегі құбырды қазу үшін жарылғыш заттар қолданды – олар балта қолдану керек еді. Жарылыс 2100 жылдық рим галереясын қиратты. Понца мен Санта-Марияны байланыстыратын туннель қазір жөнделген, бірақ көптеген тұрғындар оның бұрынғысынан өзгеше екеніне шағымданады, римдік кірпіштердің орнына болат темір бетон қойылған. Бүгінде арал туристерді қызықтыратын орынға айналған, мысалы, Chiaia di Luna (Жартылай Ай шығанағы) сияқты құмды жағажайлар, бірақ үстінен құлап жатқан үлкен жартастан тас құлау қаупі болғандықтан қазір жабық. Бірнеше жыл бұрын жағажайда күнге күйіп жатқан бірнеше турист қаза тапты. Италияның Ұлттық паркі тас құлауын және адам өлімін болдырмау үшін болат кабельді тор орнатты. Жағажайды жолмен байланыстыратын рим галереясы немесе римдік туннель құлап жатқан римдік кірпіштердің салдарынан жабық. Көптеген бұрын танымал жағажайлар қазір жабық, себебі үстінен құлаған тастар демалыс жасаушыларға зиян келтірді. 2007 жылдың қыркүйек айында Понца жағалауында алты "акванавт" екі апта су астында өмір сүрді, бұл барлық бұрынғы рекордтарды бұзды.
География
Понца мен Гави – сөнген жанартаудың кальдера жиегінің қалдықтары. Понцаның ауданы шамамен 9 км (5,5 миль) ұзындығында және ең кең жерінде 2 км (1,5 миль) болып келеді. Бұл жарты ай пішіндес арал, онда Spiaggia di Chiaia di Luna (Жарты ай жағажайы) деп аталатын үлкен жағажай және бірнеше кішкентай жағажайлар бар. Аралдың жағалауы көбінесе каолин мен туф тастасынан тұрады. Аралда бұрын қазылған каолинит және бентонит қабаттары кездеседі. Онда көптеген ерекше табиғи тас формациялары бар: біреуі монахқа, екіншісі Spaccapurpo (Arco Naturale O Spaccapolpi) – алып жұмысшы шалбарына, үшіншісі гүлдерге, төртіншісі саңырауқұлақтарға, бесіншісі атты адамға ұқсайды. Сондай-ақ, онда Fantasy Rock Castle (Фантазиялық тас қамалы) және бірнеше табиғи көпірлер мен аркалар бар. Одан бөлек, қатты тастан жасалған Фаральондар немесе алып теңіз үйінділері де бар. Понцада Commune di Ponza (Коммуне ди Понца), Santa Maria (Санта-Мария) және Le Forna (Ле-Форна) сияқты бірнеше шағын ауылдар орналасқан. Понцаны жиі маңындағы Ишия және Капри аралдарымен шатастырады, бірақ Понцада белсенді жанартаулық әрекет жоқ.
Климат
Понцада Жерорта теңізі климаты (Köppen Csa) басым, жазда ыстық және құрғақ, ал қыста жұмсақ және жаңбырлы болады. Жылдық орташа температурасы , ең ыстық ай – тамыз , ал ең суық ай – ақпан. Жылдық жауын-шашын мөлшері , оның ішінде қараша айында – , ал шілде айында бар болғаны .
Археология
Бұл арал этрусктер жасаған Көк үңгірлерімен атақ алады. Олардың арасында Еліздегі жылан үңгірі мен Рим галереясы бар, ол Понза қаласын батыс жағындағы (қазір жабық) үлкен құмды жағажай – Чиая-ди-Лунамен байланыстыратын римдік туннель. Аралдың ортасында грек және финикиялық некропольдердің қираған орындары көрініс тапқан. Аралдың кейбір бөліктерінде этрусктердің және римдіктердің қираған үйінділері шатасып жатыр. Портта табылған 3000 жылдық мәрмәрдан жасалған үлкен мүсін – Il Mamozio ("Мумия") немесе Il Mitreo, яғни митра немесе діни қызметкердің бас киімі, жергілікті этруриялық консулды бейнелейді. Қазір ол Неапольдегі мұражайда қорғаныш пластмасса артында қойылған, және оның басымен қайта біріктірілді. Бұл – өз түріндегі ең көне және өте сирек кездесетін этруск мүсіні.
Экономика
Понца қаласы – үлкен кемелерді қабылдай алатын бірнеше үлкен порты бар балық аулау және қайық жүзу порты. Оның ең ірі саласы туризм, одан кейін кеме жасау, кеме жөндеу және балық аулау. Аралдың ең әдемі аймағы – солтүстік жағындағы төрт кен орны 1975 жылы Италияның қоршаған ортаны қорғау агенттігі тарапынан жабылды, себебі кен өндіру қызметі жойылып бара жатқан жануарлар мен флораны, яғни қорғалатын түрлерді құртқан. Кен орындарында каолин және бентонит өндірілді. Каолин каолин пектин дәрісін және фарфор жасауда қолданылады. Понцада солтүстіктен оңтүстікке дейін екі жолақты жол бар, бірақ ол тек шағын көліктерге ғана қолайлы. Аралдың солтүстігінде салынбақ болған әуежай экологиялық алаңдаушылықтарға байланысты жобасынан бас тартты. Әуежай болмағандықтан, аралға гидроұшақтар келіп-қояды. Понцада демалыс алған танымал тұлғалардың қатарында Кирк Дуглас, оның ұлы Майкл Дуглас, Энтони Куинн, Берт Ланкастер, Джина Лоллобриджида, Эльза Мартинелли және София Лорен, Жак Кусто және оның ұлы Филипп Кусто бар. Федерико Феллинидің "Сатирикон" (1969) фильмі Понцада түсірілді. Уэс Андерсонның "Теңіз өмірі" фильміндегі кейбір сахналар осы аралда түсірілді, фильмде Понца орнына "Порт-о-Патуа" деп аталды. Rai Fiction телесериалы "Un'altra Vita" (2014) көбінесе Понцада түсірілді. Көптеген сахналарда аралдың төбелі ландшафты мен тік жартастары бейнеленген. Мұнда тұратын адамдардың көпшілігі ет үшін қоян, тауық және басқа да жануарларды өсіреді. Өзге шаруашылық жануарларына ешкі, қошқар және қаз кіреді. Понцаның алғашқы тұрғындарының көпшілігі қазір аралды тастап кетіп жатыр. Олардың орнын құрлықтан келген басқа итальяндықтар басып жатыр. Көптеген жергілікті балалар ересек болғаннан кейін аралдан кетіп, қайта оралмайды. Жергілікті экономиканың төмендеуінің себебі, ішінара, коммерциялық балық аулауға қатаң шектеулер қойылғандығы.
Көлік
Понцаға Неаполь, Террачина, Формия және Анцио қалаларынан паромдар келіп тұрады; Анцио мен Формиядан шамамен 75 минуттық жолмен гидрофойлдер (алискафо) да бар. Ауа райы нашар болған жағдайда паромдар мен гидрофойлдер Понцадан және Понцаға қатынай алмайды. Понзаның көп бөлігіне автомобильмен баруға болады, сондай-ақ аралдың барлық бойын автобус бойлайды.