Кіріспе

Темір жол көпірі Тейн өзені арқылы, Шотландия
Темір жол көпірі

Тейн көпірі (Drochaid rèile na Tatha) Шотландиядағы Тейн бұғазы арқылы Дунде мен Фифтегі Вормит маңындағы темір жол қозғалысын қамтамасыз етеді. Оның ұзындығы 4 километрді (2.75 миль) құрайды. Бұл осы жерде салынған екінші көпір. Тейн арқылы көпір салу жоспарлары 1854 жылы пайда болған, бірақ алғашқы Тейн көпірі 1878 жылға дейін ашылмады. Ол салыстырмалы түрде төмен құнмен, жеңіл решетті конструкциялы, бір рельстік көпір болды. 1879 жылдың 28 желтоқсанында, пойыз өте жатқанда, көпір күрт қатты желдің салдарынан құлап, барлық жолаушылар қаза тапты. Бұл оқиға тарихындағы ең ауыр көпірге байланысты инженерлік апаттардың бірі болып есептеледі. Салдарынан жүргізілген тергеу көрсеткендей, көпірдің конструкциясы қатты желге төтеп беруге жеткіліксіз болған. Оның орнына темір мен болаттан жасалған, екі рельстік, алғашқы көпірдің қалдықтарына параллель екінші көпір салынды. Жұмыс 1883 жылдың 6 шілдесінде басталды және көпір 1887 жылы пайдалануға берілді. Жаңа көпір Сауда кеңесі тарапынан жан-жақты сынақтан өтті, нәтижесінде жағымды бағаланды. 2003 жылы көпір нығайтылып, жаңартылды және жобаның ауқымы мен қиындығын ескере отырып, Британдық құрылыс индустриясының инженерлік сыйлығына ие болды.

Құрылыс бөлшектері

Тей көпірінің инженерлік егжей-тегжейлері бұрынғы виадукттарға қарағанда әлдеқайда қарапайым, жеңіл және арзан болды. Әрбір бағана бөлімінің өңделген негізі төмендегі бөлімнің жоғарғы жағындағы өңделген кеңейтілген бөліміне сенімді бекітілді. Буынды бұрандалар арқылы тіректердегі сәйкес тесіктер арқылы қосылыс бекітілді. Бар және ілгіш тақталардың барлығында бойлық ойықтар болды. Қаптама арқалығы ілгіш тақталардың арасына орналастырылып, үш ойық та сәйкес келді. Содан кейін үш ойық арқылы қақпақ орнатылды. Екі металл клиндер қалған ойықтың арасын толтыру үшін орналастырылып, галстуқты кернеуге келтіру үшін тығыз қағылды. Көлденең бекітуге қайырылған темірден жасалған арналық темір орнатылды. Бұрандалардың бастары бір-біріне және бағанаға тым жақын болды, кілтпен оңай тарту қиын болды; бұл арналық темір тіректерін дайындаудың дәлдігінің жетіспеуімен бірге құрылыс алаңында әртүрлі шешімдерге әкелді (олардың бірін куәгер "өмірімде көрген ең шала жұмыс" деп сипаттады). Алайда, Крамлин және Белах виадукттарында көлденең бекітуді бағаналарға сенімді бекітілген құйма темір арқалықтармен қамтамасыз етті, содан кейін диагональды тіреулер арқалықтарға бекітілді. Сауал сотының төрағасы Белах виадугының тіректерінің егжей-тегжейлі инженерлік шешімдерін мақтаған және виадукты бұрынғыдай салынған ең жеңіл және арзан виадукттердің бірі деп сипаттаған заманауи кітаптан ұзақ цитата келтірді. Бұл виадуктың ерекшелігі – аралық немесе қашықтық арқалықтары бағаналарды қоршап тұрады, олар сол жерде жоғары көтеріледі, арқалықтар бұл бөлікке өте дәл бейімделген. Бүкіл құрылыста ешқандай цемент қолданылмады, ал тіректері аяқталғаннан кейін және тік және көлденең қайырылған темір тіреулер керілгеннен кейін, бір-бірімен біріккендей берік болды. Барлық жинақтау арнайы осы мақсат үшін жасалған машиналармен жасалды және жұмысты математикалық дәлдікпен аяқтады. Бағананың қабырғалары барлығы тегістелді және шеттері жоңдалды, әрбір бағана төмендегі бағанаға 5/8 дюйм тереңдікте кіріктірілді, ауыз және оған арналған ойық жоңдалған және тесілген. Арқалықтар тіреуіштерге тірелетін бағананың бөлігі де жоңдалды. Бұл операциялардың барлығы бір уақытта орындалды, бағана қуыс мандрель токарлық станогында орталанған. Жоңдалғаннан кейін бағаналар бұрғылау машинасына жіберілді, онда әрбір қабырғадағы барлық тесіктер бірден қатты материалдан бұрғыланды. Бұл барлық бағаналар бір машинада жасалғандықтан, тесіктер бағаналар бір-біріне тігілгенде мінсіз сәйкес келді. Ұқсас күтім арқалықтарға да қолданылды, олар ұштарында осы мақсатқа арналған машиналармен тесілді. Осылайша, виадукттың бөліктерін орнату орнында біріктіру кезінде сөздік құралдар қажет болмады, сонымен қатар жұмыстың барысын баяулату үшін кескіш немесе қайрақ қолданудың қажеті болмады. Төраға айтқандай, Белах виадугы артығымен инженерленген немесе Тей көпірі жеткіліксіз инженерленген.

Құрылыс

Бух жобасын қайта қарастырып жатқанда, көпір құрылысына конкурсты ұтып алған компания, Кардиффтен келген Де Берг мырзалары банкрот болды. 1874 жылдың маусым айында жұмыстың жалғасуы үшін келісімшарт Хопкин Гилкес және Компанияға берілді, олар бұрын Белах виадугы үшін темір конструкцияларын жеткізген Мидлсбро компаниясының ізбасары болды. Гилкес бастапқыда барлық көпір темірін Тессидте өндіруді жоспарлаған, бірақ шындығында құйма темір бөлшектерін өндіру үшін Вормиттегі қорыту зауыдын пайдалануды жалғастырды және құюдан кейінгі шектеулі өңдеу жұмыстарын жүргізді. Жобадағы өзгерістер құнға қосымша шығын әкеліп, кешігуге себеп болды, және 1877 жылдың 3 ақпанында түнгі уақытта екі биік арқалық орнатылып жатқанда құлап кеткеннен кейін жағдай нашарлады. Құлаған арқалықтарды алып тастап, жаңаларын орнату қажет болды. Бұл көпірдің қыркүйекке дейін пойыз қатынасы үшін аяқталуына деген үміттерге қауіп төндірді. Алты айдың ішінде алты құрылысты аяқтау және он 245 футтық (75 м) аралықтарды орнату үшін сегіз ай ғана уақыт қалды. 44 метрлік аралықтардың бесеуі мен жетеуі де осы процестен өтуі керек еді. Жеті үлкен және үш кішкентай тіреуіштерді салу қана қалды. Олардың орнына қойылатын темірдің салмағы зор болды, және мұның бәрін сегіз айдың ішінде істеу мүмкін емес сияқты көрінді. Ауа райының жағдайына көп нәрсе байланысты, бірақ ол жағдай да қолайлы емес еді. Теміржол инспекциясының генерал-майоры Хатчинсон, ауыр локомотивтердің жүктемесінен туындаған 1,5 тонналық (5 т/м) жүктеме астында 245 футтық (75 м) көпір арқалықтарының иілуін өлшеді. Ол "менің пікірімше, бұл нәтижелер қанағаттанарлық деп есептелуі керек" деді. Жылдамдықпен өтетін локомотивтер кезінде теодолитпен байқалған бүйірлік тербеліс [шамамен, ырғақты солдан оңға қозғалыс] аз болды және жалпы құрылымның беріктігі жоғары болды. Хатчинсон кейбір ұсақ жөндеу жұмыстарын жүргізуді талап етті, сондай-ақ көпірден өтетін қозғалысқа жылдамдық шегін қою туралы "ұсыным" жасады. Кейіннен Хатчинсон тергеуге осы жылдамдық шегін тіреуіштердің минималды конустығына байланысты ұсынғанын түсіндірді. Тексеру есебінде: "Егер мүмкін болса, сол жерге тағы келгенімде, вагондармен пойыз өтетін кездегі күшті желдің әсерін байқауға мүмкіндік алғым келеді" делінген. 1878 жылдың 1 маусымында Тей көпірі жолаушылар тасымалы үшін ашылды, ал ресми ашылу рәсімі өткен күні өтті, оның барысында Томас Бух "көпірдің инженері ретіндегі еңбегі үшін" Данди қаласының құрметті азаматы аталды. 1879 жылдың 20 маусымында королева Виктория Балморалдан оңтүстікке қайтып келе жатып көпірден өтті; Бух оған олай жасамас бұрын таныстырылды. 1879 жылдың 26 маусымында ол Виндзор сарайында королеваның қолдарынан рыцарь атағын алды.

Апатқа ұшыраған сәтсіздік

1879 жылғы 28 желтоқсан күні түнгі сағат 19:15-те көпірдің орталық бөлімдері қатты қысқы дауыл кезінде құлап кетті. Сол кезде көпірден өткен, 75 жолаушы мен экипаж тасыған 6 вагонды пойыз мұзды Тай өзеніне құлап түсті. Көпірдегі 75 адамның барлығы қаза тапты. Оқиға бүкіл елді дүр сілкіндіріп, Виктория дәуіріндегі инженерлер қауымдастығына үлкен соққы берді. Соңғы тергеу көрсеткендей, көпірдің жобасында қатты жел ескерілмеген. Құлау кезінде Тай өзенінің сағасында 10-11 балдық дауыл соғып тұрды, ол көпірге тік бұрышпен келіп түсті. Пойыздың локомотиві (Солтүстік Британ темір жолының 224 нөмірі) өзеннен құтқарылып, кейін теміржол қызметіне қайта жарақталып қойылды. Сауда кеңесі қауіпсіз деп танығаннан кейін бар болғаны он тоғыз ай өткен соң ашылған көпірдің құлауы қоғамға ұзақ мерзімді әсер етті. Кейбір сарапшылардың пікірінше, бұл Британ аралдарындағы ең танымал көпір апаты болып саналады. Апат құрбанына арнап Уильям МакГонагал "Тей көпірінің апаты" атты әйгілі өлеңін жазды. Бүгінде Тай өзенінің бетінен тіпті су тасқыны кезінде де көпірдің бастапқы тіректерінің қалдықтарын көруге болады. 2005 жылы шотланд драматургы Майк Гибб пен композитор Майри Патон Дундиде "Five Pound and Twa Bairns" атты музыкалық қойылымның тұсаукесерін өткізді. Бұл қойылым апатта жақындарын жоғалтқан, әртүрлі әлеуметтік топтан шыққан үш әйелдің тағдырына арналған. Мюзикл бірнеше рет қойылды, оның ішінде Дунди Реп театрында үш рет толық сатылды.

Ұсыныстар

Тей көпірінің істен шығуынан кейін, Солтүстік Британ темір жолы компаниясы оны қайта құру немесе ауыстыру жоспарларын әзірлеуді бастады. Қайта құрылған көпірдің жобаларын инженер-құрылысшы сэр Джеймс Бранлиз ұсынды. Екінші көпірдің бағаланған құны 1884 жылы 640 000 фунт стерлинг болды, бұл соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең; бұл көрсеткіш асып кеткенімен, ол тым оптимистік болған жоқ. Құрылыс жұмыстары бөлініп қарастырылғанда, тіреулерді құруға 282 000 фунт, арқалықтар мен парапеттерді орнатуға 268 000 фунт, ал кіреберістер мен аркаларды жасауға 90 000 фунт жұмсалды. Екінші Тей көпірі бүгінгі күнге дейін қолданыста. Құрылысты зақымданудан қорғау үшін, көпірден өтетін пойыздың локомотивтерінің екі бағыттағы қозғалысы шектеледі; бірнеше локомотивтің тізбегі кем дегенде 60 фут (18 м) қашықтықта болуы тиіс, бұл үшін бөгет немесе жеңіл вагондар қолданылады. 2003 жылы көпірді нығайту және жаңарту жобасы 20,85 миллион фунт стерлингке бағаланып, британдық құрылыс индустриясының азаматтық инженерлік саласындағы сыйлығын жеңіп алды. Көптеген құс қалдықтары көпірдің темір торларынан қолмен сыпырылып, қаптарға салынды. Сонымен қатар, жүздеген мыңдаған құрастыру бұрандалары (писірлер) алынып, жаңаларымен ауыстырылды, бұл жұмыстарды жұмысшылар тез ағыс сулы шығанақтың үстінде, қауіпті жағдайда орындады.