Кіріспе
Телецкое көлі () – Ресейдің Алтай таулары мен Алтай Республикасындағы ең үлкен көл. Оның тереңдігі 325 метрге дейін жетеді. Теңіз деңгейінен 474 метр биіктікте орналасқан көлдің ұзындығы 78 шақырым, ені 32 шақырым. Көл Саилугем таулары мен Батыс Саян тауларының қиылысында, Корбу және Алтынту тау жоталарының арасында жатыр. Оның бетінің ауданы 130 шаршы километрді құрайды, бірақ айтарлықтай тереңдігінің арқасында көлде кем емес 40 кубометрден астам тұщы су бар. Жыл сайынғы су деңгейінің ауытқуы шамамен 348 см деп бағаланады. Көлдің мөлдірлігі жоғары, судың көріну қашықтығы алтыдан он төрт метрге дейін жетеді. Көлге 70-ке жуық өзен мен 150 уақытша ағын құяды, олардың ішіндегі ең ірісі – Чулышман өзені, ол көлдің суының жартысынан астамын жеткізеді. Көлдің суы бір ғана арна – Бия өзені арқылы төгіледі. Бия өзені Катунь өзенімен қосылып, Сібірдің ең ірі өзендерінің бірі – Обь өзенін құрайды. Көлдің солтүстік бөлігінде 600–1300 метр, ал оңтүстік бөлігінде шамамен 2000 метр биіктіктегі таулармен қоршалған. Телецкое көлі Алтай табиғи қорығының құрамына кіреді. Бұл қорық, Катунь табиғи қорығы және Укок үстірті қорығы бірлесіп ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік табиғи мұрасы тізіміне "Алтайдың алтын таулары" деген атпен енген. Алтай халқының тілінде көлдің атына қатысты аңыз бар, ол "Алтын көл" дегенді білдіреді. Аңыз бойынша, бір бай алтын құймасын азық-түлік сатып алу үшін пайдаланғысы келген. Ол Алтайды аралап, бірақ ешкімнен тағам сатып ала алмаған. Соңында ол алтынды көлге лақтырып жіберген. Осы аңыз көл атауының шығу тегін түсіндіреді.
Lake Teletskoye (; ) is the largest lake in the Altai Mountains and the Altai Republic, Russia, and has depth up to 325 meters. Situated at a height of above the sea level, the lake is long and wide and lies between the mountain ridges Korbu and Al tyntu, on the junction of the Sailughem Mountains and the Western Sayans. Its surface area is ; however, due to its considerable depth , the lake contains no less than of fresh water. Annual water level fluctuations are estimated at some 348 sm. The lake transparency is high, with the visibility of the lake water ranging from six to fourteen meters. About 70 rivers and 150 temporary streams flow into the lake, the largest of them, Chulyshman River, supplying more than half of the lake's water. The lake is drained through a single outlet, the Biya River, which, after its confluence with the Katun River, forms one of Siberia's largest rivers, the Ob River. The lake is surrounded by mountains of 600–1,300 m in the northern part and about in the southern part. Lake Teletskoe is included into Altaisky Nature Reserve. That reserve along with the Katun Nature Reserve and the Ukok Plateau Nature Refuge were listed as one of UNESCO World Natural Heritage Sites under the name "Golden Mountains of Altai". The Altai people have a legend about the name of the lake in their language, which means Golden Lake. According to this story, once, a rich man had an ingot of gold, which he wanted to use to buy food. He travelled around Altai, but could not find anyone who would sell him any food. Eventually, he threw the gold into the lake. This legend is the origin of the name.
Зерттеу
Орыс Ғылым академиясының Сібір бөлімшесінің Жануарлар таксономиясы және экологиясы институты (Институт систематики и экологии животных СО РАН) көлің солтүстік-батыс бөлігінде, Бия өзенінің бастауынан шамамен 6 км қашықтықта орналасқан. Мұнда Алтай Республикасының жәндіктермен қоректенетін және кеміргіштердің, тайга биоценоздарындағы омыртқалы жануарлардың гельминтфаунасының, Телецкое көлінің ихтиоценозы мен жануарлар планктонының зерттеулері жүргізіледі. Базаның жанында Горно-Алтай мемлекеттік университетінің ғылыми-өндірістік спорттық-санитарлық базасы орналасқан. Томск мемлекеттік университеті осы аймақта 50 жылдан бері ғылыми зерттеулер жүргізіп келеді. Су және экологиялық проблемалар институтының (СО РАН) Сібір бөлімшесінің экологтары, геологтары және археологтары көлді және оның төңірегін зерттеу үшін көп жылдар бойы жұмыс істеп келеді. Геоморфологтар мен геологтар Телецкое көлінің геологиялық құрылымын, палеогеографиясын, жасын және пайда болуын зерттейді. Алтайда плацдарларда және тау жыныстарының кен орындарында алтынның бар екені бұрыннан мәлім. Томск мемлекеттік университетінің геоморфологтары "Телецкое" геологиялық іздеу экспедициясында жұмыс істейді, олар алтынды іздеудің жаңа критерийін анықтады. Бұл жаңалықтың негізінде соңғы жылдардағы палеоглациологиялық зерттеулер мен су тасқыны морфолитогенезінің теориялық модельдері жатыр. Құнды компоненттің мөлшері барлық жерде ең төменгі қабылданған өнеркәсіптік стандарттан жоғары, кейде ол өте көп. Зерттеушілер Телецкое көлі алабының солтүстік және батыс бөлігіндегі барлық өзендердің жоғарғы ағысының жанындағы кең аумақтарда кең ауқымды іздеу маршруттарын жүргізді. Бұл іздеулерге жартастарды зерттеу, іздеу ұңғымаларын бұрғылау, шұңқырлар мен тереңдігі 15 метрге жететін құдықтар кірді. Осы зерттеулердің нәтижелері жаңа критерийдің дұрыстығы мен сенімділігі туралы айтуға мүмкіндік береді. Жазық суайдындардағы қабатты саздың 14C әдісімен жасалған алғашқы зерттеулері 15 мың жыл және одан да жас екенін көрсетті. Бұл маңызды факт Телецкое көлінің ойысының жас екеніне, яғни мұздықтан кейінгі кезеңде пайда болғанына, соңғы мұз басу кезеңіндегі (Төртінші дәуірдің соңы) жазыққа айналуға байланысты екеніне сөзсіз қорытынды жасауға мүмкіндік береді.