Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қырғызстанның солтүстік-шығысындағы көл – Қырғызстанның Ыстықкөл көлі (немесе Ысыккөл, ,) – шығыс Қырғызстандағы Батыс Тянь-Шань тауларында, Қырғызстан мен Қазақстанды бөліп тұратын тау жотасының оңтүстігінде орналасқан, ағысы жоқ, тұзды көл. Бұл әлемдегі жетінші ең терең көл, көлемі бойынша (бірақ беті ауданы бойынша емес) әлемдегі он екінші үлкен көл, ең терең нүктесі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан (939 метр немесе 3080 фут) және үшінші үлкен тұзды көл. «Ыстықкөл» деген сөз қырғыз тілінде «жылы көл» деген мағынаны білдіреді. Көл биік орналасқандығынан ( және қыс айларында қатал суыққа ұшыраса да, жоғары тұздылығының арқасында сирек қатып қояды. Көл – әлемдік маңызы бар биологиялық әртүрлілікке ие Рамсар аймағы және Ыстықкөл биосфералық қорығының құрамына кіреді.
Lake in northeastern Kyrgyzstan
the Kyrgyz lake
Issyk Kul (also Ysyk Köl, , ) is an endorheic (i. e., without outflow) saline lake in the western Tianshan Mountains in eastern Kyrgyzstan, just south of a dividing range separating Kyrgyzstan from Kazakhstan. It is the seventh deepest lake in the world, the tenth largest lake in the world by volume (though not in surface area), the deepest lake whose deepest point is above sea level (939 meters or 3,080 feet), and the third largest saline lake. Issyk Kul means "warm lake" in the Kyrgyz language; although it is located at a lofty elevation of and subject to severe cold during winter, it rarely freezes over due to high salinity. The lake is a Ramsar site of globally significant biodiversity and forms part of the Issyk Kul Biosphere Reserve.
География
Ыстықкөл көлінің ұзындығы – 163,5 км, ені – 64 км, ал ауданы – 6236 шаршы километрді құрайды. Бұл көл Оңтүстік Америкадағы Титикака көлінен кейін әлемдегі екінші ірі тау көлі. Оның биіктігі – 1606 метр, тереңдігі – 702 метрге жетеді. Көлге 118 өзен мен арна құяды, олардың ішінде Жыргалаң және Түп ең ірілері. Көлдің суы көктемдерден, оның ішінде көптеген ыстық бұлақтардан және қардың еруінен толықтырылады. Көлде шығару арнасы жоқ, бірақ кейбір гидрологтар көл суының жер астымен Чу өзеніне сүзіліп өтеді деген гипотезаны ұсынады. Көлдің түбінде моновидрокальцит минералы кездеседі – бұл белгілі көлдік кен орындарының санатындағы сирек минералдардың бірі. Көлдің оңтүстік жағалауын Тянь-Шань тауларының Тескей Алатау жотасы алып жатыр. Жотаның солтүстік беткейлері ұзын, және Ыстықкөлге көптеген сулар ағып келеді. Беткейлерде пайда болатын көптеген арналар бірігіп салыстырмалы түрде үлкен өзендерге айналады. Олар тау жотасын терең тіліп, кең аңғарларда ағып жатыр. Таулардан шыққанда өзендер үлкен аллювиалды конустарды құрайды. Ыстықкөлдің шығыс бөлігінде олар Жыргалаң өзеніне құяды. Тянь-Шаньдағы Күңгей Алатау солтүстік жағалауға параллель созылады. Күңгей Алатаудың оңтүстік беткейлері салыстырмалы түрде қысқа. Сондықтан, олардан басталатын өзендер шағын болады және үлкен гидрографиялық жүйелерді құрауға мүмкіндік таппайды. Нәтижесінде, олар жеке-жеке Ыстықкөлге немесе тау бойымен ағатын Түп өзеніне құйылады. Көл суының тұздылығы шамамен 0,6% құрайды – бұл әдеттегі теңіз суының 3,5% тұздылығынан едәуір төмен. Көл деңгейі қазіргі уақытта орта ғасырлардан 8 метрге (26 фут) жоғары болғанымен, суды пайдалануға байланысты жыл сайын шамамен 1 см төмендеп барады. Әкімшілік жағынан көл және оған іргелес жерлер Қырғызстанның Ыстықкөл облысының құрамына кіреді.
Issyk Kul Lake is long, up to wide and its area is It is the second largest mountain lake in the world behind Lake Titicaca in South America. It is at an altitude of and reaches in depth. About 118 rivers and streams flow into the lake; the largest are the Jyrgalang and Tüp. It is fed by springs, including many hot springs and snow melt. The lake has no current outlet, but some hydrologists hypothesize that the lake's water filters deep underground into the Chu River. The bottom of the lake contains the mineral monohydrocalcite: one of the few known lacustrine deposits. The lake's southern shore is dominated by the ruggedly beautiful Teskey Ala Too Range of the Tian Shan mountains. The northern slopes of the range are long and send a considerable flow to Issyk Kul. Numerous streams taking their rise at the slopes flow together into comparatively large rivers. They deeply dissect the range and flow in wide valleys. On exit from mountains the rivers form large alluvial cones. In eastern part of Issyk Kul they flow into Jyrgalang river. The Kungey Alatau of the Tian Shan runs parallel to the north shore. The southern slopes of the Kungey Alatau are comparatively short. Therefore, the rivers rising on them are relatively small and do not have a chance to flow together to form larger hydrographic systems. As a result, they separately empty either into Issyk Kul or into Tüp river flowing along the range. The lake water's salinity is approx. 0.6% – compared to 3.5% salinity of typical seawater – and, although the lake level is still currently some 8 metres (26 ft) higher than in medieval times, its level now drops by approximately per year due to water diversion. Administratively, the lake and the adjacent land are within Issyk Kul Region of Kyrgyzstan.
Туризм
Кеңес дәуірінде көл танымал демалыс орнына айналды, солтүстік жағалауында көптеген санаторийлер, пансионаттар және демалыс үйлері салынды, олардың көпшілігі Чолпон-Ата қаласы мен оның төңірегінде орналасқан. КСРО ыдырағаннан кейін бұл орындар қиын жағдайға түсті, бірақ қазірде қонақ үй кешендері жөнделіп, денсаулық пен демалыс үшін келген жаңа буынға арналған қарапайым жеке жатақханалар ашылуда. Қарақол қаласы (бұрынғы Пржевальск, орыс саяхатшысы Пржевальскийдің онда қайтыс болғандығы құрметіне аталған) – Қырғызстанның Ыстықкөл облысының әкімшілік орталығы. Ол көлдің шығыс ұшына жақын орналасқан және айналағы аймаққа саяхаттау үшін ыңғайлы база болып табылады. Оның шағын ескі бөлігінде дунгандар металл шегелерді пайдаланбастан салған әдемі ағаш мешіт және совет кезеңінде мал қорасы ретінде пайдаланылған ағаштан жасалған православие шіркеуі бар.
During the Soviet era, the lake became a popular vacation resort, with numerous sanitoria, boarding houses and vacation homes along its northern shore, many concentrated in and around the town of Cholpon Ata. These fell on hard times after the break up of the USSR, but now hotel complexes are being refurbished and simple private bed and breakfast rentals are being established for a new generation of health and leisure visitors. The city of Karakol (formerly Przhevalsk, after the Russian explorer Przhevalsky, who died there) is the administrative seat of Issyk Kul Region of Kyrgyzstan. It is near the east tip of the lake and is a good base for excursions into the surrounding area. Its small old core contains an impressive wooden mosque, built without metal nails by the Dungan people and a wooden Orthodox church that was used as a stable during Soviet times.
Тарих
Ыстықкөл – Жібек жолының аялдамасы, алыс Шығыстан Еуропаға саяхатшылардың құрлық жолындағы маңызды нүктесі болған. Ұлы қытай буддалық ғалымы Сюаньцзян осы көлден өтіп, 7-ғасырдағы «Батыс аймақтары туралы Ұлы Тан жазбалары» атты классикалық саяхатнамасында оның егжей-тегжейлі сипаттамасын қалдырған. Көл бір кезде Қытайдың Цин әулетінің құрамына кірген, ал Тарбағатай шартынан кейін Ресейге, айналасындағы аумақтармен бірге өткен. Көптеген тарихшылар осы көлден 14-ғасырдың басында және ортасында Еуропа мен Азияны қампқан «Қара өлім» (қара оба) ауруының бастауы болғанын айтады. 2022 жылы зерттеушілер Ыстықкөл маңындағы екі зираттан алынған жеті адамның сақталған генетикалық материалының талдау нәтижелерін жариялады және 1338 немесе 1339 жылдары қара обаның осы жерде болғанын анықтады. Оба алғаш рет Еуразияны қиратып, халықтың 60 пайызын құртқанға дейін сегіз жыл бұрын, көлге жақын саудагерлердің шағын қонысында жұққан. Көлдің саяхатшылар үшін транзиттік нүкте ретіндегі орны, ортағасырлық саудагерлер арқылы осы құрлықтарға обаның таралуына мүмкіндік берді, олар өздерімен бірге жұқпалы жәндіктерді әкелді. Көлдің су деңгейі ортағасырлық дәуірге қарағанда жоғары. Су астына түскендер көлдің жағалауындағы аязды жерлерде батып кеткен елді мекендердің қалдықтарын тапты. Су астынан әлемдегі ең көне монеталар табылды, олардың ішінде алтын сымдар ұсақ ақша ретінде, ал ірі алтыбұрышты алтын бөлшектері қолданылған. Сонымен қатар, қазіргі кезде инертті газ ортасын қолдану арқылы қол жеткізілетін шеберлік деңгейімен жасалған қола қазан да табылды. 1916 жылы Ыстықкөлдегі монастырға қырғыз көтерілісшілері шабуыл жасап, жеті монахты өлтірді.
Issyk Kul Lake was a stopover on the Silk Road, a land route for travelers from the Far East to Europe. The great Chinese Buddhist scholar monk Xuanzang passed by this lake and noted the details in the classic travelogue Great Tang Records on the Western Regions in the 7th century. The lake was once a part of the territory of Qing Dynasty of China and was ceded to Russia – along with the surrounding territory – after the Treaty of Tarbagatai. Many historians believe that the lake was the point of origin for the Black Death that plagued Europe and Asia during the early and mid 14th century. In 2022, researchers reported on the analysis of preserved genetic material from seven individuals buried in two cemeteries near Issyk Kul and determined that the Black Death was present there in 1338 or 1339. The plague first infected people in a small, nearby settlement of traders eight years before it devastated Eurasia, killing 60 percent of the population, having traveled along trade routes. The lake's status as a byway for travelers allowed the plague to spread across these continents via medieval merchants who unknowingly carried infested vermin along with them. The lake level is some higher than in medieval times. Divers have found the remains of submerged settlements in shallow areas around the lake. Articles identified as the world's oldest extant coins were found underwater, with gold wire rings used as small change and a large hexahedral goldpiece. Also found was a bronze cauldron with a level of craftsmanship that is today achieved by using an inert gas environment. In 1916 the monastery at Issyk Kul was attacked by Kyrgyz rebels, and seven monks were killed.
Ерекше қорғалатын аумақтар
Қырғызстандағы алғашқы табиғи қорық – Ыстықкөл мемлекеттік қорығы 1948 жылы Ыстықкөлдің ерекше табиғи ландшафтары мен су құстарын қорғау мақсатында құрылған. 1975 жылы ол Рамсар нысаны ретінде танылды. ЮНЕСКО Дүниежүзілік биосфералық қорықтар желісіне енетін Ыстықкөл биосфералық қорығы 2000 жылы Ыстықкөл облысының әкімшілік шегінде құрылды.
The first nature reserve in Kyrgyzstan, Issyk Kul State Reserve was established in 1948 to protect unique nature landscapes and waterfowl at Issyk Kul. In 1975, it was acknowledged as a Ramsar site. Biosphere Reserve Issyk Kul covered by UNESCO World Network of Biosphere Reserves was established in year 2000 within the administrative borders of Issyk Kul Region.
Балық
Көлде жоғары эндемикалық балықтардың биологиялық әртүрлілігі бар, ал кейбір түрлер, соның ішінде төрт эндемик, қауіпті жағдайда. Соңғы жылдары барлық балық түрлерінің уловы айтарлықтай төмендеді, себебі шамадан тыс аулау, екі жат түрдің (шоқыр және көкшаян) күшті жыртқыштығы және көлде жас балықтарды өсірудің тоқтатылуы салдарынан. Кем дегенде төрт коммерциялық мақсаттағы эндемикалық балық түрі Қырғыз Республикасының Қызыл кітабына енгізілуге лайық – Шмидт дакисі (Leuciscus schmidti), Ыстықкөл дакисі (Leuciscus bergi), Іле маринкасы (Schizothorax pseudoaksaiensis issykkulensis) және жалаңаш осман (Gymnodiptychus dybowskii). Тағы бес жергілікті түр – Ыстықкөл миногі (Phoxinus issykkulensis), Ыстықкөл қияни (Gobio gobio latus), дақты қалың ерін лоахи (Triplophysa strauchii ulachilicus), сұр тас лоахи (Triplophysa dorsalis), шабақ (Leuciscus aspius iblioides) – балық аулау кезінде кездейсоқ ұсталуы немесе балық аулау қызметі мен көлдің балық популяциясының экологиялық құрылымы мен тепе-теңдігіне түсетін әсерлерден қауіп төнуі мүмкін. Армениядағы Севан көліне тән Севан форелі 1970 жылдары Ыстықкөлге әкелінді. Бұл балық өзінің туған жерінде жойылуға жақын болса да, Ыстықкөлде тіршілік етуге мүмкіндігі жоғары, онда ол басқа түрлерді белсенді түрде жемдейді, бірақ көбею үшін қолайлы ортасы мен тамақ ресурстары шектеулі.
The lake contains highly endemic fish biodiversity, and some of the species, including four endemics, are seriously endangered. In recent years yields of all fish species have declined markedly, due to a combination of overfishing, heavy predation by two of the introduced invasive species (the pike perch and the rainbow trout), and the cessation of lake restocking with juvenile fish from hatcheries. At least four commercially targeted endemic fish species are sufficiently threatened to be included in the Red Book of the Kyrgyz Republic — Schmidt's dace (Leuciscus schmidti), Issyk Kul dace (Leuciscus bergi), Ili marinka (Schizothorax pseudoaksaiensis issykkulensis), and sheer or naked osman (Gymnodiptychus dybowskii). Five other indigenous species — Issyk kul minnow (Phoxinus issykkulensis), Issykul gudgeon (Gobio gobio latus), spotted thicklip loach (Triplophysa strauchii ulachilicus), grey stone loach (Triplophysa dorsalis), asp (Leuciscus aspius iblioides) — are almost certainly threatened as bycatch or are indirectly impacted by fishing activity and changes to the ecological structure and balance of the lake's fish population. Sevan trout, a fish endemic to Lake Sevan in Armenia, was introduced into Issyk Kul in the 1970s. While this fish is an endangered species in its native waters, it has a much better chance to survive in Lake Issyk Kul where it has actively predated on other species, but is limited in habitat for reproduction and in food.
Өлі көл
Ыстықкөлдің оңтүстік-батыс жағында, көлдің су деңгейінен төмен орналасқан шағын көл бар. Қырғыз тілінде бұл көл "Түзкөл" (тұзды көл) деп аталады, себебі оның тұздылығы өте жоғары. Ыстықкөлдің тұзды суында жүзу, аз тұзды судан өзгеше әсер қалдырады. Көлге жағалаудағы кішкентай суық бұлақтардан су келіп толады, олар суық, жеңіл суды көлдің бетіне жеткізеді, ал тұзды, ауыр су көбінесе төменде, беткі судан жылырақ болады.
There is a small lake below the water level of Issyk Kul at the south west side of the lake. This lake is called Tyz köl (salt lake) in Kyrgyz due to its very high saline content and swimming in the Issyk Kul salt lake is a very different experience from less salty water. The lake receives its water from small cold springs at the beach which lead the cold, less heavy water to the top of the lake and often the salty, heavy water below is oddly more warm than the water on the surface.
Ресей әскери-теңіз күштері сынақ полигоны
Кеңес Одағы кезінде Совет теңіз флоты көлдің шығыс жағында су асты кемелері мен торпеда технологиясын бағалаған кең ауқымды нысанды пайдаланған. 2008 жылдың наурыз айында Қырғыз газеттері Кәрбұлан түбегінің маңындағы көл аумағының Ресей әскери-теңіз флотына мерзімі белгісіз жалдауға берілетіні туралы хабарлады. Бұл 2007 жылғы Достық, ынтымақтастық, өзара көмек және құпия материалдарды қорғау туралы екіжақты келісім аясында жаңа әскери-теңіз сынақ орталықтарын құру жоспарының бөлігі болып табылады. Ресей әскері бұл аумақты жыл сайын 4,5 миллион доллар төлеп жалдайды. Үндістан да бұл нысанға инвестиция салуды жоспарлап, ауыр салмақты торпедалар және термонавигациялық жүйесі бар торпедалар сияқты барлық типтегі торпедаларды сынауға ниетті. Сынақ орталығының тағы бір артықшылығы – атылған торпедаларды қайта алып, ғалымдарға торпеда құрылымын физикалық түрде тексеріп, одан әрі зерттеу мүмкіндігін береді. Үндістан NSTL әзірлеп жатқан автономды су асты аппаратын сынау үшін де торпеда сынақ орталығын пайдалануды жоспарлап отыр. Осы мақсатта Үндістан торпеда технологиясы саласында тәжірибесі бар жергілікті компанияларды орталықты бірлесіп дамытуға тартуды ұсынады.
During the Soviet period, the Soviet Navy operated an extensive facility at the lake's east end, where submarine and torpedo technology was evaluated. In March 2008, Kyrgyz newspapers reported that around the Karabulan Peninsula on the lake would be leased for an indefinite period to the Russian Navy, which is planning to establish new naval testing facilities as part of the 2007 bilateral Agreement on Friendship, Cooperation, Mutual Help, and Protection of Secret Materials. The Russian military will pay $4.5 million annually to lease the area. India also plans to invest in the facility to test all types of torpedoes such as heavy weight torpedoes and those that have thermal navigation system. Another advantage that works for the testing center is that the torpedoes fired can also be recovered allowing scientists to make physical verification of a torpedo structure for further study. India is also planning to use the torpedo test facility to test the autonomous underwater vehicle being developed by NSTL. For this, India has proposed to engage local companies with know how in torpedo technology to further co develop the facility.