Кіріспе

Ежелгі адамзатты зерттеу

Палеоантропология – палеонтология және антропология саласы, анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың ерте дамуын түсінуге бағытталған ғылым. Бұл процесс, гоминизация деп аталады, және ол Hominidae туысы ішіндегі эволюциялық туыстық байланыстарды биологиялық деректер (мысалы, тасқа айналған қаңқа қалдықтары, сүйек сынықтары, іздер) және мәдени деректер (мысалы, тас құралдар, артефакттар, қоныстар) арқылы қайта құруға негіделген. Бұл ғылым приматология, палеонтология, биологиялық және мәдени антропологиядан білім алады және оларды үйлестіреді. Технологиялар мен әдістердің жетілуіне байланысты генетика маңызды рөл атқарады, әсіресе, туысқан түрлер мен туқымдардың эволюциялық туыстық байланыстарын зерттеу үшін ДНК құрылымын зерттеу және салыстыру құралы ретінде.

Этимология

Палеоантропология термині грек тіліндегі palaiós (παλαιός) – "ескі, көне", ánthrōpos (ἄνθρωπος) – "адам" және -logía (λογία) – "танылу, зерттеу" сөздерінен құралған.

Гоминоидтар таксономиясы

Гоминоидтар – приматтардың суперотбасы. Гоминидтер отбасы қазіргі уақытта гоминоидтар суперотбасының ішіндегі үлкен маймылдар мен адамдардың эволюциялық тарамдарын қамтиды деп есептеледі. "Гомининалар" – адамдардың және африкалық маймылдардың эволюциялық тарамдарын білдіреді. "Африка маймылдары" термині тек шимпанзелер мен гориллаларды ғана қамтиды. Жақын биологиялық отбасының терминологиясы қазіргі уақытта өзгерісте. "Гоминин" термині адамдар руының (Хоминини) кез келген туысына қатысты, ал *Homo sapiens* (қазіргі адам) – оның жалғыз тірі өкілі.

18 ғасыр

1758 жылы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінің 10-шы басылымында Homo sapiens атауын түр ретінде енгізді, бірақ түрдің ерекше белгілерін ғылыми тұрғыдан сипаттамады. 19 ғасырда үлкен маймылдар морфологиялық ұқсастығы бойынша адамдардың ең жақын туыстары саналғандықтан, адамдарға ең жақын туыстар шимпанзелер (Pan туысы) және гориллалар (Gorilla туысы) деп болжанды. Осы жандардың табиғи кеңістігіне сүйене отырып, адамдар африкалық маймылдармен ортақ ата-тегін бөліседі және осы ата-тектердің қазба қалдықтары Африкада табылатын болады деп есептелді.

19 ғасыр

Ғылымның пайда болуы XIX ғасырдың соңында, адам эволюциясын зерттеуге бастап әкелген маңызды жаңалықтар ашылған кезде басталды. Неандертальді Германияда табу, Томас Хакслидің «Табиғатта адамның орны туралы дәлелдер» және Чарльз Дарвиннің «Адамның тегі» еңбектері ерте палеоантропологиялық зерттеулер үшін маңызды болды. Қазіргі палеоантропология саласы XIX ғасырда «неандерталь адамының» (осы атпен белгілі скелет 1856 жылы табылған, бірақ 1830 жылдан бері басқа жерлерде де табылып келген) және «үңгір адамы» деп аталатын іздермен бірге басталды. Адамдардың кейбір ірі маймылдарға ұқсас екендігі бұрыннан белгілі болса да, түрлердің биологиялық эволюциясы туралы идея 1859 жылы Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» еңбегі жарияланғанға дейін толыққанды мойындалмады. Дарвиннің эволюция туралы алғашқы кітабында адам эволюциясының мәселесі тікелей қарастырылмаса да, «адамның шығу тегі мен тарихына жарық түседі» деген сөздер ғана айтылды. Бірақ эволюциялық теорияның салдары замандас оқырмандарға анық болды. Томас Хаксли мен Ричард Оуэн арасындағы пікірсайыстар адам эволюциясы идеясы төңірегінде өрбіді. Хаксли 1863 жылы жариялаған «Ер адамның табиғаттағы орны туралы дәлелдер» кітабында адам мен маймыл арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды нақты көрсетті. Дарвин осы тақырыпқа арналған «Адамның тегі» кітабын жариялаған кезде, бұл оның теориясының кең таралған түсіндірмесі болды және осы түсіндірме теорияны қатты даулы етті. Тіпті Дарвиннің алғашқы қолдаушыларының көпшілігі (мысалы, Альфред Рассел Уоллес және Чарльз Лайелл) адамдардың табиғи іріктеу арқылы шексіз саналық қабілеттерін және моральдық сезімтерін дамыта алатындығы туралы идеяға күмәнданды.

Азия

Африканың *Homo* туысының бастауы екені қабылданғанға дейін, 19 ғасырдың табиғаттанушылары адамзаттың тегін Азияда іздеді. Қытайлық дәріханалардан алынған «аждаһа сүйектері» (қазба сүйектері мен тістері) белгілі болғанмен, 20 ғасырдың басында ғана неміс палеонтологы Макс Шлоссер Пекиннен табылған бір адам тісін алғаш рет сипаттады. Шлоссер (1903) өте сақтанғанмен, тісті тек «*Anthropoide g. et sp. indet.*» деп атап, болашақта Қытайда жаңа антропоид табылатынына үміттенді. Он бір жылдан кейін швед геологы Йохан Гуннар Андерссон Қытайға кен кеңесшісі ретінде жіберілді де, тез арада «аждаһа сүйектеріне» қызығушылық танытты. 1918 жылы ол Пекиннен оңтүстік-батысқа қарай 50 шақырым жердегі Чжоукудиан ауылының маңындағы қазба алаңдарын тапты. Бірақ, алғашқы табыстардың сиректігіне байланысты, алаң тасталып қалды. 1921 жылы австриялық палеонтолог Отто Зданский Венадан докторлық дәрежесін алып, Андерссонмен жұмыс істеу үшін Пекинге келді. Зданский 1921 және 1923 жылдары 1-аумақта қысқа мерзімді қазба жұмыстарын жүргізіп, екі маңызды тіс (бір премоляр және бір моляр) тапты, оларды кейін сақтандырып «*Homo sp.*» деп сипаттады (Зданский, 1927). Содан кейін Зданский Австрияға оралып, далалық жұмыстарды тоқтатты. Пекиндегі ғылыми қауым қазбадан табылған гоминид тістері туралы жаңалықты қуана қарсы алды, және Чжоукудианда кең ауқымды, жүйелі жобаны дамыту жоспарлары жасалды. Осы оқиғаның ортасында Пекин медициналық колледжінде жұмыс істейтін канадалық анатомист Дэвидсон Блэк тұрды. Блэк Андерссонның қызығушылығын бөлісіп, Орталық Азияның ертедегі адамзат үшін перспективті орын екеніне сенеді. 1926 жылдың соңында Блэк Рокфеллер қорына Чжоукудианда жүйелі қазба жұмыстарын жүргізу және Қытайда адам биологиясын зерттеу институтын құру үшін қаржылық қолдау туралы ұсыныс енгізді. Чжоукудиан жобасы 1927 жылдың көктемінде іске қосылды, ал екі жылдан кейін Қытай геологиялық зерттеу басқармасының Кенозой ғылыми-зерттеу зертханасы ресми түрде құрылды. Өзінің түріндегі алғашқы мекеме болғандықтан, Кенозой зертханасы Қытайда палеогеология мен палеонтологияны зерттеудің жаңа мүмкіндіктерін ашты. Зертхана Қытай ғылым академиясының Омыртқалы жануарлар палеонтологиясы және палеоантропология институтының (IVPP) алдағысы болды, ол 1949 жылдан кейін қазіргі түрін алды. Ірі жобаның алғашқы табыстары жас швед палеонтологы Андерс Биргер Болинге тиесілі, ол Чжоукудиандағы далалық кеңесші болып жұмыс істеді. Ол сол жақ төменгі молярды тапты, оны Блэк (1927) анық адам тісі деп атады (оны Зданскийдің бұрын тапқан тісімен салыстырғанда), және оны *Sinanthropus pekinensis* деп атады. Бұл жаңалық алғашқыда күмәнмен қабылданды, көптеген ғалымдар бір тіс жаңа гоминид түрін атау үшін жеткілікті емес деп санады. Бірақ екі жылдан астам уақыт өткен соң, 1929 жылдың қысында Пей Вэнчжун, Чжоукудиандағы далалық директор, Пекин адамының алғашқы толық череп қақпағын тапты. Шлоссердің алғашқы сипаттамасынан 27 жыл өткен соң, Шығыс Азиядағы ертедегі адамдардың көнелігі енді болжам емес, шындыққа айналды. Қазба жұмыстары 1937 жылы Екінші қытай-жапон соғысы басталғанға дейін жалғасты. Он жылдық зерттеулер жануарлар әлемінің және тас құралдардың, сондай-ақ гоминидтердің қазба қалдықтарын мол берді. Олардың ішінде 5 толық череп қақпағы, 9 ірі бас сүйегінің фрагменттері, 6 бет сүйегінің фрагменттері, 14 жартылай жауырық, 147 оқшауланған тіс және 11 бас сүйегінен басқа элементтер бар – бұл кем дегенде 40 адамды білдіреді деп есептеледі. Күл линзалары мен күйген сүйектер мен тастар арқылы белгіленген оттың іздері де болған, бірақ соңғы зерттеулер бұл көзқарасқа күмәнді қарады. Франц Вайденрайх 1934 жылы Блэктің қайтысынан кейін көп ұзамай Пекинге келді және гоминид үлгілерін зерттеуді өз міндетіне алды. 1941 жылдың соңында Пекин адамының материалдары жоғалғаннан кейін, Чжоукудиандағы ғылыми жұмыстар қаржыландырудың жетіспеуіне байланысты баяулады. Жоғалған қазбаларды іздеу жұмыстары жүргізілді және 1950 жылдарға дейін жалғасты. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, Чжоукудианда қазба жұмыстары қайта басталды. Бірақ 1966 жылдан бастап Қытайдағы саяси тұрақсыздық пен әлеуметтік толқулардың күшеюімен, және Ольдувай шатқалы мен Шығыс Турканада (Кооби-Фора) ірі жаңалықтардың табылуымен, палеоантропологиялық назар батысқа, Шығыс Африкаға ауысты. Қытай 1970 жылдардың соңында батысқа есігін қайта ашса да, өзін-өзі қамтамасыз етуге бағытталған ұлттық саясат және тілдік кедергілер жаңа ғылыми қарым-қатынастар мүмкіндіктерін шектеді. Шындығында, Гарвард антропологі К.С. Чанг «халықаралық ынтымақтастық (дамып келе жатқан елдерде көбінесе батыстың үстемдігінің жасырын түрі) өткенге айналды» деп атап өтті (1977: 139).

1920-шы жылдар 1940-шы жылдар

Африкада жасалған алғашқы палеоантропологиялық табылған нәрсе – 1921 жылы Замбияның Кабе (Брокен Хилл) қаласында Кабе 1 бас сүйегінің табылуы болды. Бастапқыда бұл үлгі Homo rhodesiensis деп аталды, бірақ бүгінде ол Homo heidelbergensis түрінің бір бөлігі саналады. 1924 жылы профессор Реймонд Дарт Таунг қаласындағы әк тасты карьерде өте жақсы сақталған жас үлгіні (бет және ми эндокастын) тапты, оны ол Australopithecus africanus деп атады (Australopithecus – «Оңтүстік маймыл» деген мағынаны білдіреді). Миының көлемі кішкентай болғанымен (410 см³), оның пішіні шимпанзелер мен гориллалардың ми пішінінен ерекшеленеді, дөңгелек келген, ал қазіргі адамдардың ми пішініне көбірек ұқсайды. Бұған қоса, үлгіде қысқа кәдімгі тістері болды, ал тоқпандықтың алдыңғы орналасуы шимпанзелер мен гориллалардағы орналасуға қарағанда қазіргі адамдардағы орналасуға көбірек ұқсады, бұл осы түрдің тік жүретінін көрсетеді. Осы белгілердің барлығы Дартты Таунг баласының тік жүретін адамның бабасы екеніне сендірді, маймыл мен адам арасындағы кезеңдік форма. Алайда, Дарттың қорытындылары ондаған жылдар бойы назарсыз қалды, себебі сол кездегі басым пікір – үлкен ми тік жүруден бұрын дамыған деген болды. Дарттың талаптарын қабылдау үшін, оның үлгісіне ұқсас Африкадағы австралопитектердің қосымша қазбалары табылды және Пилтдаун адамының жалғандығына қарсылық білдірілді. 1930 жылдары палеонтолог Роберт Брум Оңтүстік Африканың Кромдраай қаласында жаңа түрді тауып, сипаттады. Дарттың Australopithecus africanus-ына кейбір жағынан ұқсас болғанымен, Брумның үлгісінің жақ тістері әлдеқайда ірі болды. Осы айырмашылықтың себебінен Брум өзінің үлгісін Paranthropus robustus деп атады, жаңа туыс атауын қолданды. Осылайша ол нәзік австралопитектерді Australopithecus туысына, ал мықты австралопитектерді Paranthropus туысына жіктеу тәжірибесін қалыптастырды. 1960 жылдары мықты түрлер көбінесе Australopithecus-қа қосылды. Бірақ соңғы келісімге сәйкес, Paranthropus бастапқыдағыдай жеке туыс ретінде қарастырылуда.

1950 жылдар 1990 жылдар

ХХ ғасырдың екінші жартысында Африкада палеоантропологиялық табылғандардың саны айтарлықтай өсті. Осы табылғандардың көпшілігі Шығыс Африкадағы Лики отбасының жұмысымен байланысты. 1959 жылы Мэри Лики Танзаниядағы Ольдувай шатқалында Зинь қазбасын (OH 5) тапты, бұл жаңа түр – Paranthropus boisei-ді анықтауға әкелді. 1960 жылы Ликилер Ольдувай шатқалында да табылған OH 7 қазбасын тапты және оны жаңа түрге жатқызды, яғни Homo habilis. 1972 жылы Ричард Лики үшін жұмыс істейтін Бернард Нгенео Кениядағы Туркана көлінің жанында KNM ER 1470 қазбасын тапты. KNM ER 1470 жеке түр – Homo rudolfensis ретінде немесе Homo habilis-тің жыныстық диморфизмінің дәлелі ретінде қарастырылды. 1970 жылдардың соңында Мэри Лики Танзаниядағы әйгілі Лаэтоли табан іздерін қазып шығарды, бұл адамзаттың екі аяқты жүруінің көне екенін көрсетті. 1994 жылы Мив Лики басқаратын команда Туркана көлінің жанынан табылған үлгілерге сүйене отырып, Australopithecus anamensis жаңа түрін жариялады. 1999 жылы екі жаңа түр туралы хабарланды. Берхан Асфау мен Тим Д. Уайт Эфиопияның Аваш аңғарынан табылған үлгілер негізінде Australopithecus garhi деп атады. Мив Лики Туркана көлінен табылған KNM WT 40000 бас сүйегіне негізделген Kenyanthropus platyops жаңа түрін жариялады. Сонымен қатар, Шығыс Африкадан да жаңа түрлер табылды. 2000 жылы Брижит Сенут пен Мартин Пикфорд Кенияда табылған қазбаларға сүйене отырып, Orrorin tugenensis түрін сипаттады. 2004 жылы Йоханнес Хайле Селассие бұрын Ardipithecus ramidus деп белгіленген кейбір үлгілердің басқа түр – Ardipithecus kadabba құрастыратынын хабарлады. Африкадан табылған гоминидтердің көп бөлігі Шығыс және Оңтүстік Африкада болғанымен, кейбір ерекшеліктер де бар. Олардың бірі – 2002 жылы Африканың орталық бөлігіндегі Чад елінен табылған Sahelanthropus tchadensis. Бұл табыс маңызды, өйткені ол ертедегі гомининдердің географиялық ареалын кеңейтеді.