Кіріспе
Балқаш көлі (қазақша: Балхаш көлі; Озеро Балхаш) – Қазақстанның оңтүстік-шығысында орналасқан көл. Азиядағы ең ірі көлдердің бірі және әлемдегі 15-ші ірі көл. Ол Орталық Азияның шығыс бөлігінде, Балқаш-Алакөл алабында жатыр, бұл алап жабық (ағынсыз) алап болып табылады. Алапқа жеті өзен құяды, олардың бастысы – Или, көбінесе жағалауға су жеткізеді; басқалары, мысалы, Қаратал, жер беті және жер асты ағынын әкеледі. Или өзені Қытайдың Сіньцзян аймағындағы таулардан түсетін жауын-шашынмен, көбінесе көктемгі қар еріген суларымен толығады. Қазіргі уақытта көл шамамен ... аумақты құрайды. Алайда, Арал теңізі сияқты, оған құятын өзендерден судың бұрылып алынуы және пайдаланылуы салдарынан көлемі азайып барады. Көлдің орталық бөлігінде тар боғаз орналасқан. Көлдің батыс бөлігі тұщы, ал шығыс жартысы тұзды. Шығыс бөлігінің тереңдігі батыс бөлігінен орташа есеппен 1,7 есе артық. Көл жағасындағы ең ірі қала – Балқаш, онда 66 мыңға жуық адам тұрады. Аймақтың негізгі экономикалық қызметтері – кен өндіру, кен байыту және балық аулау. Микроклиматтың шөлейттенуі және өндірістік қуатты арттыру үшін суды көптеп пайдалану көлдің суының азаюына қатысты алаңдаушылық тудырады. Сонымен қатар, климаттың өзгеруінің де көл мен оның экожүйелеріне теріс әсер етуі мүмкін.
Lake Balkhash (, Balqaş kölı, ; озеро Балхаш) is a lake in southeastern Kazakhstan, one of the largest lakes in Asia and the 15th largest in the world. It is located in the eastern part of Central Asia and sits in the Balkhash Alakol Basin, an endorheic (closed) basin. The basin drains seven rivers, the primary of which is the Ili, bringing most of the riparian inflow; others, such as the Karatal, bring surface and subsurface flow. The Ili is fed by precipitation, largely vernal snowmelt, from the mountains of China's Xinjiang region. The lake currently covers about However, like the Aral Sea, it is shrinking due to diversion and extraction of water from its feeders. The lake has a narrow, quite central, strait. The lake's western part is fresh water and its eastern half is saline. The eastern part is on average 1.7 times deeper than the west. The largest shore city is named Balkhash and has about 66,000 inhabitants. Main local economic activities include mining, ore processing and fishing. There is concern about the lake's shallowing due to desertification of microclimates and water extraction for multiplied industrial output. Moreover, the impacts of climate change may also negatively affect the lake and its ecosystems.
Тарих және атау
Көлдің қазіргі атауы татар, қазақ және Оңтүстік Алтай тілдеріндегі "балқас" сөзінен шыққан, ол "батпақты жердегі топырақ үйінділері" дегенді білдіреді. Б.з.д. 103 жылдан бастап 8 ғасырға дейін көлді қоршаған Балқаш мемлекеті, қытайша атауы Ибохай 夷播海 болған, қытайлар үшін 布谷 /布庫 /布蘇 "Бугу / Буку / Бусу" деп белгілі болды. 8 ғасырдан бастап көлдің оңтүстігіндегі, оның және Тянь-Шань таулары арасындағы жер түркі тілінде Жетису "Жеті өзен" (орысша Семиречье) деп аталды. Бұл жер көшпелі түркілер мен моңғолдардың далалық мәдениетін Орта Азияның отырықшы халықтарымен қатар дамытқан аймақ болды. 1864 жылы көл және оның төңірегі Тарбағатай шарты бойынша Ресей империясына өткізілді. 1991 жылы Кеңес Одағының тарауымен көл Қазақстанның құрамына енді.
Көлдің пайда болуы
Балқаш кең жатқан Балқаш-Алакөл ойысының ең терең бөлігінде орналасқан. Бұл ойыс неоген және төртінші кезеңде Альпілік тау құрылысының таулары мен ескі Қазақстан блогы арасындағы еңіс бойындағы шұңқырдың нәтижесінде қалыптасқан. Тянь-Шаньның қарқынды эрозиясы геологиялық тұрғыдан өте қысқа мерзім ішінде ойысты құмды өзен шөгінділерімен толтырғанын көрсетті. Ойыс Сасықкөл, Алакөл және Айби көлдерін қамтитын Жетісу Алатауының бір бөлігі болып табылады. Бұл көлдер – бір кезде Балқаш-Алакөл ойысының бүкіл аумағын жапқан ежелгі теңіздің қалдықтары, бірақ ол Арал-Каспий ойысымен байланысты болмаған.
Сипаттама
Бұл аймақтағы барлық өзендер биік таулардан басталып Балқаш көліне құяды, бірақ олардың ешқайсысы көлден шығып кетпейді. Ең ірілері: Или, Ақсу және Қаратал. Тоқрау өзені солтүстіктен ағып келеді, алайда оның суы көл жағасына жетпей құмға сіңіп кетеді. Көлді Сарыесік түбегі (қазақ тілінде "Сары Есік" деп аударылады) екіге бөледі. Бұл екі бөлігі Ұзынарал бұғазы арқылы байланысқан. Көне заманда Балқаш көлі әлдеқайда зор болған, және Жаланашкол, Итишпес, Алакөл, Сасықкөл сияқты көптеген көлдер оның құрамында болған. Одан да ертеректе ол Жұңғар Алатауына дейін созылған теңіз болды. 1910 жылға дейін көлдің ауданы шамамен 23 464 км² болған, ал 1946 жылға қарай 15 730 км²-ге дейін азайды.
Көңіл көтеру
Көлдің ауданы шамамен 16 400 км² (2000), бұл оны Қазақстанда толығымен орналасқан ең үлкен көл етеді. Оның беті теңіз деңгейінен шамамен 340 метр биіктікте. Оның пішіні жұмсақ қисық (ай тәрізді), бірақ жағалаулары тік жарлы. Оның ұзындығы шамамен 600 км, ал ені шығыс бөлігінде 9–19 км-ден батыс бөлігінде 74 км-ге дейін өзгереді. Сарыесік түбегі көлдің ортасына жақын орналасқан және гидрографиялық тұрғыдан оны екі өте әртүрлі көлге бөледі. Батыс көл ауданының 58%-ын, бірақ көлемінің 46%-ын ғана құрайды. Осылайша, ол салыстырмалы түрде жай, тыныш және тұщы суға толы. Шығыс көлі әлдеқайда терең және тұзды. Бұл екі бөлік Ұзынарал бұғазы (– "ұзын арал") арқылы байланысқан – ені 3,5 км және тереңдігі шамамен 6 метр. Дегенмен, су деңгейінің төмендеуіне байланысты жаңа аралдар пайда болып жатыр, ал бар аралдардың ауданы артып келеді. Батыс бөлігіндегі аралдарға Тасарал және Басарал (ең ірісі), сондай-ақ Ортарал, Аякарал және Олжабекарал жатады. Шығыс аралдарына Озынарал, Ултырақ, Коржин және Алғазы кіреді.
Судың құрамы
Балқаш – жартылай тұзды көл. Химиялық құрамы су қоймасының гидрографиялық ерекшеліктеріне күшті байланысты. Батыс жартысындағы су көбінесе тұщы, жалпы еріген заттардың мөлшері шамамен 0,74 г/л, және бұлтты (көріну қашықтығы: 1 метр); оны ауыз су ретінде және өнеркәсіпте пайдалануға болады. Шығыс жартысындағы судағы лайлы тұнба аз (көріну қашықтығы: 5,5 метр), бірақ тұздылығы тұңғыш мұхит суына ұқсас, концентрациясы 3,5–6 г/л. Батыс бөлігіндегі су сарғыш-сұр түсті, ал шығыс бөлігінде түсі көкшілден зөбәржәт көкке дейін өзгеріп тұрады.
Балық аулау
Көлдің экономикалық маңызы көбінесе балық аулау саласында. 1930 жылы балықтарды жүйелі өсіру жұмысы басталды; Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігін энергиямен қамтамасыз ету – бұл ұзақ жылдардан бері шешілмей келе жатқан мәселе, және оған бұрын көптеген шешімдер ұсынылған. 1970-1980 жылдары Балқашта электр стансалары салу туралы ұсыныстар тоқтап қалды, ал Үлкен ауылының жанында атом электр стансасын салуға жасалған әрекет экологиялық белсенділер мен жергілікті тұрғындар тарапынан күшті қарсылыққа ұшырады. Сондықтан 2008 жылы Қазақстан үкіметі Балқаш Жылу Электр Стансасын салу туралы шешімді қайта қарастырып, жариялады.
Energy supply to the south eastern part of Kazakhstan is an old problem, with numerous solutions proposed in the past. Proposals to build power plants on Balkhash in the late 1970s and 1980s stalled, and the initiative to erect a nuclear plant near the village Ulken met strong opposition from environmentalists and residents. Therefore, in 2008, the Kazakh government reconsidered and announced building of a Balkhash Thermal Power Plant.
Навигация
Көл арқылы, Іле өзенінің сағасы мен Капшағай су қоймасы арқылы тұрақты кеме қатынасы жүргізіледі. Негізгі теміржол стансалары – Бурилбайтал және Бурлитобе. Көлдің кейбір бөліктеріндегі тереңдіктің шектеулі болуына байланысты кемелердің жүк көлемі салыстырмалы түрде аз; олар негізінен балық аулау және балық пен құрылыс материалдарын тасымалдау үшін пайдаланылады. Су жолының жалпы ұзындығы 978 км, ал кеме қатынасының мерзімі жылына 210 күн. Балқаш көлінде кеме қатынасы 1931 жылы екі бу кемесі мен үш баржаның келуімен басталды. 1996 жылға қарай Балқаш арқылы жылына 120 000 тоннаға дейін құрылыс материалдары, 3 500 тонна кен, 45 тонна балық, 20 тонна қарбыз және 3 500 жолаушы тасымалданды. 2004 жылы 1 000 жолаушы және 43 тонна балық тасымалданды. 2004 жылы жергілікті флот 87 кемеден тұрды, оның ішінде 7 жолаушы кемесі, 14 жүк баржасы және 15 буксир болды. Үкімет 2012 жылы Іле-Балқаш алабында 233 000 тонна құрылыс материалдарын, кем дегенде 550 000 тонна мал, тыңайтқыш және азық-түлік, сондай-ақ кем дегенде 53 тонна балық тасымалданатынын болжады. Экотуризмді дамыту жолаушылар ағынын жылына 6 000 адамға дейін арттыруы күтілуде.
livestock, fertiliser and foodstuffs and at least 53 tonnes of fish. Development of eco tourism is expected to increase the passengers to 6,000 people per year.
Экологиялық және саяси мәселелер
Академиктер мен үкіметтік кеңесшілер көлдегі экожүйелердің қырылуынан қаушады. Кепкен аймақтардан тұз шаңы көтеріліп, Азия шаң дауылдарының пайда болуына себеп болады, топырақтың тұздылығын арттырады және климатқа кері әсер етеді. Өзеннің дельтасында шөгіндінің көбеюі көлге келіп толысатын су мөлшерін одан әрі азайтады. 2007 жылы Қазақстан үкіметі Іле өзенінен су жұмсалуын азайту шартымен Қазақстан өнімдерін Қытайға сату бағасын төмендетуді ұсынды, бірақ Қытай бұл ұсыныстан бас тартты.