Кіріспе
Қысқартылған мылтық (сондай-ақ, шашыраңқы мылтық, араланған мылтық, қысқа ұңғылы мылтық, "қысқа" немесе "жарылыс таяқшасы" деп те аталады) – ұңғысы қысқа, әдетте –дан кем, және көбінесе ұзын иық тірегінің орнына пистолет тұтқасы бар мылтық түрі. Көне тілде қолданылатын атауға қарамастан, ұңғыны міндетті түрде арамен қысқартудың қажеті жоқ. Ұңғыларды дәстүрлі, ұзын ұңғылардың орнына қысқа ұзындықта жасауға болады. Бұл оларды кішірек пішіні мен жеңіл салмағының арқасында тасымалдауға және жасыруға оңай етеді. Бұл конструкция қаруды тар кеңістікте маневр жасағанда көшіруге ыңғайлы етеді, сондықтан құқық қорғау органдары мен әскери қызметкерлер оны жақын арадағы шайқаста пайдалы деп санайды. Ұңғысының қысқа болуына байланысты, құбырлы оқ жинағышы бар кез келген мылтықтың оқ жинағыш сыйымдылығы азаяды. 1930 жылдары АҚШ, Ұлыбритания және Канада осындай қаруды иелену үшін рұқсат алу міндетті екенін бекітті. Олар заңнамалық шектеулерге, әр елдің заңдарына байланысты жатады. Оларды әлемнің әртүрлі елдеріндегі әскери күштер мен полиция органдары пайдаланады.
A sawed off shotgun (also called a scattergun, sawn off shotgun, short barrelled shotgun, shorty, or boom stick) is a type of shotgun with a shorter gun barrel—typically under —and often a pistol grip instead of a longer shoulder stock. Despite the colloquial term, barrels do not, strictly speaking, have to be shortened with a saw. Barrels can be manufactured at shorter lengths as an alternative to traditional, longer barrels. This makes them easier to transport and conceal due to their smaller profile and lighter weight. The design also makes the weapon more portable when maneuvering in confined spaces and for that reason law enforcement and military personnel find it useful in close quarters combat scenarios. As a result of the shorter barrel length, any shotgun with a tubular magazine will have a reduction in its magazine capacity. In the 1930s, the United States, United Kingdom and Canada mandated that a permit be required to own these firearms. They are subject to legal restrictions depending upon jurisdiction. They are used by military forces and police agencies worldwide.
Заңдық шектеулер
Көптеген елдер қысқартылған ұңғылы мылтықтарға заңдық шектеулер қойды. Төменде нақты елдерге қатысты шектеулер келтірілген. Мұнда тізімде көрсетілмегенімен, олар жалпы қару-жараққа қатысты заңдарға да бағынады.
Австралия
Виктория штатында дробовиктердің ұңғысын (стволын) оның қай санатқа жататынын өзгерту мақсатымен қысқартуға рұқсат етілмейді. Кейбір штаттарда ұңғының (стволдың) ұзындығына кез келген өзгеріс жасау үшін Полиция Бас комиссарынан рұқсат алу қажет.
Канада
Қысқа ұңғылы, қолмен басқарылатын мылтықтар (жартылай автоматты емес) ұңғының бастапқы заводтық ұзындығы өзгертілмегенше шектеусіз. Мылтықтар қол мылтық болмаса, ұңғының ең аз ұзындығына заңдық талаптар жоқ; Канадада 8,5 дюймге дейін қысқа ұңғылы мылтықтар бар. Кез келген адамның, мойындалған қару өндіруші емес, аралау, кесу немесе "басқа тәсілмен" мылтықтың ұңғысын 457 мм (18 дюйм) дейін қысқартуына тыйым салынады.
Чехия
Қысқа ұңғылы мылтықтар барлық жағдайда B санатындағы қару болып есептеледі, демек, оларға міндетті түрде рұқсат және қару лицензиясы (zbrojní průkaz) қажет, соның ішінде өзін-өзі қорғау санаты да.
Германия
Германияда, кез келген басқа қару сияқты, ату қаруына лицензия (Waffenbesitzkarte) болған жағдайда, мылтықтың болуы заңды. Шектеулер тек сорғылы мылтықтарға қатысты, олардың заңды болуы үшін кемінде 45 см оқ атының ұзындығы және кемінде 90 см жалпы ұзындығы болуы керек. Басқа мылтықтар кез келген ұзындықта болуы мүмкін. Егер оқ атының ұзындығы 30 см-ден кем немесе жалпы ұзындығы 60 см-ден кем болса, онда бұл қару қолға ұсталатын мылтық деп есептеледі және заң бойынша солай қарастырылады.
Ирландия
Мылтық немесе қарақұралдың ұңғысын қысқарту, алғашқы рет қылмыс жасаған жағдайда, сотталған кезде кемінде бес жылға бас бостандығынан айыруға алып келеді, ал екінші немесе одан кейінгі қылмыстар үшін бес жыл бас бостандығынан айыру міндетті түрде тағайындалады.
Ресей
1996 жылдың 13 желтоқсанында Ресей Федерациясының президенті Б.Н. Ельцин №150 Федералдық заңға қол қойды, ол 1997 жылдың 1 шілдесінде күшіне енді. Осы заңға сәйкес, 500 мм-ден кем ұзындығы бар және жалпы ұзындығы 800 мм-ден кем (соның ішінде қысқартылған мылтықтар және оқ атар қарулар) кез келген атыс қаруын иеленуге тыйым салынды. Осының салдарынан, 1997 жылдың 1 шілдесінен бастап Ресей Федерациясының аумағында қысқартылған мылтықтар мен оқ атар қаруларға тыйым салынды және оларды жою үшін мемлекеттік құқық қорғау органдарына тапсыру қажет болды.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда, қатарласып, бір-біріне жақын орналасқан, бұрандалы және рычагты мылтықтар, егер олар мылтық сертификатында тіркелген болса, кемінде 24 дюймдік оқпан ұзындығына сәйкес болуы керек. Егер атыс қаруы сертификаты үшін өтініш беруші «нақты себеп» көрсеткен болса, олар 12 дюймдік ең төменгі оқпан ұзындығы, 24 дюймдік ең төменгі жалпы ұзындығы бар стандартты конфигурацияға сәйкес болуы керек, бұл басқа 1-тарау атыс қаруларына да қатысты. Мылтық сертификатында сақталатын мылтықтарда оқпан болмауы керек немесе екі оқтың ішіне сыятын, алынып тасталмайтын оқпан болуы керек. Атыс қаруы сертификатында сақталатын мылтықтар оқпанға қатысты ешқандай шектеулерге жатпайды. Жартылай автоматты және инерциялық мылтықтар, мылтық немесе атыс қаруы сертификатында сақталған болса да, әрқашан кемінде 24 дюймдік оқпан ұзындығы және 40 дюймдік ең төменгі жалпы ұзындығы талаптарына сәйкес болуы керек. Атыс қаруы сертификатында тіркелген оқ ату қарулары оқпан мен жалпы ұзындыққа қатысты ешқандай шектеулерден босатылады. Мылтық сертификатында сақталатын тегіс оқпанды оқ ату қарулары 24 дюймдік ең төменгі оқпан ұзындығы талабына бағынады.
КСРО
Қарудың ұңғысының ұзындығын өзгертуге тыйым салынбаған. Егер ұңғысының ұзындығы кем дегенде 500 мм болса, бұрынғы тегіс ұңғылы аңшылық мылтықтарын сатып алуға, сатуға немесе меншікке ие болуға болады. Иелеріне қару-жарақ шеберханасында жасалған жағдайда, аңшылық мылтық немесе мылтықтың ұңғысын немесе саптасын қысқартуға рұқсат етілді. Мылтықтарды пистолет тұтқасымен және алынып-қойылатын саптамен қайта жабдықтауға рұқсат етілді. 500 мм-ден кем ұзындығы бар қарулар заңсыз деп есептелді және тәркіленуге тиіс болды.
Америка Құрама Штаттары
Ұлттық қару заңына (NFA) сәйкес, жеке азаматтың кесілген, заманауи түтінсіз ұнтақпен жұмыс жасайтын мылтыққа (аяғының ең төменгі ұзындығы 18 дюймді құрайтын, мылтықтың жалпы ұзындығы одан кем немесе осы ең төменгі ұзындықтан аз) (АҚШ кодексінің II тарауы бойынша) Алкоголь, темекі, атыс қарулары және жарылғыш заттар бюросынан салық төленген тіркеусіз ие болуы заңсыз. Бұл ретте, артқы тексеруден өту және әрбір ауысу үшін $200 немесе $5 салық төлеу қажет, бұл салық мөлшері нақты кесілген мылтықтың өндіріс жағдайларына байланысты. Қару трестері BATFE-де SBS-ті тіркеудің жиі қолданылатын тәсілі болып табылады. Ұңғысы қысқа, қара ұнтақпен жұмыс жасайтын мылтықтар федералды заң бойынша заңсыз емес және салық мөр басылған рұқсатты қажет етпейді, бірақ олар штат заңдары бойынша заңсыз болуы мүмкін. NFA реттелетін барлық қару-жарақтар сияқты, әрбір ауысу алдында жаңа салық маркасын сатып алу қажет. Штаттар арасындағы ауысулар Федералды қару-жарақ лицензиясы (FFL) арқылы жүзеге асырылуы тиіс, ал штат ішіндегі ауысулар екі жеке тұлғаның арасында болуы мүмкін. АҚШ-та иық тірегісіз (сонымен қатар заңды түрде мылтыққа жатпайтын) және жалпы ұзындығы 26 дюймнен кем мылтықтар BATFE тарапынан "Басқа қару" деп жіктеледі және егер оларды тиісті 2-сыныпты арнайы кәсіптік салық төлеуші Федералды қару-жарақ лицензиясына ие өндіруші жасаса, $5 ауысу салығы салынады. Қолданыстағы иық тірегі бар мылтықты қысқа ұңғылы мылтыққа немесе тек тапанша ұстағышы бар мылтықты "Басқа қаруға" айналдыру үшін жеке азамат стандартты $200 NFA салығын төлеуі керек.
Полиция мен әскери пайдалану
Тарихи әскери қолданысқа Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация атты әскерінің негізгі қаруы ретінде кесілген ұңғылы мылтықтардың қолданылуы кіреді. Бұл тұмсықтан зарядталатын қарулар негізінен жақын арадағы шайқастар үшін және сабыр немесе карабин сияқты дәстүрлі қысқа қашықтықтағы қарулардың жетістігін толықтыру үшін қолданылды. Қарудың қолжетімділігі және жағдайға қарай бір оқ, шашақ немесе олардың қоспасын пайдалану мүмкіндігі Конфедерация атты әскерін құрушылардың бастапқыда оларды қалау себебі болды. Уақыт өте келе, олар көбірек стандартты қарулар қолжетімді болғанда және атты әскердің тактикалық қолданысы жаяу әскерге айналғанда ауыстырылды. Қазіргі қолданыста, ең аз ұзындығы мен ұңғысының ұзындығына қатысты шектеулер тек азаматтық қолдануға ғана қатысты; әскери және полиция бөлімдері қысқа ұңғылы мылтықтарды шығара алады, ал ірі өндірушілер төңкерілген мылтықтар ретінде арнайы модельдерді ұсынады. Бұлар көбінесе "кіруге арналған мылтықтар" деп аталады, өйткені олар көбінесе ғимараттарға күштеп кіру үшін қолданылады, онда қысқа және оңай басқару ұзын мылтықтың сыйымдылығынан маңыздырақ. Бұзу оқтары өте қысқа мылтықтарды қолданудың тағы бір жолын ұсынады. Бұл оқтар әдетте күйдірілген металл ұнтағынан жасалады, бірақ қалыпты шашақ немесе құс оғы да жарайды. Мылтық есік құлыптамасына жақын (0-ден 2 дюйм, 0-ден 5 см) қойылып, құлып немесе ілмек пен есік жақтауы арасынан 45 градусқа төмен қарай бұрышпен ату арқылы есікті бұзу үшін қолданылады. Оқтың соққысы есікте тесік жасайды, ілмек немесе құлыпты алып тастайды. Есіктен өткеннен кейін, шашақ немесе күйдірілген металл тез таралады, ал төмен бағытталғандықтан, бұзылған есіктің ар жағындағы адамдарға зиян келтіру қаупі азайтылады. Полиция және әскерилер қолданатын бұзу мылтықтарының ұңғысы өте қысқа болуы мүмкін, және олардың көбінесе толық түйреуіш орнына тек пистолет тұтқасы болады. Кейбір модельдерде атушының жарақат алу қаупін азайту үшін тұмсықтың ұзындығын ұзартуға арналған арнайы стақан тәрізді қосымшалар қолданылады. Аз оқтар атылатындықтан, 3 оққа арналған кез келген спорттық мылтықты қысқартып, тиімді бұзу мылтығы ретінде пайдалануға болады.
Түтік ұзындығы мен ұңғыма ұзындығы
Мылтық түтігінің ұзындығын қысқартудың өзі гранаталардың таралу үлгісіне елеулі әсер етеді деген жалпы қате түсінік бар; бұл тек түтік әдеттегі ұзындығының 50% -ынан кем болғанда ғана рас болады. Стандартты ұзындығы бар мылтық (мысалы) қарудың ауырлық орталығын денеден алыстату және оған ыңғайлы салмақ беру үшін, сондай-ақ түтік атушының көру аймағына нысанаға дейін жеткендей болуы үшін, қаруды қауіпсіз ету мақсатында жасалады, себебі ұзын қаруды өз денесіне бағыттау қиын. Таралу үлгісіне негізінен қолданылған оқтың түрі және мылтық түтігінің ұшындағы жиырылғыш (чок) әсер етеді. Үлгінің өзгеруіне басты себеп – түтіктің ұшын кесіп тастау, ол әдетте тек ауыздан ішке қарай созылатын чокты алып тастайды. Бұл цилиндрлік тесікке алып келеді, ол мылтық түтіктерінде ең кең таралуды тудырады (чоктардың әсері туралы толық ақпарат алу үшін чоктар, оқтар туралы тарату жүктемелері және басқа да қатысты ақпараттар үшін оқтардың таралу үлгісі туралы мәліметтерді қараңыз). Дегенмен, көптеген білікті қаругерлер қысқартылған түтікке чокты қайта орната алады.
Азаматтық мақсатта
Ашық, қолмен қайырылатын тетіктер мен екіге бөлінген доңғаштары бар, кесілген мылтық Италияда "лупара" ("қасқыр оғы") деп аталады. Ол ұйымдасқан қылмыспен байланысты болғанымен, бастапқыда Сицилия шаруалары мен малшылары жүзімдіктерін және мал тобын қорғау үшін қолданған. Солтүстік Үндістанның ауылдық аймақтарында, ол билік пен мәртебе құралы ретінде қарастырылады және "екі түтік" деген мағына беретін "дунали" деп аталады. Бұл мылтық Бихар, Пурванчал, Уттар-Прадеш, Харьяна және Пенджаб штаттарында кең таралған. Ықшам ұңғылы мылтықтардың жеңіл салмағы, әсіресе үлкен тұтқасы жоқ конструкцияларда, кейбір қолданушыларды ыңғайлы күнделікті қолдану үшін аз оқ-дәрісі бар қысқа "мини-оқтарды" пайдалануға итермелейді.
Қылмыстық мақсатта пайдалану
Ұлыбританияда, Австралияда, Канадада және Жаңа Зеландияда, онда тапанша алу қиын, 1960 жылдары және одан кейін қарулы тонауларда қысқартылған мылтық жиі қолданылды, және көптеген адамдар осы қаруды банкті тонау үшін пайдаланумен байланыстырады. Америкалық банкті тонаушы Клайд Барроу өзінің Browning A 5 мылтығының ұңғысын оқпанды журналдың ұңғысымен бірдей ұзындыққа дейін қысқартты, ал мылтықтың табағын 5-6 дюймге (125-150 мм) қысқартты, осылайша оны жасыруды жеңілдетті. Мылтықтың табағының екі шетіне кішкентай белбеу бекітіліп, иығына оралып, иыққа арналған қапшақтай, жакетінің астында қол мен кеуде арасында жасырылды. Мылтық жылдам көтеріліп, иықтың астынан оқ аталды. Барроу оны "Whippit" деп атады, себебі оны оңай және жылдам шығара алды. 1992 жылғы Руби Ридж қақтығысының басты тұлғасы Рэнди Уивер 1989 жылы жасырын ATF агентіне екі қысқартылған мылтық сатуға келісті. Колумбайн орта мектебіндегі қырғынды жасаған Эрик Харрис және Дилан Клеболд, қырғын күні Savage Arms 67H инерциялық және Stevens 311D екі ұңғылы мылтықтарын бірнеше ай бұрын қысқартып, оларды ұзын пальтоларының астына жасырды.
Пайдаланудың басқа түрлері
Қылмыс туралы хабарлардағы оқ-дәрілік мылтықтардың сипаттамаларымен және суреттерімен танысу нәтижесінде "қырқылған" немесе "тілімделген" сөздері кейде "кіші немесе қарапайым нұсқасы" мағынасында қолданыла бастады; мысалы, "Тілімделген Даймлер" (SOD).