Кіріспе

Орталық Азиядағы өзен – Сырдария (,), тарихи түрде Жаксарт (,), Орталық Азиядағы өзен. Атауының парсы тіліндегі мағынасы – «Сыр теңізі» немесе «Сыр өзені». Ол Қырғызстан мен Шығыс Өзбекстанның Тянь-Шань тауларынан бастау алып, Өзбекстан мен Оңтүстік Қазақстан арқылы батыс және солтүстік-батысқа қарай Арал теңізінің қалдықтарына құяды. Бұл Арал теңізінің ішкі ағымды алабындағы екі ірі өзеннің солтүстік және шығыс өзені, екіншісі – Амудария (Жайхун, сонымен қатар Окс деген классикалық атымен де белгілі). Кеңес кезеңінде екі өзеннің де айналасында кең көлемде суару жобалары жүргізілді, олардың суы егістік жерлерге бағытталды, ал кеңес одағы ыдырағаннан кейін Арал теңізі, бір кезде әлемдегі төртінші ірі көл, дерлік жойылып кетті. Өзеннің Тәжікстаннан Өзбекстанға құятын жері теңіз деңгейінен жоғарыда орналасқан және Тәжікстанның ең төмен нүктесі болып табылады.

Тарих

Ұлы Александрдың македониялық әскері біздің заманымызға дейінгі 329 жылы Яксартеске жеткенде, Бактрия мен Соғдия арқылы өтіп, ешқандай қарсылыққа ұшырамағаннан кейін, олар алғаш рет жергілікті халықтың қарсылығымен кездесті. Біздің заманымызға дейінгі 329 жылдың қазанында македониялықтар Яксартес шайқасында сақтарға қарсы күресіп, көшпелілердің басшысының ішінде 1200-ге жуық жауынгерді өлтірді. Александр Соғдиядағы көтерілісті басу үшін оңтүстікке қайтаруға мәжбүр болды. Соңынан болған шайқаста Александр жараланды, ал жергілікті тайпалар өз қалаларындағы македониялық гарнизондарға шабуыл жасады. Александрға қарсы көтеріліс күшейе түскенде Соғдияға таралып, екі жылға созылған соғысқа ұшырады, оның қарқындылығы Александрияның жорығындағы кез келген басқа да қақтығыстан асып түсті. Сырдарияның жағалауында Александр Кир қаласына (грек тілінде Кирополь) гарнизон орналастырды, содан кейін 329 жылы оны өзінің атымен Александрия Эсхате – «Ең алыс Александрия» деп атады. Осы қаланың (қазіргі Тәжікстанда) тарихының көп бөлігінде, кем дегенде 7-8 ғасырларда Орталық Азияны мұсылмандар басып алғаннан бері атауы Худжанд болып келеді. 19 ғасырдың ортасында Түркістанды Ресей басып алған кезде Ресей империясы Сырдарияда бу кемелерін жүргізуді енгізді, бастапқыда Форт-Раймнен, бірақ 1847 жылдан 1882 жылға дейін, қызмет тоқтағанға дейін Казалинск (Қазалы) қаласында маңызды өзен порты болды. Кеңес дәуірінде ресурстарды бөлісу жүйесі құрылды, онда Қырғызстан мен Тәжікстан жазда Амудария және Сырдария өзендерінен шыққан суды Қазақстан, Түрікменстан және Өзбекстанмен бөлісті. Ал Қырғызстан мен Тәжікстан қыста қазақ, түрікмен және өзбек елдеріне көмір, газ және электр энергиясын беріп отырды. 1991 жылы Кеңес Одағы құлағаннан кейін бұл жүйе күйреп, Орталық Азия елдері оны қайта жандандыра алмады. Инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, су шаруашылығының нашарлығы және көне суару әдістері мәселені одан әрі ушықтырады. 2012 жылы Қазақстанда Сырдария-Түркістан мемлекеттік аймақтық табиғи паркі ашылды, оның мақсаты – өзен жазығының экожүйесін, археологиялық ескерткіштерді және тарихи-мәдени ескерткіштерді, сондай-ақ кейбір сирек кездесетін немесе жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлар түрлерін қорғау.

География

Өзен Қырғызстан мен Шығыс Өзбекстанның Тянь-Шань тауларында екі бастаудан басталады – Нарын өзені мен Қара Дарья. Олар Ферғана аңғарының өзбек бөлігінде бірігіп, Өзбекстан мен Оңтүстік Қазақстан арқылы батыс және солтүстік-батысқа қарай Арал теңізінің қалдықтарына дейін ағады. Сырдарияның су жинау алабы 1,5 миллион км²-дан асады, бірақ оның тек шамалы бөлігі ғана өзенге маңызды су ағынын қосады. Шындығында, оның бассейніндегі ең ірі екі өзен – Талас және Чу өзендері оған жетпей тұрып құрғап қалады. Оның жылдық су ағыны өте аз, шамалы. Өзеннің парсы этимологиясының тағы бір дәлелі – арабтар басып алғанға дейінгі түркі тіліндегі атауы, Яньчу немесе "Жемшік өзені" (Орта қытайша 眞珠 *t͡ɕiɪn t͡ɕɨo). Тан тілінде бұл атау Яоша өзені 藥殺水 (MC: *jɨɐk ʃˠɛt) деп, кейін Е өзені 葉河 (MC: *jiɛp) деп жазылған. Мұсылмандық басып алудан кейін, өзен барлық деректерде Бейіштен (араб тілінде جَنّة) ағатын төрт өзеннің бірі – Сейхун (سيحون) деп аталады. Өзеннің қазіргі жергілікті атауы – Сыр (Сир) 16 ғасырға дейін қолданылмаған. 17 ғасырда Хива ханы және тарихшысы Абу әл-Гази Бахадур хан Арал теңізін "Сир теңізі" немесе Сир Теңізі деп атаған. Маңызды дәлел – В. А. Лившиц (2003: 10) анықтаған ежелгі авторлардың Сырдария өзенін "Яксарт" деп атауының этимологиясы. Бұл сөз "ағатын", "құйылатын" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз сақ тілдер тобынан пайда болған соғди диалектісіне тән.

Экологиялық залал

Кеңес Одағы кезінде Орта және Төменгі Сырдарияда мақта мен күріш далаларын суару мақсатында суарналардың кеңейтілуі аймаққа экологиялық зиян келтірді. Өзеннен алынатын су мөлшері соншалықты көп болғандықтан, жылдың кейбір кезеңдерінде Арал теңізіне мүлдем су жетпейтін жағдай туды. Өзбекстан мен Түрікменстандағы Амудария да ұқсас мәселеге тап болды. Тажикстандағы өзен суының уран концентрациясы 43 мкг/л және 12 мкг/л құрайды; Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) ауыз суға арналған 30 мкг/л нормасы шамалы асып түседі. Уранның басты көзі Өзбекстан мен Қырғызстанның жоғары ағысында орналасқан.