Кіріспе
Шона тілінде "күрес" деген мағынаны білдіретін сөз. Зимбабвеліктердің көпшілігі шона тілінде сөйлейтіндіктен, ндебеле тіліндегі баламасы – Умвекела, кеңінен қолданылмайды; ол "революциялық күрес" немесе көтеріліс дегенді білдіреді. Нақты тарихи тұрғыдан алғанда, бұл 1890 жылдардың соңында Британдық Оңтүстік Африка компаниясының басқаруына қарсы ндебеле және шона тайпаларының көтерілісін, Бірінші Чимуренганы, сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Африкалық ұлтшыл партизандар мен басымдылығы ақтардан тұратын Родезия үкіметі арасындағы соғысты, Родезия Буш соғысын немесе Екінші Чимуренга/Имвукеланы білдіреді. Бұл ұғым кейде 2000 жылдан бері Зимбабве үкіметі жүзеге асырып жатқан жер реформасы бағдарламасына қатысты қолданылады, оны кейбіреулер Үшінші Чимуренга деп атайды. Жер реформасын қолдаушылар оны экономикалық және аграрлық реформалар арқылы Зимбабвені азат етудің соңғы кезеңі деп санайды, бұл реформалар жергілікті халықты күшейтуге бағытталған, бірақ көп ұзамай экономикалық құлдырау орын алды, сонымен қатар кейбіреулер оны "Үшінші Чимуренганың" себебі деп атайды. Қазіргі заманда бұл сөз адам құқықтары, саяси қадір-қасиет және әлеуметтік әділдік үшін күресті білдіруі мүмкін. Бұл сөз тіркесі қазіргі заманғы Зимбабве музыкасы, Чимуренга музыкасы контекстінде де қолданылады.
Chimurenga is a word in Shona. The Ndebele equivalent is not as widely used since most Zimbabweans speak Shona; it is Umvukela, meaning "revolutionary struggle" or uprising. In specific historical terms, it also refers to the Ndebele and the Shona insurrections against administration of the British South Africa Company during the late 1890s, the First Chimurenga—and the war fought between African nationalist guerrillas and the predominantly white Rhodesian government during the 1960s and the 1970s, the Rhodesian Bush War, or the Second Chimurenga/Imvukela. The concept is also occasionally used in reference to the land reform programme undertaken by the Zimbabwe government since 2000, which some call the Third Chimurenga. Proponents of land reform regard it as the final phase in what they hold to be the liberation of Zimbabwe by economic and agrarian reforms that are intended to empower indigenous people, despite the economic collapse that soon followed, which some have labelled the "Third Chimurenga" as being the catalyst. In a modern context, the word may denote a struggle for human rights, political dignity and social justice. The expression is also used in context with modern Zimbabwean music, Chimurenga music.
Этимология
Чимуренга атауы қазіргі шона, венда және каланга халықтарының ұлы бабасынан шығарылған. Намбия халқы да осы топтың бір бөлігі. Олардың бабасы Муренга Мусоровензу (Пілінің басы) деген атпен белгілі болды, вендалар оны Тохо яНду және Шоло реЖоу деп атады. Кейінгі екеуі өз қалаларын осы адамның құрметіне атаған, ал шоналар күрес соғыстарын оның атымен атап, оған құрмет көрсетті.
Бірінші Чимуренга (1896-1897)
Бірінші Чимуренга қазір Зимбабведе Бірінші тәуелсіздік соғысы ретінде тойланады. Ол ағылшын тілінде Екінші Матабеле соғысы деп те белгілі. Бұл қақтығыс 1896–1897 жылдардағы британдық Оңтүстік Африка компаниясының аймақты басқаруына қарсы Ндебеле және Шона тайпаларының көтерілісін білдіреді. Матабеле рухани-дін көшбасшысы Млимо осы қарсыластыққа себеп болған ашудың көп бөлігін тудырды. Ол Ндебеле және Шона тайпаларын ақмекендеушілердің (сол кезде шамамен 4000 адамды құраған) елдегі құрғақшылыққа, шегіртке шабуылына және малға зиян келтірген рондерпест (rinderpest) ауруына жауапты екендігіне көндірді. Млимоның шайқасқа шақыруы уақтылы болды. Осыған дейін бірнеше ай бұрын, британдық Оңтүстік Африка компаниясының Матабелеленд әкімшісі Леандер Старр Джеймсон өзінің көптеген әскерлері мен қару-жарағын Трансвааль Республикасына қарсы күреске жіберді. Бұл елдің қорғанысын әлсіз қалдырды. Ндебеле тайпасы 1896 жылдың наурыз айында көтеріліс бастады. 1896 жылдың маусымында Машаямомбе бас қала Солсберидің оңтүстік-батысында орналасқан Зезуру Шона халқының көтерілісіне жетекшілік етті. Машаямомбе жергілікті рухани көшбасшы Кагувимен бірлесіп жұмыс істеді, осы кезеңде Нортон фермасында ақ фермер Нортон және оның әйелі қаза тапты. Бірінші Чимуренганың үшінші кезеңіне Мазоэ әулетінің Хвата тайпасы қосылды. Олар 1896 жылдың 20 маусымында Машоналендтен ақмекендеушілерді ығыстыруға қол жеткізді. Үш айдан кейін британдық Оңтүстік Африка полициясы қайтадан жиналып, Хвата тайпасының үстінен бақылау орнатты, олардың басшысы (Мәмбо) Хвата және оның рухымен байланыс жасаушы Неханда Ньякасикана ұсталды. Хвата мен Неханда Ньякасикана өлім жазасына кесіліп, атқыланды. Млимо америкалық барлаушы Фредерик Рассел Бернхэм тарапынан Матобо төбелеріндегі ғибадатханасында өлтірілді. Млимоның қазасы туралы естіген Сесил Родс қарусыз жергілікті тайпалардың бекінісіне кіріп, импиді қаруларын тастауға көндірді.
Музыка саласында
Чимуренга – Томас Мапфумо алғаш таныстырған музыка стилін де білдіреді. Ол африкалық дәстүрлі ритмдер мен мбира (саусақ пианиносы), барабандар, қауынша қабықтар сияқты аспаптарды батыс стильдерімен (электр гитарасы) үйлестіріп, нәсілдік азаматтардың үстемдігіне қарсы наразылық қозғалысында кең танымал болған әндер жазды. Бүгінде "Чимуренга" термині Зимбабведегі танымал шона музыкасын көрсетеді.