Кіріспе

1997 жылғы Гарт Никс романы

«Шайдтың балалары» – Гарт Никстің жасөспірімдерге арналған ғылыми-фантастикалық романы. Алғаш рет 1997 жылы Австралияда HarperCollins баспасынан жарық көрді.

Өмірбаян

"Shade's Children" оқиғасы он бес жыл бойы зұлым Үстемдік иелері билік құрған, аса қашық емес болашақта орын алады. Бұл билікке "Өзгеріс" деп аталатын апатты оқиға себеп болды, оның салдарынан он төрт жасқа жеткен барлық адамдар күрт жоғалып кетті. Содан бері балалар ұсталды және түрмеге ұқсас жатақханаларға орналастырылды. Ешбір бала он төртінші туған күнінен ("Қайғылы туған күн" деп аталады) кейін тірі қала алмайды, сол кезде оларды Ет фабрикасына алып барып, олардың бұлшық еттері, миы және басқа мүшелері жаратылыстар жасау үшін жиналады. Бұл жаратылыстар – Үстемдік иелерінің қызметшілері, сондықтан олар Үстемдік иелерінің салтанатты аумақтық шайқастарында күреседі және білегіне имплантталған іздеу құрылғысын алып тастауға қол жеткізген сирек қашқандарды қуалайды. Бұл ережеден бір ғана ерекшелік бар: кейбір жас әйелдер балалардың санын сақтау үшін "көбейту" мақсатымен он сегіз жасқа дейін ұсталады. Қашу сирек кездеседі, ол батылдық пен қабілетке байланысты. Бұл жасөспірімдер "Өзгеріс қабілеттерімен" (әр адамға тән Өзгерістің жанама әсерлері, көбінесе психикалық күштер санатына жатады) дарынды. Бұл қабілеттер сонымен қатар Өзгеріс сәулесіне тәуелді, ол Өзгеріс проекторлары арқылы таратылатын құпия өріс. Бұл сәуле Үстемдік иелеріне ауа райын басқаруға және кейбір физикалық заңдарды бұрмалауға мүмкіндік береді, бұл Wingers сияқты кейбір жаратылыстар үшін маңызды, әйтпесе олар ұшу үшін тым ауыр болар еді. Су өрістің күшін әлсіретеді. Шейдтың жұмысына алынған қашқындардың бірнеше тобы жағалаудағы су асты кемесінде, кең кәріз жүйесіне кіруге мүмкіндік беретін кәріз құбырының жанында тұрады. Шейд – Өзгерістен аман қалған жалғыз "ересек". Алайда, бұл оның тек нақты адам ғалымы, доктор Роберт Ингманның санасының жүктемесі екендігімен байланысты. Шейд өзінің жүктелген сана екенін біледі және осылайша оның адамдығын үнемі сұраққа тоғытады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Алтын көз деп аталған он бес жасар бала, Өзгеріс кезінде туған. Денесі Өзгеріс сәулесінен зардап шекті, көздері, тіпті қарындары да жарқын алтын түсті болды. Оның ерекше қабілеті бар – «жақын арада болатынды» көру. Ол сондай-ақ, біраз уақыт бойы із кесушілер мен Мирмидоннан қашып, құтылуға қол жеткізген. Бірақ оқиға басталғанда, ол ақыры Мирмидонның тұзағына түсіп, ағзаларын алудан сақтану үшін өзін-өзі өлтіруге дайындық жасайды. Бұл қажет емес болып шығады, себебі оны бейтаныс адамдар тобы құтқарады, Мирмидонды шоқ жарғыш гранатамен есірткілеп, оны қауіпсіз жерге көтереді. Бұл бейтаныс адамдар – Шайдтың балалары, топ биік ғимаратқа жасырынып, кейбір Мысықтардан қашып шыққаннан кейін, оны Шайдтың балаларының жасырын орнына, Су асты кемесіне алып кетеді. Алтын көз Шайдтың балаларына қосылады және көп ұзамай оны құтқарған командамен – Элла, Нинде және Драммен бірге алғашқы миссиясына жіберіледі. Әр команда мүшесі бірегей және олардың жеке басына сәйкес келетін Өзгеріс қабілеттері бар. Бұл миссия өте маңызды: Университет кампусындағы Абстрактілі есептеу кафедрасында Шайдтың тастап кеткен зертханасынан жабдық пен деректерді, соның ішінде Өзгеріс сәулесін өлшейтін құрылғыны қайтару. Бұл ең қауіпті миссиялардың бірі: бұрын осы қалпына келтіруді жасаған барлық командалар өлтірілді немесе тұтқындалды. Элланың командасы табысты, тіпті Оверлорд Қара Ту ғимаратты қоршап, оған шабуыл жасаса да, Лимингтон, Өзгеріске дейінгі жасанды интеллект, шабуылшылардың бар-жоғын анықтаған кезде полицияны шақырады. Лимингтон Шайдтен ерекшелігі – ол жасанды интеллект, сананы жүктеу емес. Субмаринада демалғаннан кейін Шайд қалпына келтірілген деректермен жасалған сыйақыны ашады: Десептор деп аталатын металл тәждер, олар Жоғарғы Иелердің жаратылыстарының сезімтал кірісін бұзады, олар қуат көзі сақталғанша, адам киетін адамды көзге көрінбейтін және иіссіз етеді. Кейінірек, иіс іздері де шатастырылған екені анықталады, бірақ аяқ іздері жоқ. Бұл кенеттен пайда болған жаңа артықшылық пен ақпаратпен Шайд Өзгеріс сәулесінің таралу әдісіне қызығушылық танытады және Элланың командасын жаңа, тіпті қауіпті миссияға жібереді: Ред Даймонд есімді Үстемдік Иелерінің бекінісі Форт Робертсоннан Өзгеріс проекторын ұрлау. Бұл миссия сәтті болмады: кіргеннен кейін команда бекіністің жер астына созылғандығын, бұл жерде жан-жануарлардың күтпеген болуы мүмкін екенін анықтады. Команданың алдамшылары мерзімінен бұрын бітіп, Мирмидонның казармасын тауып алады және олар ойшыл деп аталатын коньки тәрізді Оверлорд құрылғысымен қашады, бірақ барабансыз, ол желмен соғылғандықтан, шайқасуға қалды. Топтың қалған мүшелері оның өлді деп санайды. Алайда Субмаринаға оралғанда Алтын көздің аянында Драмның уақытша Ет фабрикасында сақталғанын көреді, бұл Драмның әлі де тірі екенін көрсетеді. Топ құрылғыны Шайдке ұсынады, ол Нинде Форт Робертсоннан алған Оверлорд құрылғысын бағалайды, бірақ Драмды құтқару туралы өтінішті қабылдамайды, өйткені Ет фабрикасы Оверлордтың ең қатты күзетілетін нысандарының бірі болып табылады. Элла бастаған топ Шайдтің бұйрығына қарсы шығып, Ет фабрикасына кіріп, Драмды құтқарады. Олар абайлап, алдап жүргендерді пайдаланып, іздерін жасырады. Үлкен ағаштың бұтақтарында тынығып жатқанда, Нинде телепатия арқылы Жоғарғы Иесін байқайды. Анықтама оған тек психикалық жағынан ғана қиындық тудырмайды, өйткені Үстемдік Иелері адам немесе одан да жоғары ақыл-ойға ие, сонымен қатар эмоционалдық жағынан да қиын: Нинде Үстемдік Иелері негізінен адам екенін біледі. Қиындыққа қарамастан, ол Оверлордтың «машинадағы сана» туралы бірдеңе білетінін біледі, бұл олар үшін қауіпті нәрсе, өйткені машиналық интеллект олардың басшысы және игілігі. Олар Субмаринаға жеткенде, оның үстінен Қызыл Алмаз басып кіргенін және оның ішіндегі адамдардың барлығы өлтірілгенін немесе тұтқындалғанын біледі. Бақытымызға орай, Шайд Субмаринаның тұрақты база емес екенін білген еді және команда далаға шығып қалған немесе Субмаринаны тартып алған жағдайда қалада бірнеше жабдықтау қоймаларын құрды. Оқу-жаттығу барысында команда Шайдті табу үшін жақын жердегі жасырын жерге барады. Шайд, ойшылдың айналасында орналасқан өзінің мобильді робот денесін сынап жатқанда, кездейсоқ қашып кетті. Шайдтың қашып кетуі екі есе бақытты, өйткені Оверлорд Субмаринаны сөндіру үшін электромагниттік импульс қаруын қолданды; егер ол қарудың радиусы шегінде болғанда, оның қабілеті жойылар еді. Шайдтың балаларының барлығынан басқа Элланың командасының жоғалғанына қарамастан, кездесу жақсы болады: Шайд Оверлордтарды қалай жеңуге болатынын анықтады. Өзгеріс сәулесін зерттеп, өлшегенде, ол барлық белгілі Өзгеріс проекторларының іс жүзінде жалғыз көзден Өзгеріс сәулесін қайта бөлуші екенін анықтады, сонымен аталатын Ұлы проектор. Егер бұл проектор жойылса, барлық жаратылыстар жұмысын тоқтатар еді және Оверлордтар, мүмкін, олар келген жерге қайтарылар еді. Өзгеріс сәулесінің көзін – Сильверстоун тауында – анықтағаннан кейін, олар Десепторлармен оны табуға және жоюға шығады, бұл шындықты қалыпқа келтіруге көмектесер еді. Бірақ жақын арада команда Шайдтың Оверлордтармен келісім жасағанын біледі. Оверлордтардың жойылғаннан кейін тірі қалу үшін денеге ие болуға ниеттенген (өйткені Ойшыл да Өзгерістің өнімі), ол балаларды сатты, олардың Өзгеріс қабілеттері туралы білімді Оверлордтың дене технологиясына айырбастады (оның Ойшылы кейінірек Оверлордтармен жойылды). Алтын көз бен Нинде тұтқындалды. Элла мен Драм қашып, Сильверстоун тауының шыңына көтеріліп, Шайдтың голограммасын кездестірді, ол денелік тұрғыдан жойылғанмен, Оверлордтардың компьютерлік жүйелеріне таратылған. Оның бастапқы тұлғасы оның тағдыры туралы Алтын көз бен Ниндеге айтқанда немесе Шайд іштей өзімен келіспегенде, оның манифестациялануға тырысқан кезде сияқты, оның бастапқы тұлғасы көріне бастады. Алайда, ол Ойшыл жойылғанда ғана сәттілікке жетті. Ол оларды Ұлы проекторға бағыттайды, оны өшіруге асыққанда, жақындап келе жатқан Оверлордты естиді. Элла, үмітсіздікке ұшырап, Ұлы проекторды реттейтін Ойшылды жояды, оның жүктемесіне себеп болады. Бұл барлық Оверлорд жаратылыстарын өшіруге және Оверлордтарды жоюға оң әсер етеді, бірақ Элла мен Драмды Өзгеріс сәулесінің өлімге әкелетін мөлшеріне ұшыратады, олардың өліміне себеп болады. Өзгеріс сәулесінің күркіреуі, Нинде мен Алтын көздің тұрған жерінде (олар Оверлордтармен өлім жазасын өтеді) өлімге әкелмейді, олар жаңа бостандық алған мыңдаған балалардың санасын оқуға және алыс болашақты көруге мүмкіндік береді, онда олар Элла мен Драмның есімдерімен аталған екі баланың ата-анасы болады. Нинде бұл «жақын арада болатынды» Элла мен Драмға өз Өзгеріс қабілеті арқылы жібереді, және олар көретін соңғы нәрсе осы ойлар болады.

Көлеңке

Шейд бұрын Роберт Ингман деп аталған, ол қандай да бір жолмен санасын өз үйінің машиналары мен жүйелеріне Өзгеріске дейін жүктеуге үміттенген. Ол балаларына кеңесші болып, оларды жабдықтар мен ақпарат алу үшін миссияға жібереді. Өзін Ойлаушыға көшіргеннен кейін Роберт көптеген тұлғаны дамытады, және олардың бірі – "Шейд" адам денесіне ие болуға осылайша құмарланады, оның үшін қанша баланың өліміне немесе тұтқынға түсуіне қарамастан. Оның нағыз тұлғасы "Роберт" Шейдпен ақылдасуға тырысады, бірақ көбінесе оның ықпалына көнеді. Нағыз Роберт зұлым Ойлаушы емес, түпнұсқа Роберт Ингман екенін жариялауға тырысады. Ойлаушы жойылғаннан кейін, түпнұсқа Роберт балаларға келтірген зиянын өтеуге тырысады, тіпті бұл оның өмір сүруіне қауіп төндірсе де.

Элла

Тобының жетекшісі Элла тапқыр және күшті, бірақ суық және эмоционалды жағынан жабық. Оның өзгеру таланты – қалауынша шектеулі массасы бар жансыз заттарды, әдетте қару-жарақтарды шақыру немесе "создау" қабілеті. Ол осы қабілеті арқасында Жоғарғы Иелердің жатақханасынан қашып құтылды, білегінен бақылау құрылғысын алу үшін жиек тілімделген пышақты пайдаланды. Ол Драмға ең жақын сияды, және олардың арасындағы романтикалық сезімдерге дәлелдер бар, бірақ Драмның стероидтардан қалыпты ерлігінен айырылуы олардың жыныстық қатынасқа түсуіне кедерес келтіреді. Нинде бірде сарказммен: "Әрине! Элла Драмнан басқа біреу туралы ойлана ма?!" деді.

Жоқ

Нинде сәл балағаттанып, шындығынан қашып, ескі әлемге бойлау үшін көптеген Өзгеріске дейінгі фильмдерді көреді, ол сол әлемге жақсы сіңіп кетер еді – ол эмоционалды, драмалық және әдемі. Оның Өзгеріс қабілеті – телепатия: ол сананы шектеулі деңгейдегі күрделілікпен (адам немесе Оверлорд санасын оқуға қолайлы емес) және қашықтықта оқи алады, ал шоғырланғанда бунақтарын шайнауға бейім. Роман барысында ол Алтын Көзбен романтикалық қарым-қатынасқа түседі. Өзгеріс кері қайтарылғаннан кейін ол дәрігер болу үшін оқыды.

Дауыл

Драм – физикалық күштің символы. Оның дене бітімі (қалыпты жасөспірімге қарағанда әлдеқайда ірі) ерекше киім киюді талап етеді. Бірақ, Мирмидон болу үшін Жоғарғы Иелер оған стероидтар бергендіктен, ол еркектік қасиеттерін жоғалтты. Айыныштысы, стероидтар оның жасөспірімдік кезеңге толуына кедері келтірді. Оның өзгеріп түру қабілеті – телекинез, ол массамен шектелген.

Алтын көз

Алтын көз үнемі шарлап, қозғалыста болады, өмірінің барлық уақытын із кесушілер мен Мирмидондардан қашып өткізгендіктен әлі де күдікпен қарап, сақ болады. Оның өзгеріп түру қабілеті, ерекше жағдай, оның бақылауында емес, оған болашақтың көрінісі түрінде келеді, ол оны "жақын арада оқиға болады" деп атайды. Алтын көздің ағылшын тілі, жазуы да, сөйлеуі де, жалғыз өмір сүрген жылдарынан кейін нашарлаған – роман басталған кезде ол біраз уақыттан бері ешкіммен сөйлеспеген, себебі оның үлкен ағасы Петар (вероятно, "Питер" сөзінің өзгеруі) және ағасының досы Джемми оқиға басталар алдында қайтадан ұсталып алынады. Алтын көз Ниндеге тартылады. Оқиғаның соңында ол Ниндемен екеуінің Елла мен Драм есімді екі баласы болатынын көреді.

Негізгі тақырыптар

Кітап еңсе түспейтін жауға қарсы кез келген бағамен аман қалу туралы. Шейдтың адамгершіліктен айырылуы кітап оқырмандары мен кейіпкерлері үшін үнемі қауіп тудырады. Нинде мен Алтын Көздің оқиға барысында дамитын қарым-қатынасы – қиындықтарға қарсы махаббаттың құнды әңгімесі. Ал Драм мен Элла ахуалдарына қатты ден қояды. Дегенмен, олар бір-бірін үздіксіз қолдайды және кітаптың соңында көңіл көтеріп, демеу табады. Элла – күшті лидер, бірақ кітаптағы оқиғалар кезінде, әсіресе Ниндеге деген құрметі едәуір артады. Бір қызықты әдеби тәсіл – тараулар арасындағы аралықтар. Олар кітаптың тереңдігін арттырып, оқырмандарға қосымша мәлімет береді және кейде басқа оқиғаларды ашады. Мысалы, Субке жаратылыстар шабуыл жасағанда, аралық жаратылыстарға қарсы жаттығулардың бір бөлігі болып табылады. Барлық аралықтар Шейдтың компьютерлік архивінен алынған. Кітап сонымен қатар адамзаттың нашар нәсіл болу идеясын қозғайды. Жоғарғы Иелермен байланыс адамдарды олардың ойын-сауығы мен қанағаттандыру үшін, сондай-ақ зорлық-зомбылыққа ұшырату үшін өсірілген жануарлар деп қарастырады, олардың ақылы мен сөзі кемсіз.

Марапаттар

"Shade's Children" 1997 жылы жасөспірімдерге арналған ең жақсы роман үшін Aurealis сыйлығының финалисі болды, бірақ Кэтрин Джинкстің "Көзге көз" және Изобель Кармодидің "Грейлендс" кітаптарына ең көп дауыс берілді. Сондай-ақ, бұл кітап ALA-ның ерекше кітабы ретінде танылды. Кітап 1998 жылы "Алтын қаз" сыйлығын жеңіп алды.