Кіріспе

Жорж Перектің 1978 жылғы романы "Өмір: Пайдаланушы нұсқаулығы" (түпнұсқа атауы "La Vie mode d'emploi") – Жорж Перектің ең танымал романы, 1978 жылы жарық көрген. 1987 жылы Дэвид Беллос бұл романды алғаш рет ағылшын тіліне аударған. Кітаптың бетінде ол "романдар" деп, көпше түрінде берілген, оның себептері оқырманға кітапты оқығанда ашық болады. Кейбір сыншылар осы туындыны постмодернистік әдебиеттің үлгісі деп санайды, бірақ Перек жапсырмалардан қашуды қалаған және ұзақ мерзімді қарым-қатынасын тек Оулипо (OUvroir de Littérature Potentielle) тобымен жүргізген. "Өмір: Пайдаланушы нұсқаулығы" көптеген байланысты әңгімелер мен идеяларды, сондай-ақ әдеби және тарихи сілтемелерді қамтиды. Ол 11 rue Simon Crubellier мекенжайындағы, Париж қаласындағы ойдан шығарылған пәтер үйінің тұрғындарының өміріне негізделген. Роман күрделі жазу шектеулерінің жоспары бойынша жазылған және негізінен бірнеше элементтерден тұрады, олардың әрқайсысы туындының күрделілігін арттырады.

Сюжет

Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар арасында өте бай ағылшын, Бартлбут (аты екі әдеби кейіпкерді біріктіреді, Герман Мелвиллдің Бартлбиі және Валери Ларбоның Барнабуты) қалған өмірін алып, бүкіл байлығын жұмсайтын жоспар жасайды. Біріншіден, ол 10 жыл бойы Валеннің жетекшілігімен акварель суреттерін салуды үйренеді, ол 11 rue Simon Crubellier мекенжайында тұрады, ал Бартлбут та сонда пәтер сатып алады. Содан кейін ол адал қызметшісі Смаутфпен бірге 20 жылдық әлемді аралау сапарына шығады (Смаутф та 11 rue Simon Crubellier мекенжайында тұрады), әр екі апта сайын әртүрлі порттың акварель суретін салып, барлығы 500 акварель суретін жасайды. Бартлбут әр суретті Францияға қайтарып жібереді, онда қағаз тірек тақтаға жабыстырылады, ал мұқият таңдалған шебер Гаспар Винклер (сонымен қатар 11 rue Simon Crubellier мекенжайында тұрады) оны тізбектеп кеседі. Бартлбут қайтып келгенде уақытын әрбір тізбекті шешіп, көріністі қайта жасайды. Әрбір аяқталған тізбек қағазды қайта байланыстыру үшін 11 rue Simon Crubellier мекенжайында тұратын тағы бір шебер Жорж Морельдің арнайы ерітіндісімен өңделеді. Ерітінді қолданғаннан кейін ағаш тірегі алынып тасталады, ал сурет оның салынған портына жіберіледі. Сурет салынған күннен дәл 20 жыл өткен соң, сурет жуғыш ерітіндіге салынды, бояулары ерігенше, ал қағаз, кесілгеннен кейін қайта біріктірілген жерлердегі әлсіз іздерден басқа бос, Бартлбутқа қайтарылады. 50 жылдық еңбектің нәтижесінде әлемде ешқандай із қалдырмауы тиіс еді. Бірақ Бартлбут үшін өкінішке орай, Винклердің тізбектері күрделене түседі және Бартлбут соқыр болады. Сондай-ақ өнерге құмар адам Бартлбуттың өнерін жоюға тырысып, оны тоқтатуға араласады. Бартлбут жоспарларын өзгертуге мәжбүр болады және суреттерді теңізге қайтарудың орнына, оларды жергілікті пеште күйдіреді, себебі тапсырмамен айналысатын адамдар оны сатпауынан қорқады. 1975 жылға қарай Бартлбут жоспарынан 16 ай қалып қояды және ол 439-шы тізбегін аяқтауға жақын тұрғанда қайтыс болады. Тізбектің соңғы тесігі X әрпіне, ал оның қолындағы бөлігі W әрпіне ұқсайды.

Құрылымы

Бүкіл блок негізінен 1975 жылдың 23 маусымында, кешкі сағат 8-ден сәл бұрын, Бартлбуттың өлімінен кейін, уақыт тоқтағандай бейнеленген. Дегенмен, шектеулер жүйесі блок тұрғындарының өткені мен қазіргісінің, сондай-ақ олардың өміріндегі басқа адамдардың тарихтарын қамтитын жүздеген жеке оқиғаны жасайды. Бартлбуттың тарихы – басты желі, бірақ ол көптеген басқа да оқиғалармен байланысты. Тағы бір маңызды желі – суретші Серж Валеннің соңғы жобасы. Бартлбут әлемді аралау сапарына шығар алдында оны жеке сабақтарға шақырып алады және Вален тұратын блоктан өзіне де пәтер сатып алады. Ол ғасыр бойында осы блокта тұрған көптеген суретшілердің бірі. Ол бүкіл пәтер блогын, фасадты алып тастап, барлық тұрғындары мен олардың өмірінің мәліметтерін көрсететін сурет салуды жоспарлайды: романның кейіпкері Вален романды сурет түрінде бейнелеуге тырысады. Кітаптың ортасында орналасқан 51-тарау Валеннің барлық идеяларын тізімдейді, сонымен қатар осы уақытқа дейін және болашақта көрінетін негізгі оқиғаларды бөліп көрсетеді. Бартлбут пен Вален екеуі де өз жобаларын іске асыруда сәтсіздікке ұшырайды; сәтсіздік – көптеген оқиғаларда қайталап келетін тақырып.

Тұрғын үй блогы

Перектің ұзақ жылдар бойы қолға алған жобаларының бірі – Париждің тұрғын үй кешенін, егер бүкіл қасбеті алынып, барлық бөлмесі көрінсе, сипаттау болатын. Перец тізімдерге әуес болған: мұндай сипаттама соңғы бөлшектеріне дейін толық болуға тиіс еді. Бартлбуттың жұмбақ әңгімесі кітаптың басты оқиғасы болса, «11 rue Simon Crubellier» романың тақырыбы болып табылады. «11 rue Simon Crubellier» Бартлбут қайтыс болған сәтте уақытта тоңдырылған. Адамдар әртүрлі пәтерлерде, баспалдақтарда және жертөлелерде тоңған күйде. Кейбір бөлмелер бос тұр. Повесть шахматтағы жылқының қимылындай жылжиды, әр бөлмеге бір тарау арналған (демек, пәтердегі бөлмелер неғұрлым көп болса, соғұрлым көп тараулар беріледі). Әр бөлмеде сол бөлменің тұрғындары, немесе бұрынғы тұрғындары, немесе олармен қарым-қатынас жасаған адам туралы білеміз. «11 rue Simon Crubellier» тұрғындарының көптеген кейіпкерлері, мысалы, Смаутф, Вален, Винклер және Морель, Бартлбуттың ізденісімен тікелей байланысты. Осылайша, сол бөлмелерде Бартлбуттың жұмбағының повесті одан әрі дамиды. Дегенмен, көптеген оқиғалар Бартлбутпен тек «11 rue Simon Crubellier» тарихы арқылы байланысты.

Жоғарғы саты

Роман құру құралы ретінде шағын саяхат Оулипо тобының көптен бері қалыптасқан идеясы болды. Перек ғимараттың жоспарын 10х10 тор түрінде жасады: 10 қабат, оның ішінде жертөлелер мен шатырлар, және 10 бөлме, оның ішінде екі баспалдаққа арналған. Әр бөлме бір тарауға сәйкес келеді, ал тараулардың реті шағын саяхатшының тордағы қозғалысымен анықталады. Дегенмен, роман тек 99 тараудан тұратындықтан, Перек Бартлбуттың сәтсіздік тақырыбын романның құрылымына да таратып, оны күшейтеді.

Тізімдер

Перек романының мазмұны ішінара 42 тізімнен құралған, әрқайсысы 10 элементтен тұрады (мысалы, «Маталар» тізімі он түрлі матадан тұрады). Перек кітаптың 99 тарауында осы элементтерді тарату үшін грек-латын квадраттарын немесе «биквадраттарды» пайдаланды. Биквадрат судоку сияқты, бірақ одан күрделі, себебі элементтердің екі тізімін торға тарату қажет. Суреттегі мысалда бұл екі тізім грек және латын әліпбилерінің алғашқы үш әрпін құрайды; әр жасушада грек және латын әрпі бар, және судокудағыдай, тордың әр қатары мен бағанында әр әріп бір рет келеді. Осы қағиданы қолданып, Перек 21 биквадрат жасады, олардың әрқайсысы 10 элементтен тұратын екі тізімді бөледі. Бұл Перекке оның 10 элементтен тұратын 42 тізімін 99 тарауға таратуға мүмкіндік берді. Пәтер блогының 10x10 картасындағы кез келген жасуша 21 биквадраттың әрқайсысындағы сәйкес жасушамен салыстырылуы мүмкін, сондықтан әр тарау үшін 42 элементтен тұратын әртүрлі тізім жасалуы мүмкін. 39 және 40 тізімдердегі («Бұрылыс» және «Қателік») элементтер 1-ден 10-ға дейінгі сандардан басқа ештеңе емес; егер Перек «Қателік» биквадратына қараса және, мысалы, берілген жасушада «6» санын тапса, ол осы жасушаға сәйкес келетін тараудың 6-топтағы тізімдер үшін биквадраттар тағайындаған белгілі бір мата, түс, аксессуар немесе зергерлік бұйымды қоса алғанда, «қателік» жасайтынына көз жеткізеді. Перек сондай-ақ осы тізімдердің 40-ын төрт топқа бөлді (мысалы, алтыншы кіші топта «Маталар», «Түстер», «Аксессуарлар» және «Зергерлік бұйымдар» тізімдері бар), бұл оқиға жасау машинасына қосымша күрделілік қосты. Тағы бір өзгеріс 10-шы кіші топта 39 және 40 тізімдердің болуынан туындайды; 39 және 40 тізімдер кейде өздерінің кіші топтарын белгілі бір тарауда өңдеуге жарамсыз деп есептейтін. Перектің өмірбаясын жазған Дэвид Беллостың айтуынша, 39 және 40 тізімдердің өзіне-өз рефлексиялық қасиеті «оған топтағы басқа шектеулерді жібермеу арқылы («бұрылыстың бұрылысы»), немесе биквадрат нөмірімен анықталмаған топтағы шектеулерді жіберу арқылы («қателіктің қателігі»), немесе мүлдем қателіктерді («бұрылыстың қателігі») жібермеу арқылы «бұрылысты» қолдануға мүмкіндік берді». Перек тізімдердің көбінесе жай ғана ұсыныс екенін мойындағаны маңызды; кейбір тарауларда олардың белгіленген элементтерінің саны 42-ден азырақ.

Қабылдау

The New York Times Book Review журналында романшы Пол Остер былай деп жазды: "Георгес Перек 1982 жылы 46 жасында қайтыс болды, өзінен онға жуық кітап және керемет даңқ қалдырды. Итало Кальвиноның айтуынша, ол 'әлемдегі ең ерекше әдеби тұлғалардың бірі, ешкімге ұқсамайтын жазушы' еді. Бізге оны түсінуге біраз уақыт керек болды, бірақ енді оның маңызды туындысы – "Өмір: Пайдаланушы нұсқаулығы" (1978) – ағылшын тіліне аударылған соң, заманауи француз әдебиетін бұрынғыша қарастыру мүмкін емес".