Кіріспе

Маргарет Атвудтың 2003 жылғы романы «Орикс пен Крейк» – канадалық автор Маргарет Атвудтың 2003 жылғы романы. Ол бұл романды таза ғылыми фантастика емес, болжамды фантастика және оқиғаға толы роман ретінде сипаттайды, себебі ол «біз әлі істемейтін немесе істеуге тырыспайтын» нәрселермен айналыспайды, бірақ оның ойынша, роман жанрына тән реализм шегінен де асып түседі. Роман Сноумен есімді жалғыз қалып қойған кейіпкерге арналған, ол Крейкерлер деп аталатын жаратылыстардың ғана серігі болған қиын жағдайға түседі. Оқырман оның Джимми есімді бала кезіндегі өткені, сондай-ақ Джиммидің құрдасы Гленн «Крейк» қадағалауымен жүзеге асырылған генетикалық тәжірибелер мен фармацевтикалық инженерия туралы біледі. Алғашқы рет бұл кітап McClelland and Stewart баспасында жарық көрді. Ол 2003 жылғы «Ман Букер» сыйлығының, сондай-ақ 2004 жылғы «Оранж» сыйлығының тізіміне ілікті. «Орикс пен Крейк» – «Мадддам» трилогиясының бірінші кітабы, одан кейін «Топан су жылы» (2009) және «Мадддам» (2013) жарық көрді. 2023 жылы Hessisches Staatstheater Wiesbaden театры Сорен Нильс Айхбергтың музыкасына, Альберт Хорннің дирижерлігімен және Даниэла Керк режиссерлігімен қойылған роман негізіндегі операны көрсетті.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романның басты тақырыбы - "Снежный человек" деп аталатын кейіпкер, ол апокалиптикалық дүниеде, ол Крекер деп атаған, примитивті және жазықсыз адам тәрізді жаратылыстардың шағын тобының жанында өмір сүреді. Флешбектерде Сноуменнің Жимми есімді бала екені көрінеді. Ол көпұлтты корпорациялар үстемдік еткен әлемде өскен. Олар өз қызметкерлерін және олардың отбасыларын сырттағы қоғамның бүлінуінен қорғау үшін қамалмен қоршалған ерекше ғимараттар салған. Компаниялар медициналық емдеу және генетикалық инженериямен жасалған будандасты жануарлар сияқты озық технология өнімдерін жасап, оны нарыққа шығару арқылы жұмыс істеді, бірақ қазір басқа адамдар жоқ, ал қосылыстар шіріген қираған күйреуге айналды. Аштыққа жақын қарқұмы азық-түлік іздеу үшін РежовенЭссенс деп аталатын кешеннің қираған жерлеріне оралуға шешім қабылдайды, тіпті оның экскурсиясы гибридтелген жануарлардың жабайы популяциясын қоса алғанда, қауіп-қатерге тап болу қаупі бар. Ол өзін ұстаз ретінде қарастыратын Крейкерлерге түсініктеме жасайды және азық іздеу экспедициясын бастайды. Қарқұмның өткен оқиғаларды еске түсіруінде Джиммидің отбасы ХельтВайзер кешеніне көшіп келеді, онда оның әкесі генетикалық инженер болып жұмыс істейді. Джимми Глен есімді ғылым саласының дарынды студентімен танысып, дос болады. Джимми оны Крейк деп атай бастайды, ол бұл есімді Extinctathon деп аталатын онлайн-тривиа ойынында қолданады. Джимми мен Крейк бос уақыттарын көбінесе онлайн ойындар ойнауға, "скуньюед" темекісін тартуға және тікелей эфирде өлім жазасы, көрнекі хирургия, Noodie News, жабақты басу және бала порнографиясы сияқты жер асты бейнелерін көруге жұмсайды. Балалық порнографияны көру кезінде Джимми порнографияда көрінетін жас қыздың қараған көздеріне қатты ғашық болады және қорқады. Орта мектепті бітіргеннен кейін Крейк жоғары беделді Уотсон Крик институтына барады, онда ол биоинженерлік ғылымдарды зерттейді, бірақ Джимми студенттер гуманитарлық ғылымдарды зерттейтін, тек қана олардың үгіт-насихаттық қолданбалары үшін бағаланатын жек көрінішті Марта Грэм академиясына түседі. Джимми жарнамалық мәтін жазуға жұмысқа орналасады, ал Крейк "РежуовенЭссенс" компаниясында биоинженер болады. Крейк өзінің көрнекті орнын пайдаланып, бейбіт, жұмсақ, өсімдік жейтін гуманоидтарды, тек шектеулі полиандролық көбейту кезеңдерінде жыныстық қатынасқа түсетін Крейкерлерді жасайды. Оның Крейкерлер үшін айтқан мақсаты, шын мәнінде, қасақана алдау, отбасының болашақ балаларының генетикалық манипуляциясында таңдай алатын барлық мүмкін нұсқалардың "топырақ үлгілерін" жасау. Крейктің биоинженерлік тобы Extinctathon онлайн қауымдастығынан жиналған ең тәжірибелі ойыншылардан тұрады. Крейк Джиммиге тағы бір маңызды жоба туралы айтады, бұл Виагра сияқты супер таблетка BlyssPluss деп аталады, ол денсаулық пен бақытты уәде етеді, бірақ жасырын түрде халық санының артуын жою үшін стерилизацияны тудырады. Крейк ресми түрде Джиммиді жұмысқа алды. Режуовтардың үйінде Джимми Крейкерлердің мекендейтін жерінде адам бар екенін байқайды және оны порнографиялық видеодағы қыз деп таниды. Джиммидің оған деген құмарлығын білмейтіндей, Крейк оның аты Орикс екенін және оны Крейкерлердің мұғалімі ретінде жалдағанын түсіндіреді. Орикс Джиммидің өзіне деген сезімін байқап, ол Крейктің романтикалық серіктесі болғанына қарамастан, оған жыныстық қатынас жасауға дайын. Олардың қарым-қатынасы дамыған сайын, Джимми Крейк бұл туралы білген немесе білген деп қорқады. Ол сондай-ақ Орикс пен Крейкке егер оларға бірдеңе болса, Крейкерлерге қамқорлық жасайтынын уәде етеді. Крейктің таңғажайып дәрісі BlyssPluss кеңінен тарағаннан кейін, жаһандық пандемия басталып, адамзатты жойып, қорғалған Режуов кешенінен тыс жерде жаппай хаос туғызады. Пандемияны Крейк әдейі енгізгенін және оны BlyssPluss-қа қосу арқылы таратқанын түсінген Джимми қаруды алып, Крейкпен бетпе-бет келеді. Крейк Джиммиге өзін есінен танып, оянбай қалған Орикспен қолын жайып, Джимми екеуінің вирусқа қарсы иммунитеті бар екенін айтады. Джимми оларды кіргізеді, содан кейін Крейк Орикстің тамағын пышақпен кесіп алады. Джимми дереу Крейкті өлтіреді. Снегуар азық-түлік жинау үшін сапар барысында агрессивті будандас жануарларға кездеседі және РежовенЭссенс кешеніне қашады. Ол басқа адамдардың қоршаудың маңында көкжиекте түтін көріп, қоршаудағы радиоқабылдағыштардан дауыстарды қысқаша естіп аман қалғандығын көрсетеді. Ол ішінде...

Негізгі кейіпкерлер

Басты кейіпкер – Джимми, шын аты Джимми. "Қар адам" атауы "жаман қар адам" деген сөздің қысқартылған түрі, ол Гималайдағы мифтік, маймылға ұқсас Йетиге сілтеме жасайды. Extinctathon онлайн ойыны үшін Джимми уақытша "Тхикни" (бұталы тізе немесе бұталы тасқұс, Burhinus grallarius) деген жануарлық кодын алады, оны Крейк Джимми үшін зираттарда қоныстанған австралиялық құстан таңдайды (81-бет). Крейк, нағыз аты Гленн, Джиммидің балалық шағының досы; орта мектепте жақсы оқыған, кейін дарынды генетик және ақыры ақылсыз ғалымға айналады. Ол Жер бетінен Хомо сапиенсті құтқару және осы кемтар, дұрыс жасалмаған түрді бейбіт және экологиялық таза түрмен алмастыру жоспарын құрады. Extinctathon ойынындағы оның есімі – қызыл мойынды крак, кішкентай австралиялық құс. Робин Эллиотттың Атвудқа арналған эссесінде Гленн мен әйгілі пианист Гленн Гулд арасындағы параллельдер түсіндіріледі: роман Гленннің әйгілі пианисттің құрметіне аталғанын айтады, ал Атвуд Гленннің Аспергер синдромымен ауыратынын мәлімдеді, Гулдтың да осы синдромға шалдыққандығы күдіктенуде. Орикс – құпия әйел, Джимми мен Крейк оны балалар порнографиясы сайтынан таныған қыз ретінде еске алады. Крейк оны жыныстық қызмет үшін және Крейкерлерге мұғалім ретінде жалдайды, бірақ ол құпия түрде Джиммидің сүйіктісіне айналады. Апаттан кейін оның естелігі Қар адамды мазалай береді. Оның есімі африкалық антилопа – орикстен алынған: "Бұл тіпті оның шын аты емес, ол оны ешқашан білмеген; бұл тек сөз. Бұл мантра" (110-бет). Ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққан болуы мүмкін. Шарон – Джиммидің анасы. Ол күйеуі сияқты OrganInc компаниясында жұмыс істеген, бірақ биокорпорациялардың бизнесіне қарсылық көрсетуге байланысты емделмеген нервтік бұзылудан кейін жұмысын тоқтатқан. Ол депрессияда және Джиммидің әкесімен жиі ұрысады. Джимми анасының назарын аударғысы келеді, бірақ ол көп уақытын халат киіп, темекі шегумен өткізеді. Соңында Шарон ХелтВайзер кешенінен қашып кетеді, ұлын тастап, оның бағалы генетикалық инженерлік үй жануары – "Қойғыш" аталған ракун мен скунстың қоспасын ала кетеді. Ол түрлі астыртын оппозициялық топтармен байланысады және қауіпті CorpSeCorps корпоративтік қауіпсіздік қызметінен қуылды. Джиммиді анасының жоқтығы мазалайды және оны CorpSeCorps инспекторлары жиі тексеріп, оның қайда екенін анықтауға тырысады. Джиммидің әкесі, кітапта аты аталмаған, алдымен OrganInc, кейін HelthWyzer компаниясында ғалым болып жұмыс істейді. Ол пигондарды (адамға трансплантация үшін мүшелер өндіретін генетикалық инженериялық шошқаларды) жасауға қатысады. Ол әйелінен генының өзгеруінің моральдық жағына қарағанда көбірек прагматик көзқарас танытады. Джиммидің анасы кешеннен кеткеннен кейін, ол зертханашы Рамонамен қарым-қатынас жасайды, олар ақырында үйленеді. Рамона – Джиммидің әкесінің OrganInc компаниясындағы зертханашыларының бірі. Рамона, Джимми және Джиммидің әкесі жиі бірге тамақтануға шығады. Джиммидің әкесі OrganInc компаниясынан HelthWyzer компаниясына жаңа қызметке ауысқанда, Рамона да онымен бірге көшеді. Джиммидің анасының құпия түрде кеткеннен кейін, Рамона оларға көшіп келіп, Джиммидің өмірінде аналық рөл атқарады.

Басталуы

Маргарет Атвуд романды күткеннен әлдеқайда ерте, бұрынғы "Соқыр кісі өлтіруші" романы үшін кітап турнесінде жүрген кезінде жазуға кірісті. 2001 жылдың наурыз айында Атвуд Австралияның солтүстік аймағында кітап турнесінен үзіліс жасап, серіктесімен бірге құстарды бақылауға барды. Дәл сол жерде, қызыл мойынды құрттарды табиғи ортасында байқап тұрғанда, ол оқиғаға шабыттанды. Дегенмен, Атвуд бұл жұмыстың өмір бойы осындай жағдай туралы ойланудың және бала кезінде ғалымдармен көп уақыт өткізудің нәтижесі екенін түсіндірді. Ол: "Менің жақын туыстарымның көпшілігі ғалымдар, сондықтан жыл сайынғы отбасылық Рождество дастарханында негізгі тақырып ішек паразиттері немесе егеуқұйрықтардағы жыныс гормондары болуы мүмкін, ал егер ғалым емес туыстар мазаланатын болса, Ғаламның мәні талқыланады", – деді. Атвуд 2001 жылдың жазында Арктиканың солтүстігіне сапар шегіп, аймақтағы жаһандық жылынудың әсерін көргенде романды жазуын жалғастырды. Бірақ, 11 қыркүйектегі шабуылдар оны тебірентіп, ол күзде бірнеше апта бойы жазуды тоқтатты. "Құбылып жатқан апат туралы жазып жатқанда, нағыз апат орын алса, бұл қатты алаңдатады", – деді ол.

Ғылыми тарихқа

Кітапта жасыл флуоресцентті ақуыз туралы бірнеше рет қыстырма сөздер айтылады. Крейктің балаларының жасыл көздері медуза ақуызынан болғандығы сипатталады, бұл Крейктің оларды жасау үшін осы генді қолданғанын көрсетеді. Жасыл қояндар осы әлемдегі жабайы жануарлар болып табылады, бұл Луи Мари Ходебин ғалымы жасыл түс беру үшін gfp генін енгізген Альба қоянына сілтеме жасайды.

Қабылдау

Кітап прессада көбінесе жағымды пікірлер алды. The Globe and Mail, Maclean's және Toronto Star романын Атвудтың туындыларының ішінде жоғары бағалады, ал Хелен Браун Daily Telegraph үшін «Ол қиялдаған биоинженерлік апокалипсис үлгілі зерттелген және қорқынышты түрде мүмкін: қысқа мерзімді ғылымның ұзақ мерзімді жауапкершіліктен озуының тікелей салдары. «Қыздың ертегісі» сияқты пост-ядролық тоталитарлық көрініс секілді, бұл оқиға да оқырмандардың біздің қоғамнан бірнеше қадам алда екенін сезінетін ортаға орналасқан» деп жазды. The New Yorker журналында Лорри Мур романды «ұлы және батыл» деп атады. Мур былай деп жазды: «Тональды тұрғыдан алғанда, «Орикс пен Крейк» – бұл американдық таулар. Кітап қорқынышты қайғыдан басталып, жалғыздыққа ұласады, содан кейін ортасында, жаман жаңалықтардан шаршаған адамның жерлеу рәсімінде күлімсіреп, истерикалық түрде күлуі сияқты, аурушаң абсурдтық кездейсоқ түрде өзін-өзі көрсетуі басталады». Джойс Кэрол Оутс романның «Қыздың ертегісінен» «амбициялы және қараңғы проростық» екенін атап өтті. Оутс бұл туындыны «мақсатты және шебер орындалған» деп сипаттады. Джоан Смит The Observer үшін жазған мақаласында романның біркелкі емес құрылымын және эмоционалдық тереңдіктің жетіспеуін сынады. Ол былай деп қорытындылады: «Соңында, «Орикс пен Крейк» – бұл мысал, антиглобализациялық қозғалысқа арналған шығармашылық мәтін, ол роман ретінде толыққанды жұмыс істемейді». «Солтүстік жыл» романына жазылған шолуда Урсула К. Ле Гуин романды кейіпкерлеріне қатысты сынға қарсы қорғады, оның моральдық пьесалардың элементтерімен тәжірибе жасағанын ұсынды. 2019 жылдың 5 қарашасында BBC News «Орикс пен Крейк» романын ең ықпалды 100 романның тізіміне қосты. Жоба бұрын HBO үшін дамытылып келген; 2016 жылы Аронофский желі енді қатыспайтындығын айтты, бірақ сценарийлер жазылғандығын және жоба әлі де дамып жатқанын растады.