Кіріспе

1942 жылы француз жазушысы Альбер Камю жазған «Шеттік» (letʁɑ̃ʒe,) повесі, сонымен қатар ағылшын тілінде «The Outsider» деп жарияланды. Камюдің өмірінде жарық көрген алғашқы романы, оқиға француз Алжиріндегі бейжай көшпенді Мёрсоның басынан кешіп жатқан оқиғаларды баяндайды. Ол анасының жерленгенінен кейін бірнеше апта өткен соң, Алжирде аты-жөні белгісіз араб адамын өлтіреді. Повесть екі бөлімге бөлінген, Мёрсоның кісі өлтіруге дейін және кейін жазған бірінші тұлғадағы әңгімесі келтіріледі. Камю алғашқы қолжазбаны 1941 жылдың мамыр айына дейін аяқтады, ал Андре Мальро, Жан Польан және Раймонд Кену ұсынған түзетулер соңғы нұсқада қабылданды. Повестің француз тіліндегі алғашқы басылымы 1942 жылдың 19 мамырында «Галлимар» баспасында жарық көрді. Ол сол маусымнан бастап кітап дүкендерінде сатылымға түсті, бірақ бастапқыда 4400 данамен ғана шектелді, сондықтан бестселлер бола алмады. Францияны нацистер басып алған кезде жарық көрген бұл кітап «Пропаганда штаффель» цензурасынан өтпеді және қысқартылмады. 1946 жылдан бастап ағылшын тілінде жариялана бастады, алдымен Ұлыбританияда, онда Мария Кунцевичованың сол аттас романының аудармасымен шатасуды болдырмау үшін атауы өзгертілді. Америка Құрама Штаттарында жарық көргеннен кейін повесть өзінің бастапқы атын сақтап қалды, ал британдық-американдық атаулардың айырмашылығы кейінгі басылымдарда да сақталды. «Шеттік» Жан-Поль Сартрдың 1947 жылғы «Шеттіктің талдауы» мақаласындағы назардан кейін антинацистік айналымдарда танымал болды. 20 ғасыр әдебиетінің классикасы саналатын «Шеттік» Камюдің философиялық көзқарастары, абсурдтығы, синтаксистік құрылымы және экзистенциализмі (Камю бұл атаудан бас тартса да) үшін сыншылардың жоғары бағасын алды, әсіресе соңғы тарауында. «Le Monde» журналы «Шеттікті» 20 ғасырдың 100 үздік кітабының бірінші орнына қойды. Повесть екі рет фильмге бейімделді: «Lo Straniero» (1967) және «Yazgı» (2001), теледидар мен музыкада көптеген сілтемелер мен құрметтерге ие болды (әсіресе The Cure тобының «Killing an Arab» әні) және Камель Даудтың 2013 жылғы «Мёрсоль тергеуі» романында аты-жөні белгісіз араб адамының бауырының көзқарасынан қайта жазылды.

1-бөлік

Мюрсо өзінің елордада қарттар үйінде тұратын анасының өлімін біледі. Ол жұмыстан демалып, оның жерлеу рәсіміне қатысады, бірақ айналасындағы адамдарға қайғы-қасірет немесе жоқтау білдірмейді. Оның денесіне қарап көргісі келетінін сұрағанда, ол бас тартады, ол әдеттегі (ақ) кофеді - міндетті қара кофе емес - түтін тартады және ішіп тұрады. Алжирде Мерсо өзінің фирмасының бұрынғы хатшысы Маримен кездеседі. Екі адам қайта танысып, бірге жүзеді, комедиялық фильмді көреді және жақын қарым-қатынас жасайды. Мұның бәрі оның анасының жерлеуінен кейінгі күні болады. Келесі бірнеше күн ішінде Мюрсо көршісі және досы Реймонд Синтеске көмек көрсетеді. Ол сукметтермен айналысады, бірақ қоймада жұмыс істейді, ол басқа адамнан сыйлықтар мен ақшаны қабылдады деп күдіктенген мавр қызына кек алу үшін. Реймонд Мурсодан қызды Реймондтың пәтеріне шақырып, онымен жыныстық қатынасқа түсіп, бетіне түкіріп, қуып жіберу үшін хат жазуын сұрайды. Реймондті тыңдап отырғанда, Мюрсо кез келген жанашырлық сезімдеріне ұшырамайды, бұл жоспардан эмоционалды жарақат алатынына алаңдаушылық білдірмейді және хат жазуға келіседі. Қыз жексенбі күні таңертең Реймондке барады, ал оны үйден шығарып жіберуге тырысқаннан кейін оны шапалақпен соққылаған үшін полиция оны ұрып-соққанынан кейін араласады. Ол Мерсольттен полиция бөлімшесіне шақырылған кезде қыздың опасыздық жасағанын куәлік етуін сұрайды, ал Мерсоль келіседі. Ақырында, Реймонд ескертумен босатылады. Осы оқиғалар болып жатқанда, Мюрсоның бастығы оның Парижде ашылатындай фирманың филиалында жұмыс істегісі келетінін сұрайды. Мари одан үйленгісі келетінін сұрайды. Екі жағдайда да Мюрсо бұл мәселеге қатты көңіл бөлмейді, бірақ егер бұл екінші тарапқа ұнайтын болса, онда ол көшіп кетуге немесе үйленуге дайын. Сондай-ақ, Мюрсо мен Реймондтың қарт көршісі Саламано өзінің жәбірленген және ауру итімен айырылады және ол жаратылысқа деген әдеттегі қатал және қамқорлықсыз көзқарасын сақтап қалуына қарамастан, Мюрсоға бірнеше рет жұбаныш пен кеңес алу үшін барады. Бірде Саламано әйелі қайтыс болғаннан кейін итпен бірге жүретін болды. Ол әйеліне қарт адамдар үйіне апарып, онымен сөйлескеннен кейін көршілерінің Мюрсо туралы "жаман сөздер айтқанын" айтады. Мюрсо өзінің әрекеттерінің жағымсыз әсерін білгенде таңғалады. Бірде Реймонд Мерсо мен Мариді досының жағажайдағы үйіне шақырады. Олар Реймондтің қызын тастап кеткен ағасын және Реймонд айтып кеткен басқа бір арабты көреді. Арабтар Реймонд пен оның досына қарсы шығады, ал ағасы қашып кетуден бұрын Реймондты пышақпен жарақаттайды. Кейін Мерсо Реймондтен алып қойған револьверімен қаруланып, жағажайға жалғыз қалады. Ойымнан адасып, жылулық соққының шегінде болған Мюрсо араб оған пышағын шашып жібергенде атып өлтіреді. Бұл өлімге әкелетін ұрып-соғу, бірақ Мерсоу бұл адамды тағы төрт рет атып өлтіреді.

2-бөлік

Мюрсо түрмеде отыр. Оның жалпы оқшаулануы мен кез-келген сыртқы жағдайларға бейімделу қабілеті түрмеде өмір сүруді төзімді етеді, әсіресе ол Маримен жыныстық қатынасқа түсе алмайтынына және оған шектеу қойылатынына дағдыланғаннан кейін, бірақ ол біраз күн бойы өзімен сөйлесіп жатқанын біледі. Бір жылға жуық уақыт бойы ол ұйқыға кетіп, камерасының кішкентай терезесінен сыртқа қарап, сотқа баруды күтіп, ескі пәтеріндегі заттарды санап шығады. Мюрсо жасаған қылмысын ешқашан мойындамайды, сондықтан сот барысында прокурор оның анасының жерлеу рәсіміне жылай алмауына немесе жыламайтынына, қылмыстың нақты деректеріне қарағанда көбірек көңіл бөледі. Ол Мурсоның тыныштығы мен пассивтігін оның қылмыскерлігін және өкінішсіздігін көрсетеді және Мурсоны қылмысы үшін өлуге лайық жансыз жәндік ретінде айыптайды. Мерсоның бірнеше досы оның атынан куәлік берсе де, оның адвокаты жазаның жеңіл болатынын айтса да, Мерсоның басын жариялы түрде кесуге үкім шығарылады. Жаңа камераға орналастырылған Мюрсо өзінің болашақ тағдырына үңіліп, тағдырыннан құтылудың жолын ойлауға тырысады. Ол түрмедегі дін қызметкерімен кездесуден бас тартады, бірақ бір күні дін қызметкері оған келіп тұрады. Мюрсо Құдайға сенбейді және бұл тақырыпқа қызығушылық танытпайды дейді, бірақ капеллан Мюрсоны атеизмнен (немесе, мүмкін, дәлрек, атеизмнен) алып кетуге тырысады. Шапалла Мурсоның арызы оны түрмеден босатуға мүмкіндік береді деп сенеді, бірақ мұндай нәтиже оның кінәсінен арылмайды немесе Құдаймен қарым-қатынасын түземейді дейді. Ақырында Мюрсо ашуланып, дін қызметкеріне шабуыл жасайды. Ол капелланның дүниетанымына және патронаттық ұстанымына шабуыл жасайды және өзінің өлімінің жақын екендігіне көз жеткізуде, өмір мен өлім туралы түсініктерге ие болғанын, ол капелланның иелігінен тыс сенімділікпен сезінетінін айтады. Ол біздің айтқанымыз, істегеніміз немесе сезінгеніміз әртүрлі уақытта немесе әртүрлі жағдайларда өлімімізге себеп болуы мүмкін дегенмен, бұл нәрселердің ешқайсысы бәріміздің бір күні өлуге сотталғандығымызды өзгерте алмайды, сондықтан ештеңе маңызды емес. Қамқоршы кеткеннен кейін, Мюрсо өзінің жағдайы мен анасының өліммен қоршалған және зейнеткерлер үйінде баяу өліп жатқан кезде қалай сезінгенін ойлаудың ұқсастығын табады. Қамқоршыға айқайлау оны құтылу немесе сәтті шағымдану үміті мен ойларынан босатқан, сондықтан ол жүрегін 'адамзаттың мейірімді бей-жайлығына' ашып, бақытты болғанын және әлі де бақытты екенін шешеді. Оның ғаламға деген бей-жайлығы өзін оған тиесілі сезіндіреді. Ол тіпті өзінің өлім жазасына кесілетін үлкен, жек көретін көпшілік болады деп үміттеніп отыр, бұл барлық нәрсені толықтай аяқтауға әкеледі.

Кейіпкерлер

Мюрсо (møʁ. so) – Алжирдегі француз қоныс аударушысы, анасының қазасы туралы телеграммамен хабар алады. Мюрсоның анасының қазасына деген бейжайлығы оның қоршаған ортадан эмоционалдық тұрғыдан алшақтағанын көрсетеді. Басқа да мысалдар келтіріледі. Мюрсо сондай-ақ шыншыл адам, ол өзінің ойын ешкімге есеп бермей айтады. Ол бейтараптығының салдарынан қоғамнан шеттетілген, бірақ Мариге көңіл білдіреді. Романның басында айтылғандай, Мюрсоның анасы қайтыс болғанға үш жыл бұрын қарттар үйіне жіберілді. Мюрсо өлім жазасына тартатын уақытқа жақындағанда, ол анасымен туыстық сезімге ие болады, өйткені ол да мәнсіз әлемді қабылдаған деп ойлайды. Томас Перес Мюрсоның анасы сол үйде болған кезде оның күйеуі болған. Ол Мюрсоның анасының жерлеу рәсімінде соңынан келеді, Мюрсо қарттың ілесуге күресіп жатқанын егжей-тегжейлі сипаттайды. Ол Мюрсоның сот процесінде куәлік беруге шақырылады. Селеста – Мюрсо жиі баратын кафе иесі. Ол Мюрсоның сот процесінде куәлік етеді. Мари Кардона – Мюрсомен бір жұмыс орнында машинистка болып жұмыс істеген. Анасының жерлеуінен кейін бір күн өткен соң, ол Мюрсомен бассейнде кездеседі, олар қарым-қатынас бастайды. Ол Мюрсодан бірде оны сүйе ме, екіншіде оған үйленгісі келе ме деп сұрайды. Бірінші сұраққа ол «жоқ» деп жауап береді, екіншісіне бұл идеяға қызығушылық танытпайды. Мари түрмеде бір рет келеді, бірақ ол әйелі болмағандықтан, одан әрі келуіне рұқсат берілмейді. Ол Мюрсоның сот процесінде куәлік етеді. Саламано – итін күнде серуендетіп жүретін қарт. Ол оны қорлайды, бірақ оған бәрібір байланысты. Итін жоғалтқанда, ол қатты қиналады және Мюрсодан кеңес сұрайды. Ол Мюрсоның сот процесінде куәлік етеді. Реймонд Синтес – Мюрсоның көршісі, араб әйелін ұрып-соққан. Оның бауыры мен достары кек алуға тырысады. Ол Мюрсоны осы қақтығысқа тартады, ал Мюрсо оның бауырын өлтіреді. Реймонд пен Мюрсо арасында белгілі бір байланыс пайда болады, ол сот процесінде Мюрсоның пайдасына куәлік етеді. Массон – Реймонд Мари мен Мюрсоны алып кеткен жағажай үйінің иесі. Массон – өмірін бақытты өмір сүруді ұнататын бейкүнде адам. Ол Мюрсоның сот процесінде куәлік етеді. Арабтарға Реймондтың әйелі, оның бауыры және оның болжамды достары кіреді. «Шет елдік» романындағы арабтардың ешқайсысының аты аталмайды, бұл француз отарлаушылары мен жергілікті халық арасындағы қашықтықты көрсетеді. Араб (Реймондтың әйелінің бауыры) – Мюрсо Алжирдегі жағажайда атып өлтірген адам. Шапалақ – Мюрсоны әлеуметтік нормаларға сәйкес әрекет етуге мәжбүрлеудің соңғы әрекеті ретінде тағайындалады, бұл жағдайда ол өзінің қылмысы үшін христиандық кешірімді сұрауы керек. Шапалақтың аргументтерінің жалпы әлсіздігі, Мюрсоның оларға деген толық қызығушылығының болмауына байланысты, романның дінді өмірдің түпкі мәнсіздігінен аластататын және оны шектейтін дүниетанымы ретінде қарастыратынын көрсетеді.

Бастапқы французша басылым

1941 жылы 27 мамырда Камю Андре Малро қолжазбаны оқып, пікірлерін ескергеннен кейін ұсынған өзгерістер туралы хабардар болды. Мысалы, Мальро минималистік синтаксистік құрылым тым көп қайталанады деп ойлады. Кейбір сахналар мен үзінділер (кісі өлтіру, капелланмен әңгіме) қайта қаралуы керек еді. Содан кейін қолжазбаны редакторлар Жан Полхан мен Реймонд Квено оқыды. Герхард Хеллер, неміс редакторы, аудармашы және Вермахттың лейтенанты, цензура бюросында жұмыс істейтін ол көмектесуге ұсыныс жасады. Француз тіліндегі түпнұсқа роман 1942 жылы 19 мамырда Парижде Галлимард баспасынан L'Étranger деген атпен жарық көрді. Кітап 1942 жылдың маусым айында кітап дүкендерінде 25 франкке сатыла бастады. Оның тек 4400 данасы басылды. Маркетингтік әрекет ретінде, кітаптың беттері мен артқы жапқыштарына сегіз түрлі басылым бар деген жалған әсер беру үшін жазулар енгізілді. Осы кезде Камю Оранда туберкулезбен ауырып, Францияға бара алмады, сондықтан француз баспасының дәстүрі бойынша жаңа кітабының көшірмелерін журналистерге табыстау мүмкіндігі болмады. Ол газеттерде жарияланған алғашқы рецензияларды оқуға және кітап дүкендеріндегі таралымын көруге де үлкермеді. Жарияланғаннан кейін оған жиырма дана жіберілді, бірақ олар келмеді, ал 17 маусымда ғана Камю бір данасын алды. 1942 жылдың шілдесінде Камю екі өкпесінде де туберкулез анықталды және ол Алжирден Францияның оңтүстік-орталық аймағындағы таулардағы Ле-Шамбон-сюр-Линьонға жақын Панелье ауылына кетті.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

1946 жылы француз тіліндегі алғашқы басылым негізінде британдық жазушы Стюарт Гилберттің алғашқы ағылшын тіліне аудармасы жарық көрді. Гилберттің аудармасы 30 жылдан астам уақыт бойы ағылшын тіліндегі стандартты аударма болып саналды. Гилберттің таңдаған «Шеттік» атауын «Хамиш Гамильтон» баспасы «Шеттен келген» деп өзгертті, себебі олар оны «көзге көрінерлік және орынды» деп санады, сондай-ақ Мария Кунцевиццованың «Чудзозиемка» поляк романы жақында Лондонда «Шеттік» деген атпен жарияланған болатын. АҚШ-та «Кнопф» баспасы Гилберттің бастапқы атауымен қолжазбаны дайындаған кезде, атау өзгергенін естіп, оған мән бермеді; британдық-американдық атаулар арасындағы айырмашылық кейінгі басылымдарда да сақталды. Джон Гейл мен Эрик Дю Плессис Стюарт Гилберт аудармасындағы қателіктерді және олардың салдарынан Камудың француз тіліндегі түпнұсқа мәтінінің стилінің бұрмалануын атап өтті. 1982 жылы Гилберттің аудармасын шығарған «Хамиш Гамильтон» баспасы Джозеф Ларедоның аудармасын «Шеттен келген» деген атпен жариялады. 1983 жылы «Penguin Books» баспасы осы нұсқаны қағаздық басылымға алу үшін сатып алды. 1988 жылы «Vintage» баспасы АҚШ-та американдық Мэтью Уордтың аудармасын стандартты американдық «Шеттік» атауымен жариялады. Каму американдық әдеби стильдің ықпалында болды, ал Уордтың аудармасы американдық тілдік ерекшеліктерді көрсетеді және Камудың түпнұсқа прозасы мен стиліне жақынрақ келеді. 2012 жылы Сандра Смиттің жаңа аудармасы «Шеттен келген» деген атпен «Penguin» баспасынан жарық көрді.

Аударма арасындағы айырмашылықтар

Бұл аудармалардың арасындағы маңызды айырмашылық - романның соңындағы сөйлемдегі эмоцияның көрінісі: "Мен жүрегімді ғаламның игі бей-жайлығына аштым" Гилберт аудармасында, Ларедоның "Мен жүрегімді ғаламның жұмсақ бей-жайлығына аштым" (түпнұсқа французша: la tendre indifférence du monde; сөзбе-сөз "әлемнің жұмсақ бей-жайлығы"). 2000 жылы "Пингвин Классикс" басылымы Ларедоның аудармасын "жағымды" деген сөзін "игі" деп өзгертті. Смиттің 2012 жылғы аудармасы сөзбе-сөз аударманы "жұмсақ" деп қолданады, ол өзінің аудармашының жазбасында "игі" деген сөзді қолдану "жұмсақтың" қарама-қайшылықты нюансын түсіре алмайды" деп мәлімдейді. Соңғы жолдар да әртүрлі: Гилберт "Менің өлім жазасына кесілген күні көрермендердің үлкен тобы болуы керек және олар мені қорлаудың айқайларымен қарсы алуы керек" деп аударады, бұл Ларедо мен Смиттің "Мені жек көрудің айқайларымен қарсы алуы керек" деген аудармасымен қарама-қайшы келеді. Бұл үзіндіде "дүниелік бей-жайлықтың" бұрынғы жағдайына қарсы келетін оқиғалар баяндалады. Француз тілінде бұл сөз "cris de haine" деп аталады. Уорд мұны "жек көрудің айқайымен" деп аударады. Гилберт "қорлау" сөзін "атқару" сөздерімен қатар қояды. "Бүгін анам өлді" романының алғашқы сөйлемдері. Ағылшын тіліндегі аудармаларда бірінші сөйлем "ана бүгін қайтыс болды", "анам бүгін қайтыс болды" немесе олардың бір түрі деп аударылған. 2012 жылы Райан Блум оны "Бүгін, Маман өлді" деп аудару керек деп мәлімдеді. Оның ойынша, бұл романда дамыған Мурсоның кейіпкерін "қазіргі уақытта өмір сүретін", "өткенді саналы түрде ойламайтын" және "болашақ туралы уайымдамайтын" адам ретінде жақсы білдіреді.

Әнмен

"Killing an Arab" әнін Роберт Смит "Альберт Камюдың "l'entranger" (The Outsider) ромасының маңызды сәттері туралы менің әсерімді жинақтауға жасалған қысқаша поэтикалық тырыс" деп сипаттады. 1995 жылы орыс хэви-метал тобы Арияның сол аттас альбомынан шыққан "Noch koroche dnya" әні Камю романының соңғы сахнасындағы Мёрсоның пастормен кездесуіне негізделген. Бұл Мёрсоның бірінші тұлғадан баяндауында жазылған және (орыс тілінде) "Мені жек көрудің ұрандары маған сыйлық болады / Өлгенде мен жалғыз болмаймын" деген жолдарды қамтиды. The Lawrence Arms тобының Ghost Stories альбомынан шыққан "Asa Phelps Is Dead" әнінің соңында Мёрсоның өлім жазасын қабылдауы туралы үзіндіні Крис МакКоган оқиды. Бұл әннің мәтініндегі кейбір тақырыптармен үйлеседі. Халық әншісі Эрик Андерсеннің "The Stranger (Song of Revenge)" атты әні бар, ол 2014 жылғы "The Shadow and Light of Albert Camus" EP-сінде Камюдің туындыларына негізделген төрт әннің бірі. Tuxedomoon тобының үшінші синглы "The Stranger" деп аталды және 1981 жылы Suite en sous sol EP үшін "L'étranger (Gigue existentielle)" деп қайта өңделді. Екі нұсқаның мәтінінде де басты кейіпкердің анасының өліміне тікелей сілтеме жасалып, оның қосылу кешірімінде жылайтыны күтіледі. Avenged Sevenfold тобының "Life Is But a Dream" альбомынан шыққан алғашқы синглы "Nobody" Камюдің "The Stranger" ромасынан шабыттанды. Билли Вудстың "Aethiopes" альбомынан шыққан "Versailles" әнінің бірінші куплетінде Вудс кітаптағы өлтіру туралы тікелей айтады: "Мырза, бұл көшелерде ыстық, мен арабты атып тастауым мүмкін". Түрік рок-әні "Yabancı" (The Stranger) Ата Акдаг жазып, Фердиун Дюзагач пен Яя орындаған. Әннің мәтінінен: "Күндер өркендемейді, олар аттарын жоғалтты, бәрібір / Мен апаттың есігін қақтым / Мен біреу үшін өлтіретін бейтаныспын". Ән 2019 жылы шыққан "10'a Özel" альбомына енген.

Басқа медиада

Limbus Company – 2023 жылғы тәуелсіз қорқыныш Gacha RPG және оңтүстік кореялық Project Moon әзірлеушісінің кезекпен жүзеге асырылатын бейне ойыны. Мёрсо – ойналатын он екі кейіпкердің бірі және ол "Шет елдіктің" Мёрсосынан үлкен шабыт алған. Ол "Бүгін анам қайтыс болды. Немесе бәлкім кеше болған шығар, мен білмеймін" деген сөзді өзінің кейіпкерін таныстыруда қайталап айтады. Авторлық құқық мәселелеріне байланысты бұл цитата кейін "Бүгін мен анамды өлтірдім. Немесе бәлкім кеше болған шығар" ("Today, I killed mom, or maybe it was yesterday") деп өзгертілді.