Кіріспе

Галтон көпірі – Англияның Батыс Мидлендс аймағындағы Бирмингемге жақын Сметвик қаласындағы құйма темірден жасалған көпір. 1829 жылы автомобильдік көпір ретінде ашылған бұл құрылыс 1970 жылдан бері жаяу жүргіншілерге арналған. Оны Томас Телфорд Бирмингем каналының жаңа магистральдық желісінің үстінен жол салып беру үшін салған, канал терең ойысқа салынған еді. Көпір каналдан 21 метр биіктікте орналасқан, салынған кезде ол әлемдегі ең биік бір құбылысты аркалы көпір деп есептелген, ені 8 метр, ал ұзындығы 46 метр. Темір бөлшектері жақын жердегі Хорсли темір зауытында жасалып, тас тіреулердің үстіне жиналған. Көпірдің дизайнына әсем шам бағаналары және арка астындағы X тәрізді тіректер кіреді. 1840 жылдары бір тіреуден теміржол көпірі салынды, оның периласы бастапқы көпірмен үйлесімді. Галтон көпірі 140 жылдан астам уақыт бойы көліктерді тасыды, 1970 жылдары Тельфорд Уэй деп аталған жаңа жол оны айналып өтіп, қазір тек жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер пайдаланады. Бұл көпір Телфорд салған алты көпірдің бірі, олардың дизайны ортақ және әлі өзгертілмеген. 1980 жылдары шағын жөндеу жұмыстары жүргізілді, содан кейін ол бастапқы қара түсінен оның ерекшеліктерін жақсартуға арналған түстер схемасына боялды. Оны Canal and River Trust күтіп ұстайды және жақын жердегі Сметвик Гальтон көпірі теміржол стансасына оның атын берген. Бұл – I санаттағы ескерткіш.

Өмірбаян

Бастапқы Бирмингем каналы 1760-шы жылдардың соңында, қазіргі Батыс Мидлендс аймағындағы Қара елдің көмірлі аудандары арқылы Бирмингемді Вулвергемптонмен байланыстыратын, иректелген бағытпен салынған. Бағыт бойындағы ең үлкен кедергі – Бирмингемнің солтүстік-батысында орналасқан Сметвик маңындағы биік жер болды. Инженерлер бастапқыда осы жерге туннель қазуды жоспарлаған, бірақ жердің жағдайы қолайсыз екенін анықтады. Сондықтан, каналды төбеден бірнеше шлюздер арқылы өткізді. 1820 жылдарға қарай канал арқылы тасымалдау көлемі зор өсті, ал оның тарлығы кептеліске әкелді. Сметвиктің шыңы қысқа болды және екі жағы да шлюздермен шектелген; нәтижесінде, екі жақта да ұзын кезегімен қайықтар жиналатын, ал қайық экипаждары арасында жиі жанжалдар туындады. Жақсартулар жылдар бойы талқыланды, бірақ инвестициялардың тікелей себебі – Бирмингемді Вулвергемптон арқылы Ливерпульмен байланыстыратын темір жол салу туралы ұсыныс болды. Канал иелері сол кездегі ең көрнекті инженер Томас Тельфордпен кеңесті, ол жаңа, тік бағытты (Жаңа Басты Желі деп аталды, ал бастапқы канал Ескі Басты Желіге айналды) жобалады, бұл каналдың ұзындығын айтарлықтай қысқартты. Бұл жоба Сметвиктің биік жері арқылы жасанды аңғар қазуды қамтыды. Көпірге жергілікті кәсіпкер және Бирмингем каналы компаниясының ірі инвесторы Сэмюэл Тертиус Гальтонның есімі берілді. Жұмыс барысында үш жергілікті жол қиылысты, олардың екеуі дәстүрлі тас көпірлермен алмастырылды, бірақ Роубък Лэйн кесудің ең кең және ең терең жерінен өтуі керек еді. Жаңа бағыттағы барлық көпірлер сияқты, ол да су жолын және жағалау жолдарын кедергісіз өтуі тиіс болды. Сондықтан Тельфорд жеңіл конструкция қажет деп ойлады. Тельфорд құйма темірді қолдануда алғашқылардың бірі болды және осы материалды пайдалана отырып, оның көпірлері мен су құбырлары үшін танымал болды, ол бұрын кірпіш немесе таспен салына алмаған кең аумақты құруға мүмкіндік берді. Құйма темір созылғанда сынғыш, бірақ қысымға төзімді; көпір салуда ол көбінесе доға тәрізді конструкцияда қолданылды. Әлемдегі алғашқы темір көпір Гальтон көпірінен елу жыл бұрын Шропширде ашылды. Тельфордты қоса алғанда, инженерлер 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында құрылыс әдістерін жетілдіруге көп күш салды.

Дизайн

Көпірдің ұзындығы 45,72 м, ені 7,92 м және каналдан 21,34 м биіктікте орналасқан. Ол жеті бөліктен құралған алты құйма темір қабырғадан тұрады, бұл бөліктер бір-біріне болттармен бекітілген. Көпір аңғардың беткейлеріне орнатылған биік кірпіш тіреулерге сүйенеді. Палуба тақтасы X тәрізді икемделмелі конструкциялармен қолдауға алынған. Тельфорд декоративтік қоршау мен шам бағаналарын қосты, олар да құйма темірден жасалған. Салынған кезде, бұл канал үстіндегі ең ұзын көпір және әлемдегі ең биік бір аралық аркалы көпір деп есептелді; Тельфорд өзінің естеліктерінде: «Ең терең қазба орнында әлемдегі ең үлкен канал көпірі тұрғызылды; ол темірден жасалған» деп жазған. Барлық темір бұйымдары жақын маңдағы Типтон қаласындағы, канал жанындағы зауытында Хорсли темір зауытында құйылған. Тельфорд өзінің, өмірден кейін жарық көрген естеліктерінде Галтон көпірін «ерекше аралық» деп сипаттаған. Ол мұндай биік көпірді салу және оны құйма темірден жасау туралы шешімін, сол кезде әлі де жаңа материал болған, «қауіпсіздік пен экономиканың үйлесімі» деп түсіндірді. Қиырдың жағалауына жететіндей биік тас көпірге ауыр жаңбыр кезінде суға толып, бүгіліп кету қаупі бар едәуір тіреулер қажет болар еді, ал темір аралық жеңіл және кішірек тіреулерді қажет етеді. Тельфорд: «Тас конструкциясының көлемі аз, және оның жеңілдігі көрінеді, бұл әрбір қараушыға ұнайды» деп жазды. Галтон көпірі – Тельфордтың ұқсас жобамен салған алты құйма темір аркалы көпірінің соңғысы. Біріншісі 1810 жылы Шотландияның таулы аймағында салынған Бонар көпірі болды, ол үлгі болып қызмет етті. Басқаларына Теуксберидегі Мит көпірі (Галтон көпірінен үш жыл бұрын салынған) және Ворстерширдегі Холт Флит көпірі (1828 жылы аяқталған) жатады. Галтон көпірі – алты көпірдің ішінде кейіннен өзгертілмеген жалғыз көпір. Бонар көпірі су тасқынынан зардап шекті, ал Мит және Холт Флит көпірлері 20-шы ғасырда заманауи материалдармен нығайтылды. Қалғандары – Шотландияның солтүстік-шығысындағы Крейгеллачи көпірі (1814 жыл) және Солтүстік Уэльстегі Бетс-и-Коудтағы Ватерлоо көпірі (1816 жыл), екеуі де 20-шы ғасырда нығайтылды. Галтон көпірі бастапқыда аңғардың екі жағына да көрікті көріністерді ұсынды, бірақ қазір бұл көріністер бұғатталған. Көпір батыста (Вулвергемптон) 1860 жылдары салынған Сметвик станциясының теміржол көпірімен және шығыста (Бирмингем) 1970 жылдардағы жол жобасының каналдан өтетін бөлігімен шектеліп қалған.

Тарих

Құрылыс жұмыстары 1827 жылы басталды. Ол және көпір 1829 жылдың желтоқсан айында ашылды. Көпірге 150 жылға жуық уақыт бойы ауыр көліктердің жүктемесі артты, содан кейін 1970 жылдары Роубък Лэйн (Гальтон көпірі мен іргелес Саммит көпірі арқылы өтетін жол) жол жақсарту жобасымен айналып өтті. Әлдеқайда кеңірек жол (A4252) салынды және Гальтон көпірі көліктер үшін жабылды, бірақ жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер үшін ашық күйінде қалды. Жаңа көпір салудың орнына, 1970 жылдардағы инженерлер кесуді ішінара толтырып, канал үшін ені тарытылған бетон туннель салды. Гальтон көпіріне параллель жүретін жаңа жол Тельфорд жолы деп, ал канал туннелі Гальтон туннелі деп аталды. Көпірдің маңындағы аймақ кейде Гальтон аңғары деп аталады. Бұл құрылым жақын орналасқан Сметвик-Гальтон көпірі теміржол станциясына атын берді. Көпір 1987 жылы шағын құрылымдық жөндеу жұмыстарынан өтті және оның ерекшеліктерін жақсарту үшін қайта боялды; оған дейін ол әрқашан қара түспен боялған болатын. 2000 жылдардағы арқандарды пайдалана тексеру жүргізілгенде, көпірдің жақсы жағдайда екені және 1980 жылдардағы бояу жұмыстары жақсы сақталғаны анықталды. Көпірге Canal and River Trust (бұрынғы British Waterways) жауапты. Ол 1971 жылдан бері ең жоғары санаттағы – I санаттағы мәдени ескерткіш болып табылады. Мәдени ескерткіш мәртебесі заңмен бұзуға немесе өзгертуге қарсы қорғауды қамтамасыз етеді. Тізімге енгізілген мәліметтерде теміржол арқылы жалғасқан бөлігі де нақты көрсетілген.