Британдық провинциядағы римдік жолдар (43-410 жж.)

Кіріспе

Британ провинциясындағы жолдар, 43–410

Британиядағы римдік жолдар бастапқыда әскери мақсатта салынды, оларды Рим армиясы шамамен төрт ғасыр бойы (43–410 жылдары) Британия Рим империясының провинциясы болған кезде жасады. Провинция бойынша шамамен 2000 миль (3219 км) асфальтталған магистральдық жолдар (екі қала немесе қала арасында жүретін жолдар) салынғаны және күтілгені естіледі. Белгілі желінің көп бөлігі 180 жылға дейін толыққанды құрылды. Желінің басты міндеті – әскерлер мен әскери жабдықтардың жылдам қозғалысын қамтамасыз ету болды, бірақ кейіннен ол сауда, тауар айналымы және тауар тасымалы үшін маңызды инфрақұрылымды ұсынды. 410 жылы Британиядағы римдік үкімет аяқталғаннан кейін көптеген римдік жолдар ғасырлар бойы негізгі магистральдық жолдар ретінде күнделікті қолданыста болды. Кейбір бағыттар қазір Ұлыбританияның ұлттық жол желісінің бір бөлігін құрайды. Ал басқалары жоғалып кеткен немесе археологиялық және тарихи қызығушылық тудырады. Римдіктер кеткеннен кейін Ұлыбританияда асфальтталған тас жолдарды жүйелі түрде салу 18 ғасырдың басына дейін қайта жаңғыртылған жоқ. Римдік жол желісі 20 ғасырдың басында Көлік министрлігі құрылғанға дейін Ұлыбританиядағы жалғыз мемлекеттік басқарудағы автомобиль жолдары жүйесі болып қала берді.

Шолу

Британияны римдіктер жаулағанға дейін, римдіктерден бұрынғы британдықтар көбінесе топырақты жолдарды пайдаланған. Бұл жолдардың көптегені тарихқа дейінгі дәуірден бастау алып, Оңтүстік Даунс жолы сияқты төбелердің биік тізбектерімен жалғасқан. Көптеген жолдар топырақты болғанымен, кейбір британдық тайпалар б.з.б. I ғасырында жолдарды салуға кіріскен. 43 жылдан бастап римдіктер жылдам түрде ұлттық жол желісін құрды. Рим армиясының инженерлері көбінесе оларды бастапқыда жоспарлап, жаңадан салған. Стратегиялық және әкімшілік маңызы бар маңызды жерлер мүмкіндігінше тікелей жолдармен байланыстырылған. Басты жолдар қиыршық таспен немесе төселген, олардың үстінен тас немесе ағаштан көпірлер салынған, сондай-ақ жолаушылар мен әскери бөлімдер тоқтап демалатын бекеттер болған. Жолдардың су өткізбейтін құрылысы кез келген маусымда және ауа райында саяхаттауға мүмкіндік берген. 410 жылы рим легиондары шығып кеткеннен кейін, жол жүйесі тез арада құлдырап кетті. Көп бөліктері тасталып, жоғалып кетті. Желінің бір бөлігін англосакстар сақтап алып, ақырында англосаксондық Британияның маңызды бөлігіне айналды.

Құрылыс және техникалық қызмет көрсету

Римдіктердің жол салудың стандартты әдістері, Континентте ұзақ дамыған, қолданылды. Жол кең жолақты жерді алып, шалшықтармен шектелген, ені Эрмин-Вейде (Беркшир) 86 педестен Акеман-стритте (Оксфордшир) 338 педесге дейін өзгеріп отырды. Ұлыбританиядағы магистральдық жолдың ені әдетте , ең көп тарағаны болды. Уотлинг көшесі кең болса, Фосс-Вей одан жартысынан аспады. Уотлинг көшесінен кеңірек бірнеше аталмаған жолдар болды, мысалы, Сильчестерден Чичестерге дейінгі жол. Ортасында, жұмсақ жоғарғы топырақ қабаттарын алып тастағаннан кейін, көтерілген аггерге жүру жолы салынды, құм немесе құмды қиыршық тас сияқты жергілікті ең жақсы материалдар қолданылды. Аггер мен шекаралық шалшықтар арасындағы екі жолақ жаяу жүргіншілер мен малға пайдаланылды, кейде олар жеңіл металмен қапталды. Аггер кейде, бірақ әрқашан емес, жаңбыр суын қабылдау және жол құрылымын мүмкіндігінше құрғақ ұстау үшін терең шалшықтармен шектелді. Металл екі қабаттан тұрды: орташа және ірі тастардан жасалған негіз, үстіне кішкентай кремний және қиыршық тас қоспасынан жасалған тегіс бет қабат жабылды. Жол төсемінің шамамен төрттен бірі ірі тастармен "төселген", көбінесе солтүстік және батыста, онда тасқа қол жеткізу оңайырақ болды. Италиядағы кейбір жоғары мәртебелі жолдар жанартаулық цементпен байланыстырылған, ал Ұлыбританиядағы қазба жұмыстарының аз бөлігі бетон немесе әк тас цементін көрсетті. Вельд аймағындағы темір өндіру орындарындағы жол беттері темір шлагынан жасалды. 213 жол бойынша металл қабатының орташа тереңдігі шамамен , ең аз тереңдігі , ал ең көп тереңдігі болды, бұл ғасырлар бойы салынған болуы мүмкін. Басты магистральдық жолдарды бастапқыда рим әскері салған. Олардың үнемі жөндеу және күтілуі император тағайындаған лауазымды тұлғалардың (кураторлар) міндеті болды, бірақ шығындары жергілікті билік органдары (каунты) көтергені мүмкін, жол олардың аумағынан өткен. Уақыт өте келе, жолдар толығымен қайта жабылып, тіпті толығымен қайта салынуы мүмкін, мысалы, император Августтың (б.з.д. 37 – б.з. 14) солтүстік Италиядағы Виа Эмилияны қайта құрылуы және кеңейтуі, одан екі ғасыр бұрын салынған. 410 жылы Рим үкіметі мен әскерлері Ұлыбританиядан толығымен шыққаннан кейін, жол желісіндегі тұрақты күтім тоқтатылды. Жөндеу жұмыстары эпизодтық сипатта болды және жай-күйі бойынша жүргізілді. Басқарудың ұлттық жүйесі болмаса да, римдік жолдар Англияда ерте, орта және кейінгі орта ғасырлар бойы маңызды көлік арналары болып қала берді. Тас төселген жолдарды жүйелі түрде салу 18 ғасырдың басында алғашқы төлемақылы жолдар салынғанға дейін қайта басталған жоқ.

Standard Roman road construction techniques, long evolved on the Continent, were used. A road occupied a wide strip of land bounded by shallow ditches, varying in width from 86 pedes on Ermin Way in Berkshire to 338 pedes on Akeman Street in Oxfordshire. A trunk road in Britain would typically be in width, with a gauge of being the most common. Watling Street was wide while the Fosse Way was little more than half that. Several unnamed roads were wider than Watling Street, such as the Silchester to Chichester road at
In the centre a carriageway was built on a raised agger after stripping off soft topsoil, using the best local materials, often sand or sandy gravel. The two strips of ground between the agger and the boundary ditches were used by pedestrians and animals, and were sometimes lightly metalled. The agger was sometimes, but not always, bordered by deep ditches to take rainwater and keep the road structure as dry as possible. The metalling was in two layers, a foundation of medium to large stones covered by a running surface, often a compacted mixture of smaller flint and gravel. About one quarter of road pavements were "bottomed" with large stones, mostly in the north and west where stone was more readily available. Some high status roads in Italy were bound together by volcanic mortar, and a small minority of excavated sites in Britain have shown concrete or limestone mortar. Road surfaces in the iron producing areas of the Weald were made from iron slag. The average depth of metalling over 213 recorded roads is about , with great variation from as little as to up to in places, probably built up over centuries. The main trunk roads were originally constructed by the Roman army. Responsibility for their regular repair and maintenance rested with designated imperial officials (the curatores viarum), though the cost would probably have been borne by the local civitas (county) authorities whose territory the road crossed. From time to time, the roads would be completely resurfaced and might even be entirely rebuilt, e. g. the complete reconstruction and widening of the Via Aemilia in northern Italy by the Emperor Augustus (reigned 37 BC – AD 14), two centuries after it was first built. After the final withdrawal of Roman government and troops from Britain in 410, regular maintenance ended on the road network. Repairs became intermittent and based on ad hoc work. Despite the lack of any national management of the highways, Roman roads remained fundamental transport routes in England throughout the Early, High and Late Middle Ages. Systematic construction of paved highways did not resume until the building of the first turnpikes in the early 18th century.

Археологиялық дерек

Римдік жолдардың қазіргі қалдықтары көбінесе кейінгі беткейлермен бұзылып, ластанған. Римдік жолдар деп танылатын құрылымдардың жақсы сақталған бөліктері Йоркширдегі Уэйд жолы мен Дин орманындағы Блэкпул көпіріне жатады, бірақ олардың бастапқы римдік беткей ретіндегі толықтығы күмәнді. Көптеген жерлерде римдік жолдар 18 ғасырда автокөлік жолдары үшін қайта салынған. Қайта салынбаған учаскелері шаруалардың жыртылуына ұшыраған, ал кейбіреулері автокөлік жолдары үшін тастарынан айырылған. Көптеген римдік жолдар, өсімдіктермен жабылып, орман немесе жалпы жер арқылы жаяу жолдар түрінде сақталған, мысалы, Саус Даунстағы Бигнорға (Суссекс) жақын жердегі Eartham орманды кесіп өтетін Stane Street учаскесі. Бұл және басқалары Ordnance Survey карталарында үзіліс-сызықтармен белгіленген. Норфолк облысындағы Peddars Way – ұзақ қашықтыққа арналған жаяу жолға айналған римдік жол. Ұлыбританияда жол бойындағы станциялар анықталған. Римдік жолдар бойындағы станциялар бір-бірінен белгілі бір арақашықтықта орналасқан – римдік автокөлік жолдарындағы демалыс аймандарының римдік нұсқасы. Шамамен әр 4 миль (6 км) сайын – атты әскердің қауіпсіз жүре алатын ең ұзақ қашықтығы – mutatio (сөзбе-сөз: "өзгеріс") орналасқан, ол негізінен атты хабаршылардың жылқы ауыстыратын тұрақтары және сергітуге арналған таверналар болған. Қосымша жаяу әскер және атты әскер полктерінің (cohortes equitatae) атты әскерлері әскердің көп бөлігін жеткізіп жүрген (dispositi). Жылқылардың тізгінмен шапқандағы реттік алмасуы орташа жылдамдықты сақтап тұруға мүмкіндік берген. Осылайша, Йорк әскерлік базасынан Лондонға шұғыл жөнелтілім – 200 миль (322 км), қалыпты атты саяхатшы үшін бір аптадан астам сапар – бар болғаны 10 сағатта жеткізілуі мүмкін. Mutatio шағын болғандықтан және оның қалдықтары түсініксіз болғандықтан, оның орналасқан жерін анықтау қиын. Шамамен әр 12 миль (19 км) сайын – бұқалар тартатын арбаның күндік сапары – mansio (сөзбе-сөз: "қонақжай", одан ағылшын тіліндегі "mansion" және француз тіліндегі maison немесе "үй" сөздері шыққан) орналасқан. Бұл толыққанды жол бойындағы қонақүй болған, үлкен тұрақтары, таверналары, саяхатшыларға арналған бөлмелері және тіпті үлкендегі мекемелерде моншалары бар. Mansio әскер бөлімдерін де орналастырған, негізінен қосымша жасақтарды, олар жолдарды үнемі күзетіп, олардың бойында патруілдеуге қатысқан. Олар жол пайдаланушыларының жеке басын, саяхат рұқсатнамаларын және жүктерін тексерген. Mansio провинциядағы бас қаржы офицері – императорлық прокуратордың өкілдерін де орналастыруы мүмкін, ол қоғамдық жолдардағы тауарларға салынатын императорлық баж – portoriumді жинаған, ол тауар құнының 2-2,5 пайызын құраған. Салық жолдар бойындағы белгілі баж төлеу орындарында алынған, олар mansio ішінде немесе жанында орналасқан болуы мүмкін. Mutatio және mansio Рим империясының көптеген провинцияларында жұмыс істеген cursus publicus (императорлық пошта және көлік жүйесі) үшін маңызды инфрақұрылым болған. Курс негізінен үкімет немесе әскери шенеуніктерді, салық жинаудан және әскери жалақыдан түскен ақша сияқты мемлекеттік жүктерді және ресми жөнелтілімдерді тасымалдаумен айналысқан, бірақ оны арнайы рұқсатпен және ақы төлеу арқылы жеке тұлғаларға да беруге болады. Британияда Vindolanda тақташалары – Адриан қабырғасы гарнизонының мүшелеріне және олардан жазылған ағаш тақташаларындағы хаттар, аралдағы курс жұмысын көрсетеді. Римдік жазулардағы Британияның 95 тасбелгісі тіркелген. Олардың көпшілігі Рим кезеңінің соңғы бөлігінен (250 жылдан бастап) басталған, өйткені үлкен жөндеу жұмыстары жүргізілген кезде жолдың тасбелгілерін ауыстыру қалыпты жағдай болған. Тасбелгілер әдетте цилиндр пішіндес және биіктігі болған. Көбісінде қазіргі императорға арналған стандартты арнау және белгілі бір мақсатқа дейінгі шақырымдар саны ғана көрсетілген. Тек үш тасбелгі қосымша ақпарат береді: екеуі округ (Добунни) және қала (Линкольн) қоғамдық жұмыстар бөлімдеріне арналған, жергілікті биліктің жолдарды күтіп ұстауға қатысқанын көрсетеді; ал үшіншісі император Каракалланың (211-217 жылдары билік құрған) "қартайғаннан кейін қираған және пайдаланылмаған жолдарды қалпына келтіргенін" жазады. Рим дәуірінің карталары мен жол көрсеткіштері, саяхатшыларға көмектесу үшін жасалған, Британиядағы жер атаулары, жолдар және қашықтықтар туралы пайдалы мәліметтер береді. Ең маңыздысы – III ғасырдың соңында жасалған Антониндік жол картасы, онда аралдағы 14 маршрут сипатталған.

Extant remains of Roman roads are often much degraded or contaminated by later surfacing. Well preserved sections of structures sometimes identified as Roman roads include Wade's Causeway in Yorkshire, and at Blackpool Bridge in the Forest of Dean, although their integrity as original Roman surfaces is not certain. In many places, Roman roads were built over in the 18th century to create the turnpikes. Where they have not been built over, many sections have been ploughed over by farmers and some stripped of their stone to use on turnpike roads. There are numerous tracts of Roman road which have survived, albeit overgrown by vegetation, in the visible form of footpaths through woodland or common land, such as the section of Stane Street crossing Eartham Wood in the South Downs near Bignor (Sussex). This and others like it are marked on Ordnance Survey maps with dotted lines. Peddars Way in Norfolk is a Roman road converted into a long distance footpath. Wayside stations have been identified in Britain. Roman roads had regularly spaced stations along their length – the Roman equivalent of motorway service areas. Roughly every 4 mile (6 km) – the most a horse could safely be ridden hard – there would be a mutatio (literally: "a change"), essentially stables where mounted messengers could change horses and a tavern to obtain refreshment. Cavalrymen from auxiliary mixed infantry and cavalry regiments (cohortes equitatae) provided most of the army's despatch riders (dispositi). Relays of fresh riders and horses careering at full gallop could sustain an average speed of about Thus an urgent despatch from the army base at York to London – 200 mile (322 km), a journey of over a week for a normal mounted traveller – could be delivered in just 10 hours. Because mutationes were relatively small establishments, and their remains ambiguous, it is difficult to identify sites with certainty. Approximately every 12 mile (19 km) – a typical day's journey for an ox drawn wagon – was a mansio (literally: "a sojourn", from which derive the English word "mansion" and French maison or "house"). This was a full scale wayside inn, with large stables, tavern, rooms for travellers and even bath houses in the larger establishments. Mansiones also housed detachments of troops, primarily auxiliaries, who regularly garrisoned and patrolled the roads along their whole length. These would check the identities, travel permits and cargoes of road users. Mansiones may have housed the agents of the imperial procurator, the chief financial officer in the province, who collected the portorium, an imperial toll on goods in transit on public roads that was charged at 2 to 2 1/2 per cent of the value. The tax would be exacted when the goods crossed fixed toll points along the roads, which likely were located in or near mansiones. Mutationes and mansiones were the key infrastructure for the cursus publicus (the imperial postal and transport system), which operated in many provinces of the Roman Empire. The cursus was primarily concerned with the carriage of government or military officers, government payload such as monies from tax collection and for military wages, and official despatches, but it could be made available to private individuals with special permission and for a fee. In Britain, the Vindolanda tablets, a series of letters written on wooden tablets to and by members of the garrison of Hadrian's Wall, show the operation of the cursus on the island. Milestones, of which 95 are recorded in Roman Inscriptions of Britain. Most of these date from the later part of the Roman period (AD250 onwards), since it was the practice to replace a road's milestones when a major repair was carried out. Milestones were usually cylindrical and in height. Most contain only the customary dedication to the current Emperor and the number of miles to a particular destination. Only three provide additional information: two are dedicated by the public works departments of a civitas (county) (Dobunni) and a city (Lincoln), showing the involvement of local authorities in road maintenance; and the third records that the Emperor Caracalla (reigned 211–217) "restored the roads, which had fallen into ruin and disuse through old age". Maps and Itineraries of the Roman era, designed to aid travellers, provide useful evidence of placenames, routes and distances in Britain. The most important is the Antonine Itinerary, dating from the later 3rd century, which contains 14 itineraries on the island.

Римнен кейінгі Британиядағы жолдарға атау беру

Британиядағы Рим жолдарының бастапқы атаулары жазба және жазулы дереккөздердің жетіспеуіне байланысты белгісіз. Бұл Италия мен Батыс Еуропадағы басқа Рим провинцияларындағы сақталған жолдармен қарама-қарсы келеді. Британиядағы мұндай көптеген маңызды жолдар Уэльс, ерте англосаксон немесе кейінгі орта ағылшын тіліндегі атауларды иеленеді, олар Британиядағы Рим үкімдігінің аяқталуынан кейін (ерте орта ғасыр деп аталатын кезеңде) берілген. Бұл жолдың топонимі Британия Superior немесе Британия Inferior ішіндегі жолдарды атаудың түпнұсқа римдік жүйесіне негізделмегендігін білдіреді. Мысалы, англосаксондар Довер/Порт Ритупис қаласынан Вроксеттерге дейін, Лондиниум (Лондон) арқылы созылған жолдың барлық бөлігі үшін Уотлингстрат атауын қолданды; бұл 11-ғасырдың басында Эдуард Исповедниковтың заңдарымен қоғамдық жол ретінде тіркелген төрт бұрынғы римдік жолдың бірі. Қалған үшеуі – "Фосcе", "Хикенилдестрате" (Икнильд көшесі) және "Хернингстрате" (Эрмин көшесі) болды. Римдік-британдықтар оны император Клавдийдің (41–54) әскери науқанының құрметіне Виа Клаудия деп атаған болуы мүмкін. Түпнұсқа римдік атаумен этимологиялық байланысы болуы мүмкін жалғыз жақсы құжатталған атау – Эксетер мен Линкольн арасындағы Фосс Уэй, ол латынша "қазан" деген мағына беретін "фосса" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Бірақ бұл, көбінесе, ресми емес, кең таралған римдік атаумен байланысты болуы мүмкін. Жалпы алғанда, Британиядағы Римдік жолдардың аталғандары англосаксон батырлары мен құдайларымен байланысты. Мысалы, Солтүстік Йоркширдегі Уэйд жолы герман және норвег мифологиясындағы Уэйд есімінен алынған. Ағылшын жер-су атаулары Британияны англосакстардың қоныстандыруын көрсетеді. Осы германдық язычниктар Британ аралдары арқылы батысқа қарай жылжығанда, олар бұрынғы Рим империясының құлдырап бара жатқан инфрақұрылымымен кездесті. Көптеген елді мекендер римдік жолдардың үстінде немесе жанында құрылды (мысалы, Уотлинг көшесіндегі "street" жұрнағы). Бұл бұрынғы императорлық жолдарға жақын орналасқан елді мекендерді атау үшін "strat", "strait", "streat" префикстері қолданылды. Стретам "Римдік жол бойындағы үй немесе ауыл" дегенді білдіреді, ал Стретфорд "Римдік жолындағы броды" дегенді білдіреді.

The original names of the Roman roads in Britain are not known due to the lack of written and inscribed sources. This is in contrast to surviving routes in Italy and other Roman provinces within western Europe. In Britain, most major such routes bear Welsh, early Anglo Saxon or later Middle English names, ascribed after the end of Roman rule in Britain (during the period known as the Early Middle Ages). This means that the toponym of a road is not based on the original Roman nomenclature for naming highways within Britannia Superior or Britannia Inferior. For example, the Anglo Saxons used the name Watlingestrate for the entire route from Dover/Portus Ritupis to Wroxeter, via Londinium (London); it is one of four former Roman roads named as public rights of way under the Laws of Edward the Confessor in the early 11th century. refn|The other three were "Fosse", "Hikenildestrate" (Icknield Street), and "Herningestrate" (Ermine Street). it may have been known to the Romano Britons as the Via Claudia in honour of Emperor Claudius (41–54) who led the military campaign. The only well documented name which might be etymologically linked to an original Roman name is the Fosse Way between Exeter and Lincoln, which may derive from fossa, the Latin word for "ditch". But this is likely to be attributable to a popular, rather than official, Roman name for the route. Generally, those Roman roads in Britain which are named look to Anglo Saxon giants and divinities. For instance, Wade's Causeway in North Yorkshire is taken from Wade of Germanic and Norse mythology. English place names continue to reflect the settlement of Britain by the Anglo Saxons. As these Germanic Pagan peoples advanced westward across the British isles, they encountered the decaying infrastructure of the former Roman Empire. Many settlements were founded on or near Roman roads (suffix street e. g. Watling Street). The prefix strat , strait , streat was employed to name settlements near these former imperial highways. Stretham means "homestead or village on a Roman road" and likewise Stretford means "ford on a Roman road".