Кіріспе

Шотландияның шығыс орталық бөлігінде Форт шығанағын (Firth of Forth) бойлайтын аспалы көпір.

Шотландия Парламенті 2008 жылдың ақпан айынан бастап көпірден төлем алуды тоқтатуға дауыс берді. Ілесіп жатқан Квинсферри өткелі 2017 жылдың тамызында ашылды, ол Форт шығанағы арқылы M90 тас жолын жүргізіп өтеді, бұл Форт-роуд көпірінің жобалық қуатынан асып кеткенін алмастырды. Форт-роуд көпірінің ең қарбалас күнінде күніне 65 000 көлік өткен. Кейін Форт-роуд көпірі жөндеу және қайта жаңарту жұмыстары үшін жабылды. Ол 2018 жылдың ақпан айында қайта ашылды, енді тек қоғамдық көліктерге арналған дәліз ретінде белгіленді, автобустар мен таксилерден басқа жеке көліктердің кіруі шектелді; жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерге көпірді пайдалануға рұқсат етілді. 2023 жылдың мамырында Stagecoach Fife Ұлыбританияда жолаушыларды тасымалдау үшін алғашқы жүргішсіз автобус қызметін іске қосты, оның басты бөлігі Форт-роуд көпірінен өтеді.

Тарих

Көпір орналасқан жердегі алғашқы өткелді 11 ғасырда король Малкольм III-нің әйелі Маргарет құрды, ол Эдинбургтен Данфермлин аббаттығы мен Сент-Эндрюсқа діни қажыларды тасымалдау үшін паром қызметін іске қосты. Оның құрылуы қазірге дейін сақталған Квинсферри және Солтүстік Квинсферри порты қалаларының пайда болуына себеп болды; жолаушылар паром қызметі 800 жылдан астам үзіліссіз жалғасты. Бұл жерде жол өткелі құру туралы ұсыныстар алғаш 1740 жылдары айтылды, бірақ оның мүмкіндігі 1890 жылы Форт көпірі салынғаннан кейін ғана қарастырылды. 1920 жылдары Ұлыбританияның жол нөмірлеу жүйесі құрылғанда, өткелдің көліктер үшін маңыздылығы артып, назар аударылды. Жоспарлаушылар A9 магистральдық жолын Форт арқылы жүргізуді жоспарлады, бірақ маршруттың бір бөлігі ретінде паромдық өткелді пайдалануға келіспеуі A90 нөмірін тағайындауға әкелді. 1920-1930 жылдары жол өткелі үшін күшті лоббилік жұмыстар жүргізілді, сол кезде жалғыз көлік өткелі – бір ғана жолаушылар мен көліктерді тасымалдайтын паром еді. Сэр Уильям Денни 1930 жылдары осы қызметті кеңейтуді қолдады, Лондон және Солтүстік-Шығыс темір жолының тапсырысы бойынша, жақын жердегі теміржол көпірін толықтыру үшін екі қосымша паромды ұсынып, оларды басқарды. Олардың табысының арқасында 1940-1950 жылдары тағы екі паром қосылды, сол кезде паромдар жылына 40 000 рейс жасап, 1,5 миллион жолаушы және 800 000 көлікті тасымалдады.

Дизайн

Форт өзенін аралап өтетін ең жаңа және ең жақын көпір (1936 жылы салынған Кинкардин көпірі) әлі де 15 миль (24 км) жоғары ағыста орналасқандықтан, Эдинбург пен Файф арасындағы жолмен өтуге деген сұраныстың артуы Ұлыбритания үкіметін 1947 жылы парламент актісімен Форт жол көпірі бірлескен кеңесін (FRBJB) құруға мәжбүр етті. Бұл кеңес, паром қызметін алмастыратын жаңа көпірді салуды бақылау үшін құрылды. 1955 жылы екі жақтың да билігі зерттеу жүргізіп, сағаның астындағы туннельдің балама жобасын жасады. Бұл жоба Маунселл схемасы деп аталды және қазіргі жол көпіріне қарағанда теміржол көпіріне жақын салынбақ болды. Алайда, жоба тым ауқымды болғандықтан, одан бас тартылып, оның орнына көпір салынды.

Құрылыс

1958 жылдың ақпан айында соңғы құрылыс жоспары бекітілді және жұмыс қыркүйекте басталды. Mott, Hay and Anderson және Freeman Fox & Partners жобалау жұмыстарын жүргізді, ал Sir William Arrol & Co., Cleveland Bridge & Engineering Company және Dorman Long компанияларының бірлескен кәсіпорны көпірді 15,1 миллион фунт стерлингке салды. Көпірді тұрғылықты жобалау инженері Джон Александр Кинг Гамильтон FRSE (1900–1982) басқарды. Бұл Еуропадағы ең ұзын болаттан жасалған аспалы көпір еді. Оның құрылысында 210 000 тонна бетон және 9 миль (14 км) ұзындығындағы екі қабатты жолдар қолданылды. Reed & Mallik көпірге келу жолдарын салды. Көпірге келу жолдары үшін 24 жеке көпір салынды. A90 автомагистралінің оңтүстікке қарайтын келу жолы Краммонд көпірінен басталып, Эдинбургтың батыс жағындағы Альмонд өзенінен және Крейгихоллдың жанынан өтеді. Burnshot, Dolphington (B924) және Echline торабында (A904 және B800) екі деңгейлі қиылыстар салынды. Далмениде теміржол үстінен көпір салынған. Оңтүстікке қарайтын келу жолдарын A. M. Carmichael Ltd компаниясы салды. 4 миль (6 км) ұзындығындағы солтүстікке қарайтын келу жолында үш екі деңгейлі тораптар бар: Ferry Toll (B980 үшін), Admiralty (A985 арқылы Розит кемежайына және A921 арқылы Инверкейтингке) және Mastertown/Masterton (болашақтағы M90 автомагистралінің оңтүстік терминалы үшін). Masterton торабы – алты көпірі және 600 футтық виадуктан тұратын «асьминог» торабы, бұл үш жапырақты тораптың бір түрі. Бұл келу жолы үшін 15 көпір салынды. Солтүстікке қарайтын келу жолы Данфермлиннің оңтүстігінде, Розит теміржол станциясының жанында А823(M) автомагистралімен айналма жолмен аяқталады. Солтүстікке қарайтын келу жолдарын Глазгодағы Whatlings Ltd компаниясы салды, кейіннен оны Альфред МакАльпин сатып алды. Көпірді 1964 жылдың 4 қыркүйегінде Елизавета II патшайым мен Эдинбург герцогы ашқанға дейін құрылыс кезінде жеті адам қаза тапты. Осы күнінен бастап паромдық қызмет тоқтатылды.

Операция

Көпірді басқару FRBJB-ге жүктелді және 2002 жылға дейін осылай жалғасты. Содан кейін оның жұмысы кеңейтілген өкілеттіктермен жаңа органға, Форт-Эстуари көлік басқармасына берілді. 2010 жылдың 1 желтоқсанында көпір қатты қар салдарынан тұңғыш рет жабылды. Бірнеше апат болғаннан кейін қар тазалағыш техника жүріс жолдарын тазарта алмады, көпір таңғы сағат 6:40-та екі бағытта да жабылды және бірнеше сағат бойы жабық қалды. Көпірдің құрылысына 50 жыл толуына орай, суретші Кейт Дауниге көпірдің суретін жасау және оны бейнелейтін көрме ұйымдастыру тапсырылды. 2015 жылдың 1 маусымында Amey компаниясы Форт-Эстуари көлік басқармасынан Transport Scotland атынан көпірді күтіп-жөндеу және пайдалану жұмыстарын өз мойнына алды және қазір Форт көпірлері бөлімі деп аталады.

Құрылымдық мәселелер

Форт-Эстуари көліктік басқармасы (FETA) 21-ші ғасырдың басында көпірдің құрылымдық тозуына алаңдады. Көпірдің жоспарланған теориялық өткізу қабілеті (әр бағытта күніне 30 000 көлік) көлік ағыны болжамдардан асып кеткендіктен, үнемі артылып отырды. 2006 жылы Шотландия үкіметі жылына жарты жылдан астам күндері 60 000 көліктің өткенін мәлімдеді. 2003 жылы АҚШ-тағы ұқсас конструкция мен өлшемдегі ескі көпірлерде коррозия анықталғаннан кейін, негізгі ілмек кабельдердің жағдайын бағалау үшін (1,2 миллион фунт стерлинг сомасында) тексеру бағдарламасы басталды. Екі жылдан кейін аяқталған зерттеуде негізгі кабельдердің беріктігі 8-10% төмендегені анықталды. Бұл әлсіреудің күшеюі күтілді, ең нашар жағдайда 2014 жылы көлік жүктемесін шектеу қажет болып, 2020 жылға қарай толық жабылуға әкелуі мүмкін еді. 2006 жылдың тамызында акустикалық мониторинг жүйесі іске қосылды, оның құрамында негізгі кабельдердегі қосымша жіптердің үзілуін анықтап, олардың орнын анықтау үшін дыбыс түгелдейтін құрылғылар қолданылды. 2006 жылдың қаңтарында Шотландия үкіметі үшінші тараптан жүргізген тексеруді аяқтады, ол FETA-ның бастапқы ішкі тексеруді және кабельдердің беріктігін есептеуді қабылданған тәжірибеге сәйкес жүргізгенін көрсетті. Есепте 2013 жылға қарай көлік қозғалысын шектеу қажет болуы мүмкін екені айтылды. Көпірдің қызмет ету мерзімін ұзарту үшін бірнеше шаралар қабылданды. Олардың қатарында негізгі кабельдер арасындағы кеңістіктегі ауаның ылғалдылығын 40% төмен ұстау арқылы негізгі кабельдердегі коррозияны баяулатуға мүмкіндік берген ылғалды сығу бағдарламасы бар. Инженерлік кеңесшілер Faber Maunsell 2006 жылы жоба бойынша жұмыс бастады, оны аяқтауға екі жарым жыл уақыт кетті және құны 7,8 миллион фунт стерлинг болды. Жұмыс аясында кейбір тот басқан кабельдер тігілді. Көпірдің оңтүстік бағытындағы қақпасы 2015 жылдың 1 желтоқсанында жабылды, барлық көлік солтүстік бағытындағы қақпада бір қатарлы қозғалысқа көшті, себебі реттік тексерулер кезінде болат конструкциясында ақаулар анықталды және көлік салмағы 7,5 тоннадан аспауы тиіс (мемлекеттік көліктерден басқа). 4 желтоқсанда көпірдің құрылымдық ақаулары анықталғаннан кейін толық жабылды. Бастапқыда 2016 жылдың қаңтарына дейін қайта ашылмауы күтілді, ал Transport Scotland қосымша пойыз бен автобустарды қою жұмыстарын бастады және жолаушыларға тигізетін әсерді азайту үшін паром қызметін қайта енгізуді қарастырды. 23 желтоқсанда көпір ауыр жүк көліктерін (ЖЖК) қоспағанда, барлық көліктер үшін қайта ашылды. 4 ақпанда оңтүстік мұнаралардағы фермалық тіреулердегі байланыс тіректерімен байланысты қосымша жөндеу жұмыстары қажет болғандықтан, ашылу наурыз айына шегерілгені хабарланды. Алайда, түнгі сағат 11-ден таңғы 4-ке дейін тек солтүстік бағытта ғана жүк көліктерінің шектеулі санына өтуге рұқсат берілді. 2016 жылдың 20 ақпанында көпір толыққанды қайта ашылды.

2016 жылғы қоғамдық сауалнама

2016 жылдың 20 қаңтарында Шотландия Парламенті көпірдің астындағы жарықтарды анықтауға әкелген жағдайларды анықтау үшін Инфрақұрылым және капиталға инвестиция комитеті (ICI) бастаған тергеуді бастады. Дәлелдерді тыңдады: FETA, Көлік министрі Дерек Маккей, Amey инженерлері мен шенеуніктері, сондай-ақ бірқатар сарапшылар мен негізгі қызметкерлер. Бірінші күні инженерлік консалтингтік фирма Arup-тың Ричард Хорнбиі аталған ферманың ұшы 2001 жылдан бері 23 рет тексерілгенін және ешқандай ақаулық табылмайтынын мәлімдеді. Шынақ істемей қалған, соның салдарынан ферманың ұшы жарылған, және жарылудың ертерек пайда болуын болдырмаған – тек болаттың сапасы ғана. Хорнби сондай-ақ, егер істемей қалған шынаны ертерек анықтағанда да, подшипниктерді майлау "іс жүзінде мүмкін емес" екенін түсіндірді. Бірнеше куәгер 2010 жылы FETA-ның 15 миллион фунт стерлингтік ферма ұшын ауыстыру жобасын іске аспау туралы шешімін қорғады. Бұл туралы FETA-ның бұрынғы бас инженері және көпір сақтаушысы Барри Колфорд қарсылық білдірді. FETA-ның бұрынғы төрағасы Лесли Хиндс 2011 жылы көпір бюджеті 58%-ға қысқарғанын, ал FETA-ның жоғары лауазымды қызметкерлері көпірді басқаруды жеке компанияға беру туралы "қатты алаңдаушылық" білдіргенін атап өтті.

Жаңа өткелдер мен пайдаланудың өзгеруі

Жол көпірінің стратегиялық көліктік маңызы және ірі құрылымдық жұмыстар жүргізілмесе, 2020 жылға дейін жабылу қаупі болғандықтан, экономикалық салдары қауіптендірді. Форт фьорды арқылы көліктің артуы қазіргі Кинкардин көпіріне жақын орналасқан Клэкманнаншир көпірінің салынуына әкелді. Бұл көпір 2008 жылдың қараша айында ашылды. Queensferry жерінде екінші жол көпірі салу туралы ұсыныстар 1990 жылдары жасалған, бірақ маршрутты таңдау жөніндегі алдын ала жұмыстарға қарамастан, тоқтатылды. 2005 жылы Форт-Роуд көпіріндегі күрделі құрылымдық мәселелер анықталғаннан кейін, ұсыныстар қайта қаралып, жоспарлар ілгеріледі. 2007 жылдың соңында жаңа көпір салу туралы шешім қабылданды және келесі жылы қолданыстағы көпірдің қоғамдық көлік үшін пайдаланылатыны туралы хабарланды. Форт Кроссинг заңы 2011 жылдың қаңтарында Корольдік бекітілуін алды, ал жаңа көпір 2017 жылдың соңында ашылды. 2018 жылдың 1 ақпанында Форт-Роуд көпірі қоғамдық көлік дәлізіне айналды, барлық қосылатын жолдар толыққанды жұмыс істеді. Көпір 2017 жылдың қыркүйегінен қазанның ортасына дейін жол жұмыстарына байланысты жабылды, содан кейін қоғамдық автобустар үшін жартылай қайта ашылды. 2020 жылдың желтоқсанына қарай Форт-Роуд көпірін жеке көлік үшін авариялық бағыт ретінде пайдалануға мүмкіндік беретін жұмыстар жүргізілуде. Queensferry Crossing форт-роуд көпіріне қарағанда жоғары желге төтеп беруге қабілетті, бірақ 2020 жылдың ақпанында мұз жиналуына байланысты алғаш рет жабылды. Fusion Processing компаниясы ұсынған автономды басқару модификациялары бар, 42 орындық бес жаңа Alexander Dennis Enviro200AV бір қабатты автобусы Stagecoach Fife компаниясымен 14 миль (23 км) қашықтықтағы тұрақтан көлік тасымалдау маршрутында, аралас қозғалыста сағат сайынғы кесте бойынша қозғалады, бағыты Inverkeithing (Форттың солтүстік жағы) және Эдинбург Паркі көліктік айырбасы. Қызметте екі қызметкер жұмыс істейді – операциялық себептерге және Ұлыбритания заңнамасына сәйкес, технологияны бақылау үшін кабинада қауіпсіздік жүргізушісі болады, бірақ олар ерекше жағдайларды қоспағанда, көлікті басқармайды. «Капитан» билеттерді тексеріп, сұрақтарға жауап береді. Қызмет 2023 жылдың 15 мамырында басталды және аптасына шамамен 10 000 жолаушы тасымалдауға мүмкіндік беретін жиі кесте бойынша жұмыс істейді. Көпір Оңтүстік-Шығыс және Солтүстік-Шығыс Шотландия арасындағы маңызды дәліздің бөлігі болды, Эдинбургті A90 тас жолы және оның бауыры M90 автожолы арқылы Перт, Данди және Абердин қалаларымен байланыстырды, бұл автожол көпірдің солтүстік жағынан басталады. Көпір алғашқы жылы шамамен 2,5 миллион көлік тасымалдады, ал 2008 жылы бұл көрсеткіш 21,4 миллионға жетті. 2002 жылы көпірден 250 миллионшы көлік өтті. 2001 жылы көпір Historic Scotland ұйымының А санатындағы ескерткіш ретінде тізілді.

Жол ақысы

2008 жылдың 11 ақпанында Шотландия үкіметі көпірдегі жол төлемін жойды. Бастапқыда, құрылыс құны (жинаған пайыздарымен қоса) өтелгеннен кейін жол төлемі тоқтатылады деп жоспарланған еді. Бұл 1993 жылы орындалды, және 1995 жылдың мамырынан бастап жол төлемі алынбайды деп күтілген. Бірақ, жол төлемін алуды жалғастыруға мүмкіндік беретін заңнама Парламент (алғашқыда Ұлыбритания Парламенті, кейін Шотландия Парламенті) тарапынан 1998, 2003 және 2006 жылдары жаңаланды. Алғашқыда, жол төлемі әр бағыт бойынша төленді, екі бағытта да жол төлеу кассалары болды. 1997 жылы солтүстік бағыттағы жол төлемі екі есеге артты (40 пенстен 80 пенске дейін), ал оңтүстік бағыттағы жол төлемі жойылды, себебі көбінесе көліктер көпір арқылы қайта оралады және оңтүстік бағыттағы жол төлемін жою кірістен кемітпей, кептелісті азайтуға мүмкіндік береді деп есептелді. FETA жол төлемін алуды жалғастырудың себебі, күтім жұмыстарын және жақсарту жұмыстарын қаржыландыру екенін айтты. Бұл жұмыстарға басты мұнаралардың негізін құрайтын су астындағы тіреулерді соқтығыстардан қорғау үшін қоршау құрылыстарын салу кірді. Басты мұнаралар ішкі болат бағаналармен нығайтылды (алғашқы мұнара құрылымы ішкі қуыс болған), сондай-ақ гидравликалық механизмдер арқылы осы бөліктерді көтеріп, жүктеменің бір бөлігін жаңа болат конструкциясына ауыстырылды. Палубаны ұстап тұрған тік кабельдердің бұрандалары да анықталған ақауларға байланысты ауыстырылды. Көпір үшін жаңа бояу жүйесін жасау қажет болды (алғашқысы экологиялық себептерге байланысты тоқтатылды).

Өзгермелі жол ақысын төлеу ұсыныстары

2005 жылдың соңында FETA комитеті жол төлемдерін қайта қарастыруды мақұлдады. Ең төменгі жол төлемі 1 фунт стерлингтей болып қала береді, бірақ күнінің белгілі бір уақыттарында жоғары төлемдер алынады, кешкі сағаттардағы ең көп жүрмелі уақытта 4 фунт стерлингке дейін. Бірден артық жолаушысы бар көліктер үшін барлық жол төлемдері жартысына дейін төмендетіледі, бұл автокөлікті пайдаланушыларды бірлесіп жол жүруге және сапарларды азайтуға ынталандырады. FETA төрағасы Лоренс Маршаллдың сөзіне қарағанда, бұл жүйе ең тиімді болады; ол ең көп жүрмелі уақыттағы сапарлардың 80% жеке көліктермен жасалады деді. Комитет келіспегендіктен төраға шешімді дауыс беру арқылы қабылдады, ал ұсыныс 2005 жылдың желтоқсанында Шотландия үкіметіне жіберілді, көлік министрі Тавиш Скотттың мақұлдауынан кейін 2007 жылдың қазанында іске асыру жоспарланды. Қоршаған ортаны қорғау ұйымдары ұсынысты қолдады, бірақ жергілікті саясаткерлер оны капитал жинаудың қарапайым құралы деп айыптады. Сонымен қатар, Файф округінің кеңесшілері жол төлемдерін толығымен жоюды ұсынды. Шотландия Парламенті 2006 жылдың қаңтарында ұсыныстарды талқылады, ал бұл мәселе үлкен саяси дауға айналды, себебі Ұлыбритания үкіметінің министрлері Гордон Браун мен Алистер Дарлинг (Қаржы министрі және Шотландия мемлекеттік хатшысы) өзгермелі жол төлемі жоспарын «суда батып қалған» деп сипаттады. Шотландияның бірінші министрі Джек Макконнелл өзінің Лейбористтік партиясының әріптестері дұрыс емес цитаталанғанын мәлімдеді және жоспардан бас тартудан бас тартты, бұл Шотландия Ұлттық партиясынан сынға ұшырады. 2006 жылдың 9 ақпанында Данфермлин және Вест-Файф сайлау округінде (көпірдің солтүстік жағында орналасқан) қосымша сайлау өтті. Оған Шотландияның ірі саяси партияларынан басқа, «Форт көпірінен жол төлемін жою» партиясы да қатысты. Либерал-демократтардың үміткері Уилли Ренни сайлауда жеңіске жетіп, Лейбористтік партияның үлкен басымдығын 16% дауыспен жеңді. Осыдан кейін БАҚ үкімет ұсыныстардан бас тартқан болуы мүмкін деген болжамдар жасады, ал Тавиш Скотт 2006 жылдың 1 наурызында олардың қабылданбағанын және қолданыстағы жол төлемі жүйесі сақталатынын растады. FETA бұл шешімді айыптады, ал жергілікті оппозициялық депутаттар министрдің жол төлемін қарау процесі Файф тұрғындарына жеткіліксіз келді деп мәлімдеді, себебі Эрскин көпірінен жол төлемі алынып тасталса, төлем тек Форт және Тэй көпірлерінде ғана сақталды.

Жою

2007 жылдың мамыр айында Шотландия парламенті сайлауынан кейін SNP азшылық үкіметі құрылғанда, көлік министрі Стюарт Стивенсон 2007 жылдың 31 мамырында жол төлемақысын жою туралы жаңа талқылауды ашты, және оны жоюға көпшілік қолдау көрсетті. Ол кездегі жол төлемақысының жылдық кірісі 16 миллион фунт стерлингті құрады. «Шотландиядағы көпірлердегі жол төлемақысын жою» заң жобасы 2007 жылдың 3 қыркүйегінде Шотландия парламентіне ұсынылып, 2007 жылдың 20 желтоқсанында қабылданды және 2008 жылдың 24 қаңтарында корольдің бекітілуін алды. Жол төлемақысы 2008 жылдың 11 ақпанында сағат 00:01 GMT бойынша алынып тасталды. Жол төлемақысын жою, солтүстік бағыттағы төлемақы алаңын күрделі жөндеуден кейін дереу іске асырылды.

Өзін-өзі өлтіру

2011 жылы көпір ашылғаннан бері шамамен 800 адам қаза болғаны хабарланды. 2000 жылғы мәліметтерде осыған дейін көпірден құлап, төрт адам тірі қалғаны айтылған.