Кіріспе

Батыс Азиядағы таулы жүйе.

Геология

Загрос бүгілуі мен итермелі белдеуі негізінен екі тектоникалық плитаның, Еуразиялық және Арабия плиталарының соқтығысуынан пайда болды. Бұл соқтығысу негізінен миоцен кезінде (шамамен 25–5 миллион жыл бұрын немесе млн жыл) болды және Арабия плитасының пассивті континенттік шетінде палеозойдан (541–242 млн жыл) кенозойға (66 млн жыл – қазіргі уақытқа дейін) дейін шөгіндірген тау жыныстарының барлық бөлігін бүктірді. Алайда, креда кезеңінде (145–66 млн жыл бұрын) Неотетис мұхит қабығының астына түсуі және эоцендегі (56–34 млн жыл бұрын) континенттік доғаның соқтығысуы белдеудің солтүстік-шығыс бөлігіндегі көтерілулерге маңызды әсер етті. Соқтығысу процесі қазірге дейін жалғасуда, Арабия плитасы Еуразия плитасына қарай итерілгенде, Загрос таулары мен Иран үстірті көтеріліп келеді. Ирандағы соңғы GPS өлшемдері бұл соқтығысудың әлі де белсенді екенін және оның нәтижесінде пайда болған деформация елде біркелкі емес таралғанын көрсетті, негізінен Альборз және Загрос сияқты ірі тау белдеулерінде. Ирандық Загросты қамтыған салыстырмалы түрде тығыз GPS желісі де Загрос ішінде деформацияның жоғары деңгейін дәлелдейді. GPS нәтижелері оңтүстік-шығыс Загростағы қазіргі қысқару жылдамдығы ~ құрайтынын, ал солтүстік-батыстағы Загроста ~ дейін төмендеп бара жатқанын көрсетеді. Солтүстік-оңтүстік бағыттағы Казерун жарылысы Загросты екі бөлек деформация аймағына бөледі. GPS нәтижелері белдеу бойымен әртүрлі қысқару бағыттарын, оңтүстік-шығыстағы қалыпты қысқаруды және солтүстік-батыстағы Загростағы көлбеу қысқаруды көрсетеді. Загрос таулары екінші мұз дәуірі кезінде пайда болды, бұл тектоникалық соқтығысуды тудырып, оның ерекшелігіне әкелді. Оңтүстік-шығыс Загростағы шөгінді қаптамасы тұз қабатының үстінде деформацияланады (төменгі үйкелісі төмен иілгіш декольмент ретінде әрекет етеді), ал солтүстік-батыс Загроста тұз қабаты жоқ немесе өте жұқа. Бұл базальдық үйкелістің әртүрлілігі Казерун жарылысының екі жағындағы әртүрлі топографияға жартылай жауапты. Солтүстік-батыс Загроста жоғары топография және тар деформация аймағы байқалады, ал оңтүстік-шығыста деформация көбірек таралып, төменгі топографиялы кең деформация аймағы қалыптасқан. Соқтығысудың нәтижесінде Жер қыртысындағы туындаған кернеулер бұрыннан бар қабатты шөгінді жыныстардың кең көлемде бүгілуіне себеп болды. Кейінгі эрозия жұмсақ жыныстарды, мысалы, сазтас (жұмтылған саздан пайда болған тас) және құмтас (біршама ірі дәнді сазтас) алып тастады, ал әктас (теңіз организмдерінің қалдықтарынан тұратын кальцийге бай жыныс) және доломит (кальций мен магнийді қамтитын әктасқа ұқсас жыныс) сияқты қатты жыныстарды қалдырды. Бұл дифференциалдық эрозия Загрос тауларының сызықтық жоталарын қалыптастырды. Жатыр ортасы мен тау жыныстарының тектоникалық тарихы мұнайдың пайда болуына және тұтқындалуына жағдай жасады, ал Загрос аймағы мұнай өндіру үшін маңызды аймақ болып табылады. Тұз күмбездері мен тұз мұздықтары Загрос тауларының ерекше белгісі болып табылады. Тұз күмбездері мұнайды іздеу үшін маңызды нысана болып табылады, өйткені өткізбейтін тұз жиі басқа тау жыныстары қабатының астында мұнайды ұстап тұрады. Сонымен қатар, бұл аймақта суға ерігіш гипс көп.

Тау жынысының түрі мен жасы

Таулар толығымен шөгінділік және негізінен әктастан тұрады. Жоғары Загрос тауларында палеозойлық тау жыныстары Загрос тауларының жоғарғы бөліктерінде және Загрос негізгі жарылысы бойымен табалады. Бұл жарылыстың екі жағында да мезозойлық тау жыныстары орналасқан, олар триас (252–201 млн жыл бұрын) және юра (201–145 млн жыл бұрын) жыныстарынан тұрады және екі жағынан да кредалық жыныстармен қоршалған. Қиылған Загрос (Жоғарғы Загросқа оңтүстіктен және Загрос негізгі жарылысына параллель орналасқан таулар) негізінен үшіншілік дәуірге жататын тау жыныстарынан құралған, оның ішінде палеоген (66–23 млн жыл бұрын) жыныстары кредалық жыныстардың оңтүстігінде, ал неоген (23–2.6 млн жыл бұрын) жыныстары палеоген жыныстарының оңтүстігінде орналасқан. Таулар көптеген параллель қосалқы жоталарға бөлінген (ені 10 км-ге дейін жетеді) және орогендік жағынан Альп тауларымен бірдей жасқа ие. Иранның негізгі мұнай кен орындары Загрос тауларының батыс-орталық етегінде жатыр. Фарс провинциясының оңтүстік жоталарында төменгі шыңдар бар, оларда теңіз фаунасының көптеген қалдықтарын көрсететін әктас тастар кездеседі. Үңгірде екі кейінгі "прото-неолиттік" зират та табылды, олардың бірі шамамен 10 600 жыл бұрынғы және 35 адамның қалдықтарын қамтиды. Кейінгі жоғарғы палеолит және эпипалеолит кезеңдеріне жататын қоныстардың іздері Яфте үңгірінен, Хорамабад маңындағы Кальдар үңгірінен, Варваси, Керманшах маңындағы Малавердтен, Курдистанның Кенеше үңгірінен, Фарстағы Буф үңгірінен және басқа да көптеген үңгірлер мен тас паналарынан табылды. Тау етегіндегі алғашқы ауыл шаруашылығының белгілері б.з.д. 9000 жылға дейін жетеді. Кейбір елді мекендер кейіннен қалаларға айналып, Аншан және Суза деп аталды; Джармо осы аймақтағы археологиялық ескерткіштердің бірі. Шарап өндірудің ең алғашқы дәлелдері тауларда табылды; Хаджи Фируз Тепе және Годин Тепе қоныстарында шарап сақтау орындарының іздері 3500 мен 5400 жылдар аралығында сақталған. Везме үңгірінен табылған адамның метатарсал сүйегінің фрагменті зерттелді және неолит дәуіріне жататындығы анықталды. Бұл сүйектің ДНК-сы оның бұрын ғалымдарға белгісіз болған генетикалық топқа жататындығын көрсетті. Ол Y ДНК гаплогруппасы G2b-ге, нақтырақ айтқанда G Y37100 тармағына және митохондриялық гаплогруппа J1d6-ға жатады. Оның көзі қоңыр, терісі салыстырмалы түрде қара және шашы қара болған, бірақ неолиттік ирандықтарда пигментациямен байланысты бірнеше гендерде аллельдердің азаюы және 12 локустың 7-сінде туынды аллельдер байқалды, бұл ежелгі еуразиялықтардың таңдауының ең күшті белгілерін көрсетеді. Ол ертедегі еуропалық шаруалардың немесе қазіргі еуропалықтардың генетикалық құрамына үлес қоспаған. Оның орнына, ол қазіргі ирандық зороастрийлерге генетикалық жағынан ең жақын болды, содан кейін фарстар, балучилер, брахуилер, калаш және грузиндерге ұқсас. Ертедегі заманда Загрос аймағында хуриттер, гутилер, касситтер, эламиттер және митандықтар сияқты халықтар өмір сүрді, олар Месопотамияның шумерлік және/немесе аккадтық қалаларына мерзімді түрде шабуыл жасады. Таулар Месопотамия жазығы (Иракта орналасқан) мен Иран жотасы арасында географиялық кедергі болып табылады. Бұл топтардың б.з.д. екінші мыңжылдықтың басындағы күрделі өзара әрекеттесуін көрсететін кішігірім саз тақташалар архиві Кіші Заб өзені бойындағы Tell Shemshara-да табылды. Шемшараға жақын орналасқан Tell Bazmusian б.з.д. 5000-жылдықтан б.з. 800-жылдыққа дейін қоныстандырылған, бірақ үздіксіз емес.

Халық саны

Загрос тауларында мыңдаған жылдар бойы түрлі малшы және егінші топтары қоныс тепкен. Лур, Бахтиари Лур, Күрд немесе Кашкай сияқты малшылар топтары жазда малдарымен шығыс беткейлерге (Йейлаг) көшіп, қыста батыс беткейлерге (Гешлаг) қайтады. Сулеймания, Керманшах, Хоррамабад және Шираз сияқты ірі қалалар Загрос тауларының етегінде орналасқан.

Ұялар

Лурлар – негізінен Орталық, Батыс және Оңтүстік Загрос тауларында қоныстанған ирандық тайпа. Лурлардың тұратын қалалары: Хоррамабад, Боруджерд, Малайер, Изе, Шахр-э-Корд, Ясуж. Лурлар лури тілінде сөйлейді және Иранның Лорестан, Хузестан, Шахармахал және Бактиари, Илам, Коггилуех және Бойер Ахмад, Хамедан сияқты көптеген провинцияларында таралған.

Бахтиари Лурс

Бахтиярилер – Ираннан шыққан лур тайпасы, негізінен Орталық және Оңтүстік Загроста қоныстанған. Бахтиярилердің ірі қалаларына Мәсжед Сүлеймен, Изех және Шахр-э-Корд жатады. Бахтиярилердің көп бөлігі әлі де көшпелі мал шаруашылығымен шұғылданады.

Күрдтер

Күрдтер – Оңтүстік-Шығыс Түркия, Солтүстік-Батыс Иран, Солтүстік Ирак және Солтүстік Сирияны қамтитын Загрос-Таурус тауларының солтүстік-батыс және шығыс бөліктеріндегі түпкілікті халық. Загрос тауларының жоғары орналасуы егіншілік және адамзат дамуы үшін өте қолайлы тар жолдар мен аңғарлардың қалыптасуына жағдай жасайды. Бұл таулар сонымен қатар күрдтерді соғыс кезінде табиғи қоршау ретінде қорғап келген.

Қашқаи

Қашқайылар – Ирандағы, көбінесе түркі тілдес тайпалардың конфедерациясы. Орталық және Оңтүстік Загроста, әсіресе Фарс провинциясындағы Шираз қаласының маңында көптеген адамдар қоныстанған.

Климат

Тауларда бірнеше экожүйелер бар. Олардың ішінде орман және орманды дала аймақтары ерекше көзге түседі, бұл аймақтардың климаты жартылай құрғақ. Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры (World Wildlife Fund) анықтаған және олардың Wildfinder-інде пайдаланғандай, орта және жоғары таулы аймақтың нақты құрлықтық экорегионы – Загрос тауларының орманды даласы (PA0446). Жылдық жауын-шашын мөлшері аралығында және көбінесе қыс және көктем айларында жауады. Қыстары суық, температура көбінесе төмендейді. Аймақ Жерорта теңізі климатының континенттік вариациясын көрсетеді: қарлы қыс, жұмсақ және жаңбырлы көктем, одан кейін құрғақ жаз және күз.

Мұздық

Шығыс Загрос тауларындағы Кух-и-Джупар, Кух-и-Лалезар және Кух-и-Хезар тауларында қазіргі уақытта мұздықтар жоқ. Тек Зард-Кух пен Денада ғана кейбір мұздықтар сақталған. Дегенмен, соңғы мұздық кезеңінен бұрын олардың мұздыққа толы тереңдігі болған, ал соңғы мұздық кезеңінде – одан да терең болған. Кух-и-Джупардың солтүстік беткейіндегі ұзын аңғар бойындағы кең мұздық, шамамен бойымен төмен түскен және қалыңдығы болғандығының дәлелдері бар. Қазіргі климаттық жазбалармен салыстырылатын жауын-шашын жағдайында, осындай мұздықтардың пайда болуы жылдық орташа температурасы аралығында болған кезде күтілуі мүмкін. Бірақ, бұл мұздық пайда болған кезеңде жағдай құрғақ болған деп есептеліп, температура одан да төмен болуы керек.

Флора

Қазіргі уақытта мал жаю артығынан және орманды кесу салдарынан тозығы жеткенімен, Загрос аймағы бай және күрделі флораға ие. Алғашқыда кеңінен таралған еменді ормандардың қалдықтарын әлі де кездестіруге болады, сондай-ақ фисташка/миндальді далалы жерлер де саябақ сияқты көрінеді. Бидай, арпа, бұршақ, бадам, жаңғақ, фисташка, абрикос, өрік, анар және жүзім сияқты көптеген таныс тағамдардың ата-тегі таулардың бойында өсіп жатыр. Quercus brantii (Загрос орман аумағының 50% -ден астамын жабады) Ирандағы Загрос үшін ең маңызды ағаш түрі болып табылады. Тау тізбегінде кездесетін басқа да флоралық эндемиктер: Allium iranicum, Astragalus crenophila, Bellevalia kurdistanica, Cousinia carduchorum, Cousinia odontolepis, Echinops rectangularis, Erysimum boissieri, Iris barnumiae, Ornithogalum iraqense, Scrophularia atroglandulosa, Scorzonera kurdistanica, Tragopogon rechingeri және Tulipa kurdica.

Фауна

Загрос тауларында көптеген қауіп төнген және жойылып бара жатқан түрлер мекендейді, оның ішінде Загрос таулары мысығына ұқсас хомяк (Calomyscus bailwardi), Басра қамыс құсы (Acrocephalus griseldis) және жолақты гиена (Hyena hyena). Бір кезде жойылып кеткен деп есептелген ежелгі үйретілген парсы көгершіні (Dama dama mesopotamica) ХХ ғасырдың соңында Хузестан провинциясында, Оңтүстік Загроста қайта табылды. Сонымен қатар, Загрос тау тізбегінің көбісінде жабайы ешкілерді кездестіруге болады. XIX ғасырдың соңында Азия арыстаны (Panthera leo persica) таулардың оңтүстік-батыс бөлігінде қоныстанды. Қазір бұл аймақта ол жойылып кетті. Луристан тритоны (Neurergus kaiseri) – Иранның орталық Загрос тауларының шағын бөлігінде ғана кездесетін саламандра. Ол таулы өзендерде тіршілік етеді және негізінен су жануары болып табылады. Бұл тритонның браконьерлікпен аулау және орталық мекенінің жойылуы салдарынан құрып кету қаупі бар деп саналады. Климаттың өзгеруі бұл түрге күшті әсер етеді деп күтілуде.

Дін

Ежелгі Месопотамияның жер асты дүниесіне кіреберіс қалың шығыстағы Загрос тауларында орналасқан деп есептелген. Жер асты дүниесінің қақпаларына баспалдақ төменге қарай жетелеп тұрған. Жер асты әлемі, әдетте, Абзудан да тереңде жатыр, ал Абзу – ежелгі Месопотамиялықтардың жердің тереңінен ағатын тұщы су деп сенгені.