Кіріспе

Қырғызстанның солтүстік-шығысындағы көл – Қырғызстанның Ыстықкөл көлі (немесе Ысыккөл, ,) – шығыс Қырғызстандағы Батыс Тянь-Шань тауларында, Қырғызстан мен Қазақстанды бөліп тұратын тау жотасының оңтүстігінде орналасқан, ағысы жоқ, тұзды көл. Бұл әлемдегі жетінші ең терең көл, көлемі бойынша (бірақ беті ауданы бойынша емес) әлемдегі он екінші үлкен көл, ең терең нүктесі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан (939 метр немесе 3080 фут) және үшінші үлкен тұзды көл. «Ыстықкөл» деген сөз қырғыз тілінде «жылы көл» деген мағынаны білдіреді. Көл биік орналасқандығынан ( және қыс айларында қатал суыққа ұшыраса да, жоғары тұздылығының арқасында сирек қатып қояды. Көл – әлемдік маңызы бар биологиялық әртүрлілікке ие Рамсар аймағы және Ыстықкөл биосфералық қорығының құрамына кіреді.

География

Ыстықкөл көлінің ұзындығы – 163,5 км, ені – 64 км, ал ауданы – 6236 шаршы километрді құрайды. Бұл көл Оңтүстік Америкадағы Титикака көлінен кейін әлемдегі екінші ірі тау көлі. Оның биіктігі – 1606 метр, тереңдігі – 702 метрге жетеді. Көлге 118 өзен мен арна құяды, олардың ішінде Жыргалаң және Түп ең ірілері. Көлдің суы көктемдерден, оның ішінде көптеген ыстық бұлақтардан және қардың еруінен толықтырылады. Көлде шығару арнасы жоқ, бірақ кейбір гидрологтар көл суының жер астымен Чу өзеніне сүзіліп өтеді деген гипотезаны ұсынады. Көлдің түбінде моновидрокальцит минералы кездеседі – бұл белгілі көлдік кен орындарының санатындағы сирек минералдардың бірі. Көлдің оңтүстік жағалауын Тянь-Шань тауларының Тескей Алатау жотасы алып жатыр. Жотаның солтүстік беткейлері ұзын, және Ыстықкөлге көптеген сулар ағып келеді. Беткейлерде пайда болатын көптеген арналар бірігіп салыстырмалы түрде үлкен өзендерге айналады. Олар тау жотасын терең тіліп, кең аңғарларда ағып жатыр. Таулардан шыққанда өзендер үлкен аллювиалды конустарды құрайды. Ыстықкөлдің шығыс бөлігінде олар Жыргалаң өзеніне құяды. Тянь-Шаньдағы Күңгей Алатау солтүстік жағалауға параллель созылады. Күңгей Алатаудың оңтүстік беткейлері салыстырмалы түрде қысқа. Сондықтан, олардан басталатын өзендер шағын болады және үлкен гидрографиялық жүйелерді құрауға мүмкіндік таппайды. Нәтижесінде, олар жеке-жеке Ыстықкөлге немесе тау бойымен ағатын Түп өзеніне құйылады. Көл суының тұздылығы шамамен 0,6% құрайды – бұл әдеттегі теңіз суының 3,5% тұздылығынан едәуір төмен. Көл деңгейі қазіргі уақытта орта ғасырлардан 8 метрге (26 фут) жоғары болғанымен, суды пайдалануға байланысты жыл сайын шамамен 1 см төмендеп барады. Әкімшілік жағынан көл және оған іргелес жерлер Қырғызстанның Ыстықкөл облысының құрамына кіреді.

Туризм

Кеңес дәуірінде көл танымал демалыс орнына айналды, солтүстік жағалауында көптеген санаторийлер, пансионаттар және демалыс үйлері салынды, олардың көпшілігі Чолпон-Ата қаласы мен оның төңірегінде орналасқан. КСРО ыдырағаннан кейін бұл орындар қиын жағдайға түсті, бірақ қазірде қонақ үй кешендері жөнделіп, денсаулық пен демалыс үшін келген жаңа буынға арналған қарапайым жеке жатақханалар ашылуда. Қарақол қаласы (бұрынғы Пржевальск, орыс саяхатшысы Пржевальскийдің онда қайтыс болғандығы құрметіне аталған) – Қырғызстанның Ыстықкөл облысының әкімшілік орталығы. Ол көлдің шығыс ұшына жақын орналасқан және айналағы аймаққа саяхаттау үшін ыңғайлы база болып табылады. Оның шағын ескі бөлігінде дунгандар металл шегелерді пайдаланбастан салған әдемі ағаш мешіт және совет кезеңінде мал қорасы ретінде пайдаланылған ағаштан жасалған православие шіркеуі бар.

Тарих

Ыстықкөл – Жібек жолының аялдамасы, алыс Шығыстан Еуропаға саяхатшылардың құрлық жолындағы маңызды нүктесі болған. Ұлы қытай буддалық ғалымы Сюаньцзян осы көлден өтіп, 7-ғасырдағы «Батыс аймақтары туралы Ұлы Тан жазбалары» атты классикалық саяхатнамасында оның егжей-тегжейлі сипаттамасын қалдырған. Көл бір кезде Қытайдың Цин әулетінің құрамына кірген, ал Тарбағатай шартынан кейін Ресейге, айналасындағы аумақтармен бірге өткен. Көптеген тарихшылар осы көлден 14-ғасырдың басында және ортасында Еуропа мен Азияны қампқан «Қара өлім» (қара оба) ауруының бастауы болғанын айтады. 2022 жылы зерттеушілер Ыстықкөл маңындағы екі зираттан алынған жеті адамның сақталған генетикалық материалының талдау нәтижелерін жариялады және 1338 немесе 1339 жылдары қара обаның осы жерде болғанын анықтады. Оба алғаш рет Еуразияны қиратып, халықтың 60 пайызын құртқанға дейін сегіз жыл бұрын, көлге жақын саудагерлердің шағын қонысында жұққан. Көлдің саяхатшылар үшін транзиттік нүкте ретіндегі орны, ортағасырлық саудагерлер арқылы осы құрлықтарға обаның таралуына мүмкіндік берді, олар өздерімен бірге жұқпалы жәндіктерді әкелді. Көлдің су деңгейі ортағасырлық дәуірге қарағанда жоғары. Су астына түскендер көлдің жағалауындағы аязды жерлерде батып кеткен елді мекендердің қалдықтарын тапты. Су астынан әлемдегі ең көне монеталар табылды, олардың ішінде алтын сымдар ұсақ ақша ретінде, ал ірі алтыбұрышты алтын бөлшектері қолданылған. Сонымен қатар, қазіргі кезде инертті газ ортасын қолдану арқылы қол жеткізілетін шеберлік деңгейімен жасалған қола қазан да табылды. 1916 жылы Ыстықкөлдегі монастырға қырғыз көтерілісшілері шабуыл жасап, жеті монахты өлтірді.

Ерекше қорғалатын аумақтар

Қырғызстандағы алғашқы табиғи қорық – Ыстықкөл мемлекеттік қорығы 1948 жылы Ыстықкөлдің ерекше табиғи ландшафтары мен су құстарын қорғау мақсатында құрылған. 1975 жылы ол Рамсар нысаны ретінде танылды. ЮНЕСКО Дүниежүзілік биосфералық қорықтар желісіне енетін Ыстықкөл биосфералық қорығы 2000 жылы Ыстықкөл облысының әкімшілік шегінде құрылды.

Балық

Көлде жоғары эндемикалық балықтардың биологиялық әртүрлілігі бар, ал кейбір түрлер, соның ішінде төрт эндемик, қауіпті жағдайда. Соңғы жылдары барлық балық түрлерінің уловы айтарлықтай төмендеді, себебі шамадан тыс аулау, екі жат түрдің (шоқыр және көкшаян) күшті жыртқыштығы және көлде жас балықтарды өсірудің тоқтатылуы салдарынан. Кем дегенде төрт коммерциялық мақсаттағы эндемикалық балық түрі Қырғыз Республикасының Қызыл кітабына енгізілуге лайық – Шмидт дакисі (Leuciscus schmidti), Ыстықкөл дакисі (Leuciscus bergi), Іле маринкасы (Schizothorax pseudoaksaiensis issykkulensis) және жалаңаш осман (Gymnodiptychus dybowskii). Тағы бес жергілікті түр – Ыстықкөл миногі (Phoxinus issykkulensis), Ыстықкөл қияни (Gobio gobio latus), дақты қалың ерін лоахи (Triplophysa strauchii ulachilicus), сұр тас лоахи (Triplophysa dorsalis), шабақ (Leuciscus aspius iblioides) – балық аулау кезінде кездейсоқ ұсталуы немесе балық аулау қызметі мен көлдің балық популяциясының экологиялық құрылымы мен тепе-теңдігіне түсетін әсерлерден қауіп төнуі мүмкін. Армениядағы Севан көліне тән Севан форелі 1970 жылдары Ыстықкөлге әкелінді. Бұл балық өзінің туған жерінде жойылуға жақын болса да, Ыстықкөлде тіршілік етуге мүмкіндігі жоғары, онда ол басқа түрлерді белсенді түрде жемдейді, бірақ көбею үшін қолайлы ортасы мен тамақ ресурстары шектеулі.

Өлі көл

Ыстықкөлдің оңтүстік-батыс жағында, көлдің су деңгейінен төмен орналасқан шағын көл бар. Қырғыз тілінде бұл көл "Түзкөл" (тұзды көл) деп аталады, себебі оның тұздылығы өте жоғары. Ыстықкөлдің тұзды суында жүзу, аз тұзды судан өзгеше әсер қалдырады. Көлге жағалаудағы кішкентай суық бұлақтардан су келіп толады, олар суық, жеңіл суды көлдің бетіне жеткізеді, ал тұзды, ауыр су көбінесе төменде, беткі судан жылырақ болады.

Ресей әскери-теңіз күштері сынақ полигоны

Кеңес Одағы кезінде Совет теңіз флоты көлдің шығыс жағында су асты кемелері мен торпеда технологиясын бағалаған кең ауқымды нысанды пайдаланған. 2008 жылдың наурыз айында Қырғыз газеттері Кәрбұлан түбегінің маңындағы көл аумағының Ресей әскери-теңіз флотына мерзімі белгісіз жалдауға берілетіні туралы хабарлады. Бұл 2007 жылғы Достық, ынтымақтастық, өзара көмек және құпия материалдарды қорғау туралы екіжақты келісім аясында жаңа әскери-теңіз сынақ орталықтарын құру жоспарының бөлігі болып табылады. Ресей әскері бұл аумақты жыл сайын 4,5 миллион доллар төлеп жалдайды. Үндістан да бұл нысанға инвестиция салуды жоспарлап, ауыр салмақты торпедалар және термонавигациялық жүйесі бар торпедалар сияқты барлық типтегі торпедаларды сынауға ниетті. Сынақ орталығының тағы бір артықшылығы – атылған торпедаларды қайта алып, ғалымдарға торпеда құрылымын физикалық түрде тексеріп, одан әрі зерттеу мүмкіндігін береді. Үндістан NSTL әзірлеп жатқан автономды су асты аппаратын сынау үшін де торпеда сынақ орталығын пайдалануды жоспарлап отыр. Осы мақсатта Үндістан торпеда технологиясы саласында тәжірибесі бар жергілікті компанияларды орталықты бірлесіп дамытуға тартуды ұсынады.