Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аму-Дарья мен Сыр-Дарья арасындағы Орталық Азиядағы шөл Қызылқұм (, قىزىلقۇم; , قىزىلقۇم) – әлемдегі 15-ші үлкен шөл. Оның аты түркі тілдерінде "Қызыл құм" деп мағына береді. Ол Орталық Азияда, Аму-Дарья мен Сыр-Дарья өзендерінің тоғысқан жері арасындағы аймақта, тарихи Трансоксания деп белгілі болған өңірде орналасқан. Қазіргі күні ол Қазақстан, Түркіменстан және Өзбекстан мемлекеттерінің арасында бөлінген. Оның ауданы шамамен .
Desert in Central Asia between the Amu Darya and Syr Darya
The Kyzylkum Desert (, قىزىلقۇم; , قىزىلقۇم) is the 15th largest desert in the world. Its name means Red Sand in Turkic languages. It is located in Central Asia, in the land between the confluent rivers Amu Darya and Syr Darya, a region historically known as Transoxania. Today it is divided among Kazakhstan, Turkmenistan and Uzbekistan. It covers about .
География
Қызылқұм негізінен Өзбекстанда орналасқан. Оның аумағы негізінен теңіз деңгейінен жоғары биіктіктегі кең жазықтан тұрады, онда бірнеше шұңқырлар мен таулы жерлер (Султануиздаг, Букантау) бар. Аймақтың көп бөлігі құм төбелермен (бархандармен) жабылған; солтүстік-батыста үлкен аумақтар такирлермен (балшық қаптамалармен) жабылған; сондай-ақ кейбір оазистер де кездеседі. Өзендер мен оазистер бойында шаруашылық елді мекендер орналасқан. Мамырдың ортасынан қыркүйектің ортасына дейінгі жаз айларында температура өте жоғары болуы мүмкін. Амударья өзенінің жағасында орналасқан Керки қаласында 1983 жылғы шілдеде 52 °C (126 °F) температура тіркелді.
Kyzylkum is mainly located in Uzbekistan. Its territory consists mainly of an extensive plain at an altitude up to above sea level, with a number of depressions and highlands (Sultanuizdag, Bukantau). Most of the area is covered with dunes (barchans); in the northwest large areas are covered with takirs (clay coatings); there are also some oases. There are agricultural settlements along the rivers and in the oases. Temperatures can be very high during the summer months, from mid May to mid September. Kerki, one extreme inland city located on the banks of the Amu Darya River, recorded 52 °C (126 °F) in July 1983.
Фауна
Шөлдегі фаунаға орыс тасбақасы (Testudo horsfieldii) және Транскаспий немесе шөл мониторы (Varanus griseus) деп аталатын үлкен кесіртке кіреді, олардың ұзындығы шамамен жете алады. Саига антилопасы (Saiga tatarica) да кейде шөлдің солтүстік бөлігі арқылы көшіп өтеді. Бұхара облысындағы Қызылқұм табиғат қорығы 1971 жылы құрылған. Қорықтың ауданы Амударияға жақын, Дарган Ата елді мекенінің жанындағы су тасқынына ұшырайтын (туғай) жерлерде орналасқан. Фаунаға: Бактриялық бұғы (Cervus elaphus bactrianus), жабайы шошқа (Sus scrofa), қарапайым фазан (Phasianus colchicus), алтын бүркіт (Aquila chrysaetus) кіреді. Джайран қорығы Бұхараның оңтүстігінде орналасқан. Бұл қорықтың жалпы ауданы – және ол сирек кездесетін түрлердің, мысалы, көкбауырлы газельдің (Gazella subgutturosa), Пржевальскийдің жылқысының (Equus ferus przewalskii), Түркімен куланының (Equus hemionus kulan) және Маккуиннің турақарасының (Chlamydotis macqueenii) көбейту орталығы болып табылады. Қорық 1977 жылы белгілі бір аумақта құрылған.
Desert fauna include the Russian tortoise (Testudo horsfieldii) and a large lizard known as the Transcaspian or desert monitor (Varanus griseus), which can reach lengths of The saiga antelope (Saiga tatarica) also occasionally migrates through the northern part of the desert. Kyzylkum Nature Reserve in Bukhara Region was established in 1971. The area of the reserve amounts to and it is located on flood land (tugai) drained by the Amudarya close to the settlement Dargan Ata. Fauna include: Bactrian deer (Cervus elaphus bactrianus), wild boar (Sus scrofa), common pheasant (Phasianus colchicus), golden eagle (Aquila chrysaetus). Djeyran Reserve is located south of Bukhara. The total area of this reserve is It is a breeding centre for rare species such as goitered gazelle (Gazella subgutturosa), Przewalski's horse (Equus ferus przewalskii), Turkmenian kulan (Equus hemionus kulan) and MacQueen's bustard (Chlamydotis macqueenii). The reserve was founded in 1977 on the enclosed area in .
Палеонтология
Қызылқұм шөлінде жартасты формациялар ашылып, көптеген қазбалар табылды. Ерекше қызығушылықты Өзбекстанның Биссекти формациясы қоздырады, ол соңғы креда кезеңінің басында пайда болған және бірнеше ерте құс түрлерін сыйлады: Incolornis martini, Explorornis walkeri, Kizylkumavis cretacea, Kuszholia mengi, Lenesornis kaskarovi, Sazavis prisca, Zhyraornis kaskarovi және Z. logunovi жарамды түрлер деп танылды. Тираннозавридтер, теризинозавридтер, орнитомимозавридтер, овираптозавридтер, троодонтидтер, анкилозавридтер, хадрозавридтер және кератопсиялық динозаврлар да осы тау жыныстарынан белгілі. Қызылқұмның кредалық жыныстарынан табылған басқа қазбаларға ағаш діңдері, пелециподтар, қоңыздар, акулалар, шағалалар, сүйекті балықтар, бақалар, саламандралар, тасбақалар, крокодиломорфтар және кішкентай ерте сүтқоректілердің алуан түрлі фаунасы кіреді. Бұл аймақта жұмыс істеген палеонтологтардың қатарында Ж. Дэвид Арчибальд, Александр Аверианов, Сергей Курзанов, Лев Несов, Анатолий Рьябинин, Анатолий Рождественский және Ханс Дитер Суес бар.
The Kyzylkum Desert has exposed rock formations that have yielded a number of fossils. Of particular interest is the Bissekty Formation of Uzbekistan, from the early Late Cretaceous, which has produced several species of early birds: Incolornis martini, Explorornis walkeri, Kizylkumavis cretacea, Kuszholia mengi, Lenesornis kaskarovi, Sazavis prisca, Zhyraornis kaskarovi and Z. logunovi are recognized as valid species. Tyrannosaurid, therizinosaurid, ornithomimosaur, oviraptorosaurian, troodontid, ankylosaur, hadrosaur, and ceratopsian dinosaurs are also known from this rock unit. Other fossils from the Cretaceous rocks of the Kyzylkum include tree trunks, pelecypods, beetles, sharks, rays, bony fish, frogs, salamanders, turtles, crocodylomorphs, and a varied fauna of small early mammals. Paleontologists that have worked in this area include J. David Archibald, Alexander Averianov, Sergei Kurzanov, Lev Nesov, Anatoly Riabinin, Anatoly Rozhdestvensky, and Hans Dieter Sues.
Экономика
Жергілікті халық Қызылқұм шөлінің кең аумақтарын мал жаюға пайдаланады (көбінесе қой, Бактрия түйелері және бір өркешті түйелер). Шөл алтын, уран, мыс, алюминий және күміс, сондай-ақ табиғи газ және мұнай кен орындарымен әйгілі. Мұрунтаудағы ең ірі алтын кен орнының игеруі 1970 жылдардың басында басталды. Аймақтағы кен өндіру және металлургия өнеркәсібінің орталықтары – Навои, Зарафшан және Учкудук. Ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар: НГМК (Навои тау-кен және металлургия комбинаты) және Өзбек-АҚШ бірлескен кәсіпорны "Зарафшан Ньюмонт". Газ өндіру өнеркәсібінің орталықтары – Газли және Мүбарек.
The local population uses the large spaces of the Kyzylkum Desert as a pasture for livestock (mostly sheep, Bactrian camels and dromedaries). The desert is well known for its deposits of gold, uranium, copper, aluminium and silver, natural gas and oil. The development of the most famous gold field at Muruntau began in the early 1970s. The centres for the mining and smelting industry at the region are Navoi, Zarafshan, Uchkuduk. The major industrial enterprises are: НГМК (Navoi Mining and Smelting Complex) and the Uzbek U. S. A. Joint Venture "Zarafshan Newmont". The centres of the gas production industry are Gazli and Mubarek.