Кіріспе

Қазақстандағы көл

Зайсан көлі немесе Зайсан, басқа тілдерде басқаша аталатын, Қазақстанның Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданында орналасқан тұщы сулы көл. Бұл аймақтағы ең ірі көл. Көл әдетте қараша айының басынан сәуір айының соңына дейін мұз қатып жатады, бірақ оның ішінде балықтың қоры мол.

Аттар

Көлдің қазақша атауы – Зайсан көлі (Зайсан көлі немесе زايسان كؤلئ), осылай айтылады. Ол монғол тіліндегі «Асыл көл» деген мағына беретін «Зайсан нуур» сөзінен туындаған. Өлшемдерімен және сұлулығымен ақсүйектілігінен бөлек, бұл көл түрлі ордалар мен хандықтардың, оның ішінде Джунгар хандығының бас штабы ретінде қолданылған. Жергілікті дунган халқының тілінде ол Жесонпе немесе Жасайсонпе (Җэсонпә) деп аталады. Орыс тілінде – Озеро Зайсан, ал қытай тілінде – Zhāisāng Pō.

География

Көл, Алатау және Тарбағатай таулары арасындағы ойыста орналасқан. Оның ұзындығы , ал ені шамамен - аралығында. Көлге құятын негізгі өзендер – Қара Ертіс (Қара Ертіс) және шығыстан Кендірлік. Көлдің жалғыз шығару арнасы – Ертіс өзені. Ертістегі Бұқтырма тоғанының салынуынан кейін, Зайсаннан төмен қарай көлдің деңгейі табиғи көрсеткіштен шамамен 6 м (20 фут) көтерілді. Осының нәтижесінде көлдің ауданы (шамамен) екі есеге артты, 1800 км²-ден 3500 км²-ға (немесе тіпті 5000 км²-ға) жетті; сондықтан кейбір дереккөздерде көл жасанды су қоймасының бір бөлігі ретінде көрсетіледі. Айналасындағы аумақтың үлкен бөлігінде адам жасаған су қоймалары көптеп кездеседі. Байкал көлі әлемдегі ең көне көл деп есептеледі, себебі оның жасы 25-30 миллион жыл екенін нақты дәлелдер көрсетеді. Дегенмен, Зайсан көлі одан да көне болуы мүмкін, оның пайда болуы бор дәуіріне дейін соқтыруы мүмкін, ал жасы 66 миллион жылдан асып түседі (көбінесе 70 миллион жыл шамасында); нақты жасы әлі де даулы және белгілі бір дәрежеде белгісіздікпен қоршалған. Зайсан көлінің жасын анықтап шығару қиын болды, бірақ Зайсан алқабының геологиялық зерттеулері жүргізілді. Қазіргі геологиялық талдаулар Зайсан көлінің өте көне екенін растайды.

Тарих

III ғ. б.з.д. бұл көл Сионну және Юэчжи тайпаларының арасындағы шартты шекараны белгілеген. Кейін, II ғасырдың басында, Сионнулар Юэчжиден аймақтың көп бөлігін басып алды. Хан-Сионну соғыстары кезінде Зайсан көлі мен Қара Иртыш Қытайдың Хан әулеті мен Сионну арасындағы талас нысаны болды. IV ғасырдың басында Зайсан көлі және оның екі жағындағы Ертіс үш түркі империясының бақылауына өтті: Руран қағанаты, Бірінші Түркі қағанаты және Екінші Түркі қағанаты. 500 жылдарда Гоктүрктер көшпелі мемлекетті реформалағаннан кейін және оны шығыс және батыс бөліктерге бөлгеннен кейін, Зайсан көлі 600 жылдары Иртыш шайқасында Қытайдың Тан әулетімен жаулап алынды. Тан әулетінің солтүстік иеліктерін жоғалтқаннан кейін, көлді орта ғасырларда 700-1000 жылдар аралығында түркі тайпалары – Карлұқтар мен Ойраттар басқарды. 1000-1215 жылдары аймақтың басты билеушілері Қарахандықтар мен Қарахитайлар болды, соңғысы 1216 жылы моңғол генералы Жэбэ тарапынан басылып алынды. Осыдан кейін Зайсан көлі моңғолдардың иелігіне өтті. Империя біртұтас болған кезде, көл Моңғолиядан Орталық және Батыс Азияға жасалған ірі моңғол жорықтарының, мысалы, Шыңғыс ханның (1224) және Хулагу ханның (1251) жол нүктесі болды. Аймақ Юань әулеті тұсында басқарыла берді, кейін жергілікті көшпелі биліктерге бөлінді. Тимур 1391 жылы Моғол ханы Құмарұддин Дуғлатты қуу мақсатымен көлге және Қара Иртышқа әскери жорық ұйымдастырды. Бұл аймаққа алғаш рет Иван Бухольц келді, ол бекініс салу және алтын іздеу үшін Иртысқа көтерілді. 1715 жылы ол Зунгар хандығын құрған ойраттар тарапынан өзен бойымен кері қайтарылды. Қытайдың Цин империясы 1750 жылдары Зунгар мемлекетін жаулап алды. Бұл Ресей билігінің шекаралық аймақтарға деген қызығушылығын арттырды. 1756 жылы Орынбор губернаторы Иван Неплюев Зайсан көлі аймағын аннексиялауды ұсынды, бірақ бұл жоба қытайлықтардың жетістіктеріне байланысты тоқтатылды. Ресейде (1759) Зайсан көлінен Иртыш арқылы Батыс Сібірге қарай қытай флотының (теориялық) өте алу мүмкіндігі туралы алаңдаушылық туды. 1764 жылы Ресей экспедициясы Зайсан көліне сапар жасады және мұндай өзен арқылы шабуыл мүмкін емес деген қорытындыға келді. Дегенмен, Зайсан көлінің солтүстігінде Бухтарма өзенінде ресейлік қарауылдық бекеттер желісі құрылды. Осылайша, Ертіс алқабындағы екі империяның шекарасы екі жағында да (сирек) қарауылдық бекеттер тізбегімен шамамен белгіленді. Зайсандағы жағдай 19 ғасырдың ортасында А. Абрамовтың (1865) баяндамасында сипатталған. Зайсан аймағы екі тараптан да Цин империясының бір бөлігі ретінде танылса да, оны жыл сайын Сібір казактары жіберген балық аулау экспедициялары пайдаланды. Бұл жазғы экспедициялар 1803 жылы басталды. 1822-25 жылдары олардың аумағы Зайсан көлінің барлық бөлігіне және Қара Иртыстың сағасына дейін кеңейтілді. 19 ғасырдың ортасына дейін Циннің жоғарғы Иртыстағы қатысуы Чугучактан казактардың балық аулау бекеттерінің біріне (Батавский пикеті) Цин амбанының жыл сайынғы сапарымен шектелді. Ертіс алқабындағы Ресей мен Цин империясы арасындағы шекара 1860 жылғы Пекин шартымен Қытайдың Ресей және Қазақстанмен қазіргі шекарасына ұқсас сызық бойынша белгіленді. Шартыға сәйкес нақты шекара сызығы 1864 жылғы Чугучак хаттамасымен салынды, Зайсан көлі Ресей жағында қалды. Иртыш алқабындағы Цин империясының әскери қатысуы Дунган көтерілісі (1862-77) кезінде әлсіреді. Көтеріліс басып алынып, Синьцзян Зюо Цзунтан тарапынан қайта басып алынғаннан кейін, Ресей мен Цин империясы арасындағы шекара Санкт-Петербург шартымен (1881) Ресейдің пайдасына сәл түзетілді.