Төмен қамтылғандарға тегін заң көмегінің ұсынылуы

Кіріспе

Залал шеккен адамдарға тегін немесе қолжетімді заңгерлік көмек көрсету.

Заң көмегі – заңгерлік өкілдікке және сот жүйесіне қабілетсіз адамдарға көмек көрсету. Заң көмегі заң алдындағы теңдікті, қорғаушыға құқықты және әділ сот процесін қамтамасыз ету арқылы әділеттілікке қол жеткізуді қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Бұл мақалада заң көмегінің дамуы мен оның принциптері, негізінен Еуропа, Ұлттар Достастығы және Америка Құрама Штаттарындағы тәжірибелер сипатталады. Заң көмегі – Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның қылмыстық істер бойынша 6.3-бабында және азаматтық және қылмыстық істер бойынша сол Конвенцияның 6.1-бабында көзделгендей, барлық адамдар үшін әділеттілікке тең қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін қажетті. Әсіресе, жеткілікті қаржылық мүмкіндіктері жоқ азаматтар үшін, мемлекеттердің клиенттерге заң көмегін ұсынуы сот процесінде заңгерлердің тегін немесе төмен бағамен көмек көрсетуіне немесе қаржылық қолдау алуына мүмкіндік береді. Заң көмегін ұсынудың бірнеше моделі пайда болды, оның ішінде кезекші адвокаттар, қоғамдық заң клиникалары және заң көмегіне құқығы бар адамдардың істерін қарау үшін адвокаттарға төлем жасау. Сонымен қатар, заң орталықтары (Ұлыбритания), қоғамдық заң орталықтары (Австралия) сияқты ұйымдар немесе сот ішінде және одан тыс жерлерде заң көмегінің әртүрлі түрлерін ұсынатын басқа да мекемелер арқылы тегін немесе қолжетімді заң кеңесі мен көмек көрсетілуі мүмкін.

Тарих

Заң көмегінің әлеуметтік мемлекетпен тығыз байланысы бар, ал мемлекеттің заң көмегін ұсынуы әлеуметтік саясатқа деген көзқарасқа байланысты. Заң көмегі – заң жүйесінен кеңес алуға мүмкіндігі жоқ адамдарға мемлекет тарапынан берілетін әлеуметтік қамтамасыз етудің бір түрі. Заң көмегі сондай-ақ, әлеуметтік тұрғын үй сияқты әлеуметтік қамтамасыз етуге құқығы бар адамдарға заңгерлік кеңес беру және сотқа қол жеткізу арқылы әлеуметтік қамтамасыз ету шараларының орындалуын қамтамасыз етуге көмектеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, заң көмегі экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды – әлеуметтік қамсыздандыру, тұрғын үй, әлеуметтік көмек, денсаулық сақтау және білім беру салаларындағы құқықтарды, сондай-ақ еңбек құқығы мен кемсітушілікке қарсы заңнаманы сақтауда маңызды рөл атқарды. Мауро Каппелетти сияқты заңгерлер заң көмегінің экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды заң арқылы қорғауға мүмкіндік беру арқылы әділеттілікке қол жеткізу үшін маңызды екенін айтады. Оның бұл көзқарасы 20 ғасырдың екінші жартысында, капиталистік экономикасы бар демократиялық мемлекеттер жеке адамға бағытталған либералды әлеуметтік мемлекеттерді құрған кезде қалыптасты. Мемлекеттер нарыққа негізделген философия аясында мердігерлер мен қызмет көрсетушілер ретінде әрекет етті, бұл азаматты тұтынушы ретінде қарастырды. Бұл барлық адамдар үшін құқықтарды іске асыру үшін жекелеген күшін қолдануға баса назар аударуға әкелді. 20 ғасырдың ортасына дейін заң көмегі туралы жазбаларда экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды ұжымдық түрде қорғауға баса назар аударылды. 1940 жылдары және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін классикалық әлеуметтік мемлекеттер құрылған кезде, негізгі принцип азаматтардың экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар үшін ұжымдық жауапкершілігі болды, ал мемлекет ауру мен жұмыссыздық салдарынан өзін қамтамасыз ете алмайтындарға жауапкершілікті өз мойнына алды. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды қорғау ұжымдық болуға тиіс, саясат арқылы, жеке заң шаралары арқылы емес. Әлеуметтік қамтамасыз ету шараларын қолдау үшін заңдар қабылданды, бірақ олар заңгерлерге емес, жоспарлаушыларға арналған заңдар ретінде қарастырылды. Заң көмегі көрсету жүйелері құрылды, себебі мемлекет сот дауларына қатысқандарға көмек көрсетуге міндетті деп есептелді, бірақ бастапқыда олар негізінен отбасы құқығы және ажырасу мәселелеріне бағытталған. 1980 жылдары классикалық әлеуметтік мемлекеттің рөлі міндетті түрде оң деп саналмады, ал әлеуметтік қамтамасыз ету көбінесе жеке сектор арқылы жүзеге асырылды. Заң көмегі көбінесе жеке қызмет провайдерлері арқылы ұсынылды, бірақ олар сот ісінде көмек көрсетуге басымдық берді. Азаматтар көбінесе тұтынушылар ретінде қарастырылды, олар қызметтерді таңдауға құқылы. Мұндай таңдау мүмкін болмаған жағдайда, азаматтар әкімшілік шағымдар арқылы өз наразылықтарын білдіруге құқық алды. Бұл шиеленіске әкелді, себебі заң көмегі әкімшілік шағымдар бойынша көмекке жүгінгендерге кеңес беру үшін емес еді. Сондай-ақ, мемлекеттер экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды саясат арқылы ұжымдық түрде қорғаудың орнына жекелеген күшін қолдануға баса назар аударғанда, заң көмегіне арналған қаржыландыруды әлеуметтік мемлекеттік шара ретінде азайта бастады. Әлеуметтік қамтамасыз ету құқықтарын жекелеген күшін қолдану үшін заң көмегіне қаржыландыру қажет, мұндай қаржыландыруды ұжымдық қорғауға басымдық беретін мемлекеттер көбінесе ұсынар еді.

Legal aid has a close relationship with the welfare state, and the provision of legal aid by a state is influenced by attitudes towards welfare. Legal aid is a welfare provision by the state to people who could otherwise not afford counsel from the legal system. Legal aid also helps to ensure that welfare provisions are enforced by providing people entitled to welfare provisions, such as social housing, with access to legal advice and the courts. Historically, legal aid has played a strong role in ensuring respect for economic, social and cultural rights which are engaged in relation to social security, housing, social care, health, and education service provision, which may be provided publicly or privately, as well as employment law and anti discrimination legislation. Jurists such as Mauro Cappelletti argue that legal aid is essential in providing individuals with access to justice, by allowing the individual legal enforcement of economic, social and cultural rights. His views developed in the second half of the 20th century, when democracies with capitalist economies established liberal welfare states that focused on the individual. States acted as contractors and service providers within a market based philosophy that emphasised the citizen as consumer. This led to an emphasis on individual enforcement to achieve the realisation of rights for all. Prior to the mid 20th century, literature on legal aid emphasised collective enforcement of economic, social and cultural rights. As classic welfare states were built in the 1940s and following World War II, an underlying principle was that citizens had collective responsibility for economic, social and cultural rights; and the state assumed responsibility for those unable to provide for themselves through illness and unemployment. The enforcement of economic, social and cultural rights was to be collective, through policies rather than individual legal action. Laws were enacted to support welfare provisions, though these were regarded as laws for planners, not lawyers. Legal aid schemes were established, as it was assumed that the state had a responsibility to assist those engaged in legal disputes, but they initially focused primarily on family law and divorce. In the 1980s, the role of the classic welfare state was no longer regarded as necessarily positive, and welfare was increasingly provided by private entities. Legal aid was increasingly provided through private providers, but they remained focused on providing assistance in court cases. Citizens were increasingly regarded as consumers, who should be able to choose among services. Where it was not possible to provide such a choice, citizens were given the right to voice their dissatisfaction through administrative complaints processes. This resulted in tension, as legal aid was not designed to offer advice to those seeking redress through administrative complaints processes. Tensions also began to emerge as states which emphasised individual enforcement of economic, social, and cultural rights, rather than collective enforcement through policies, reduced funding for legal aid as a welfare state provision. Individual enforcement of welfare entitlement requires the kind of legal aid funding states emphasising collective enforcement were more likely to provide.

Құқықтық көмек қозғалысы

Тарихи тұрғыдан алғанда, заң көмегінің бастаулары 19-ғасырдағы континенттік Еуропа елдеріндегі адвокаттық құқық пен әділ сот процесіне құқық қозғалысында жатыр. "Кедейлерге арналған заңдар" мұқтаж адамдар үшін сот төлемдерін жеңілдетіп, заңгерге ақы төлей алмайтындарға міндетті адвокаттарды тағайындауды көздеді. Алғашқыда міндетті адвокаттардың ақысыз қызмет ететіні күтілген. 20-ғасырдың басында көптеген еуропалық елдерде заң көмегіне формалды тәсіл болған жоқ, ал мұқтаж адамдар адвокаттардың қайырымдылығына сүйенді. Көптеген елдер міндетті адвокаттарға орташа төлем қарастырған заңдар қабылдады. Сұранысты шектеу үшін заң көмегі адвокатты қажет ететін сот процесіндегі адвокаттық шығындармен ғана шектелді. Азаматтық және қылмыстық істерде адвокаттық құқыққа қатысты азаматтық құқық және ортақ құқық жүйелері бар елдер әртүрлі көзқарас танытады. Азаматтық құқық елдері азаматтық істерде адвокаттық құқықты баса көрсетеді және осылайша, заңгер қажет болған жағдайда заң көмегін ұсынады. Ортақ құқық елдері адвокаттық құқықты баса көрсетеді және негізінен қылмыстық істерде заң көмегін ұсынады. 19-ғасырдың соңындағы Еуропаның қарқынды индустриялануына жауап ретінде үкіметтің әлеуметтік саясатына қарсы шыққан кәсіподақтар мен жұмысшылар партиялары пайда болды. Олар жұмысшылардың еңбекке қатысуын болдырмау үшін, ауру немесе жазатайым оқиғалар кезінде жұмысшыларға заңдық құқықтар беру туралы заңдарды қабылдауға қол жеткізді. Кәсіподақтар өз кезегінде жұмысшыларға жаңа экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтары бойынша заңдық кеңес беруді бастады. Бұл қызметтерге сұраныс жоғары болды және жұмысшыларға бейтарап кеңес беру мақсатында көптеген үкіметтер 20-ғасырдың басында заң көмегін ұсына бастады.

Азия

Дамуға бағытталған құқықтық көмек көрсетудің көп бөлігі негізгі деңгейдегі ұйымдар, адам құқықтарына негізделген үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) арқылы жүзеге асырылады, немесе кейбір Азия елдерінің конституциялық заңдарында қарастырылған.

Гонконг

Бірыңғай юрисдикция болып табылатын Гонконг заң көмегін тек Заң көмегі департаменті арқылы ұсынады, ал оны өз кезегінде Заң көмегі қызметтері кеңесі қадағалайды. Әкімшілік тұрғысынан Заң көмегі департаменті Бас хатшы кеңсесінің Әкімшілік бөліміне бағынатын. 2007 жылы ол Ішкі істер бюросына көшірілді, ол негізінен мәдени мәселелермен және жергілікті басқарумен айналысады. Бұл, оппозициялық демократия жақтастары тарапынан заң көмегі көрсетудің бейтараптығына қауіп келтіргені үшін қатты сынға ұшырады. Олар саяси бюроларды қайта ұйымдастырудың барлық жиынтығына, соның ішінде Заң көмегі департаментін көшіруге бірыңғай түрде қарсы дауыс берді.

Филиппин

Филиппиндегі дамуға арналған заң көмегі немесе, көбінесе аталатындай, дамушы құқықтық көмек, Маркос диктатурасынан бері үлкен жол жүрді. Әскери жағдай кезінде, адам құқықтары жөніндегі сенатор Хосе В. Диокноның әкесі, Фердинанд Маркос барлық саяси қарсыластарын қамауға алғанда түрмеге қамалды. Диокно 718 күннен кейін босатылғаннан кейін, адвокат және бұрынғы сенатор 1974 жылдан бері ең көне және ең ірі адам құқықтары фирмасы – «Бос құқықтық көмек тобы» (FLAG) құрды. FLAG-тың дамушы құқықтық көмекті инновациялық қолдануы, тегін құқықтық қызметтерді және қаржылық жағдайы нашар клиенттерге тегін жәрдемақыны қамтыды, нәтижесінде елде тегін құқықтық көмек стандартты практикаға айналды. Кейіннен, жаңа лицензия алған адвокаттардың кедейлерге белгілі бір мерзімге тегін құқықтық қызмет көрсетуін талап ететін заңдар енгізілді. Дамушы құқықтық көмек туралы ең танымал заң – «Қоғамдық құқықтық көмек қызметі» (CLAS) ережесі. CLAS ережесі практиканың алғашқы жылындағы адвокаттарға қолданылады. Филиппиндегі көптеген заң фирмалары мен ҮЕҰ-лар көптеген дамушы құқықтық қызметтерді ұсынады. 2019 жылы FLAG «Жыл адамы» атанған Мария Рессаны 16-шы президент Родриго Дутертеге қарсы қылмыстық айыпталу ісінде тегін қорғады, өйткені оның Дутертенің есірткіге қарсы соғысы туралы ашық әңгімелері Дутерте әрекеттерінің құқықтық салдары туралы бүкіл әлемде пікірталас тудырды. 2020 жылы Дутерте «Терроризмге қарсы заң» деп аталатын жаңа заң шығарды, ол заңдағы «террористтер» деп таңбалауға болатын адамдар туралы дұрыс емес анықтамаларға байланысты кез келген қарсыласты қамауға мүмкіндік берді. Бұл халықтың және FLAG төрағасы, адвокат Хосе Мануэль «Чел» Диокноның наразылығын тудырды. FLAG, басқа бағанашылармен, мемлекет қайраткерлерімен және саяси тұтқындармен бірге Дутертенің атқарушы хатшысы Сальвадор Медиальдеаға қарсы G. R. No. 252741 заңдық шағымын жолдады, заңның негіздері мен рационалдылығын сарапқа салды. Сұрақ тудыратын баптардың бірі – 29-бап, сот санкциясысыз ұстауға қатысты, онда күдіктіні тіпті ордерсіз де ұстап, 24 күнге дейін ұстауға болады, бұл Маркос кезіндегі әскери жағдайды еске түсіреді, ол дамушы құқықтық көмектің кеңеюіне жағдай жасады.

Developmental legal assistance or developmental legal aid, as it is often called in the Philippines, has come a long way since the Marcos dictatorship. During martial law, the father of human rights Sen. Jose W. Diokno was sent to prison when Ferdinand Marcos arrested all political dissidents. Once Diokno was released 718 days later, the attorney and former senator founded the Free Legal Assistance Group, the oldest and largest human rights firm since 1974. It was through FLAG's innovative use of developmental legal aid, which included pro bono legal service as well as free allowances to clients who were financially incapacitated, that free legal service became standard practice in the country. Later on, laws were introduced that would require newly licensed barristers to give free legal service to the poor for a stipulated and fixed duration of time. The most famous law on developmental legal aid is called the Community Legal Aid Service (CLAS) Rule. The CLAS Rule applies to lawyers who are in their first year of practice. Many developmental legal services are provided by most law firms and NGOs in the Philippines. In 2019 FLAG freely represented Time Person of the Year Maria Ressa during her libel case against the 16th president, Rodrigo Duterte, as it was her exposés on Duterte's War on Drugs that have sparked worldwide debates on the potential legal repercussions of Duterte's actions. In 2020, Duterte created a new law called the Anti Terror Law, which would arrest any dissident due to loose definitions in the law on who might be marked as "terrorists". This has incited protests from the masses as well as from FLAG chairman Atty. Jose Manuel "Chel" Diokno. FLAG, alongside fellow columnists, statesmen, and political detainees responded with issuing the legal challenge G. R. No. 252741 against Duterte's Executive Secretary Salvador Medialdea on the grounds and rationality of the law. Among the provisions that is being questioned is Section 29 on detention without judicial warrant of arrest in which a suspect can be arrested even without a warrant of arrest and detained for up to 24 days, which echoed back to the days of martial law under Marcos that allowed the proliferation of developmental legal aid in the first place.

Еуропа

Еуропалық Одақтың Негізгі Құқықтар Хартиясының 47-бабы жеткілікті қаржылық мүмкіндіктері жоқ адамдарға, әділетке тиімді қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін мұндай көмек қажет болған жағдайда, заңдық көмек көрсетілуін қарастырады.

Дания

Данияда азаматтық істер бойынша заңдық көмек алу үшін үміткерлер келесі шарттарға қанағаттандыруы керек: Үміткердің жылдық табысы 289 000 кроннан ($50 000) аспауы тиіс және тараптың талаптары негізді болуы керек. Қылмыстық істерге қатысты, сотталған адам егер оның айтарлықтай тұрақты кірісі болса ғана шығындарды өтеуге міндетті – бұл рецидивтің алдын алу мақсатында жасалады.

Германия

Азаматтық істерде, оның ішінде еңбек, әкімшілік, конституциялық және әлеуметтік істерде, Заңгерлік кеңес беру схемасы туралы заңға сәйкес көмек көрсетіледі (кеңес түрінде және қажет болған жағдайда өкілдік ету арқылы). Қылмыстық істерде күдіктінің адвокатқа құқығы бар, және белгілі бір жағдайларда, егер жазасы кем дегенде бір жылға бас бостандығынан айыру болса, күдіктінің тілегіне қарамастан адвокат тағайындалуы мүмкін.

Кіріспе

Құқықтық көмек алғаш рет 1949 жылғы «Құқықтық көмек және кеңес беру туралы» заңмен орнатылды. 2009 жылы Англия мен Уэльстегі құқықтық көмек салық төлеушілерге жылына 2 миллиард фунт стерлинг тұрады – жан басына шаққандағы шығын әлемдегі басқа елдерден жоғары – және халықтың 29% жуығына қолжетімді болды. Англия мен Уэльстегі құқықтық көмекті Құқықтық көмек агенттігі (2013 жылдың 31 наурызына дейін Заң қызметтері комиссиясы) басқарады және ол көптеген қылмыстық істерге, сондай-ақ көптеген азаматтық істер түрлеріне қолжетімді. Ерекшеліктерге қаралау, көптеген жеке зиян келтіру істері (қазір шартты төлем келісімдері арқылы қарастырылады, бұл табысқа байланысты төлемнің бір түрі), және корпоративтік істер жатады. Отбасылық істер де кейде қарастырылады. Іс түріне байланысты, құқықтық көмек мүліктік жағдайға байланысты болуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда жәрдемақы алатын, жұмыссыз және жинағы мен мүлкісі жоқ адамдарға тегін беріледі. Қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көбінесе жеке практикадағы адвокаттар мен заң фирмалары арқылы ұсынылады. Заң көмегін көрсету агенттігінің тікелей қызметкерлері болып табылатын шектеулі саны бар халық қорғаушылары полиция бөлімшелерінде кеңес береді және қазылар мен тәж соттарында адвокаттық қызмет көрсетеді. Азаматтық құқықтық көмек жеке практикадағы адвокаттар мен заң фирмалары арқылы, сондай-ақ Заң орталықтарында және коммерциялық емес кеңес беру агенттіктерінде жұмыс істейтін адвокаттар арқылы ұсынылады.

LASPO

Заң көмегін көрсету 1999 жылғы «Әділетке қол жеткізу туралы» заңмен және қосымша заңнамалармен реттеледі, соңғысы – 2012 жылғы «Заң көмегі, жазалау және қылмыскерлерді жазалау туралы» заң (LASPO), ол 2013 жылы күшіне енді. LASPO заң көмегімен қаралатын істер санының бірден 46%-ға төмендеуіне әкелді, яғни 2012 жылы 925 000 болған көрсеткіш келесі жылы 497 000-ға дейін азайды. 2012 жылғы «Заң көмегі, жазалау және қылмыскерлерді жазалау туралы» заң (LASPO) отбасылық құқық, әлеуметтік жәрдемақы, тұрғын үй және қарыз мәселелері сияқты салаларда көмек көрсетуді тоқтатты. LASPO-ның заң көмегін қысқартуы ең төмен таптағы азаматтардың әділдікке қол жеткізуіне кедергі келтіріп отыр деген шағымдар бар. Әлеуметтік жәрдемақы талаптарын даулап жүрген мүмкіндігі шектеулі адамдарға көбінесе заң көмегінен бас тартады, осылайша олар күрделі және қиын жағдайларды өздері шешуге мәжбүр болады. Жәрдемақыдан бас тартуға байланысты талас-тартыстардың саны күрт азайды және ең осал топтардың зиян шегуінен қорқуда. Үкімет LASPO-ны енгізуді осы жүйеден тиісінше пайдалана алмаған, өздерінің заң шығындарын төлей алатын адамдардың салдарынан туындаған мәселелерді шешу қажеттілігімен түсіндірді, сондай-ақ дауды сотқа дейін балама тәсілдермен шешуге болатын істердің қажетсіз түрде сотқа берілуіне жол бермеуді мақсат етті. Бұл 2011 жылы заң көмегі реформасына үкіметтің жауабында көрінеді, онда Лорд-канцлер және Әділет министрі Кеннет Кларк «қажетсіз сот процесіне» қаржы жұмсалып жатқанын, оны «қол жетімсіз» және «құқықтық шығындардың өсуіне» алып келетін жағдай ретінде қарастырғанын айтты. Ол сондай-ақ LASPO енгізілгенге дейін Англия мен Уэльстегі әр адамға заң көмегіне 39 фунт стерлинг жұмсалса, Жаңа Зеландияда бұл көрсеткіш 8 фунт стерлинг болғанын атап өтті. Сарапшылар шығындардың салмағы сот жүйесіне, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық салаларына ауысқанын, нәтижесінде мемлекетке тікелей шығын көбейгенін мәлімдейді.

Англия мен Уэльстегі сот көмегіне LASPO әсері

Жоғарғы Сот судьясы Кулворт лорды Уилсон заң көмегінің тиімділігі төмендеп бара жатыр деп қорқады. Уилсон заң көмегін қысқартудың мүңкірегендерге адам құқықтарын жүзеге асыруға кедергі келтіретінін айтты. Оның сөзіне қарағанда, тіпті заң көмегіне рұқсат етілген жерлерде де адвокаттарға төленетін сыйақы тым төмен болғандықтан, көптеген адвокаттар заң көмегі көрсетуді тоқтатады. Заңгерлер қауымдастығы заң көмегіне қойылған шектеулер айыпталушылардың әділ сотқа қол жеткізуіне кедергі келтіреді деп мәлімдейді. BBC жүргізген талдауға сәйкес, шамамен бір миллион адам заң көмегінен толыққанды айырылған, ал 15 миллион адам тек бір қызметкер бар аймақтарда тұрады. "Әрбір адамның бостандығы" ұйымы әділдікке қол жеткізу мүмкіндігінің айтарлықтай нашарлағанын мәлімдеді. 2018 жылы 2011-12 жылдармен салыстырғанда азаматтық құқықтық көмек көрсететін мекемелердің саны шамамен 1000-ға азайды, олардың көп бөлігі Лондон қаласында орналасқан. Заңгерлер қауымдастығының өкілі Ричард Миллер, бір істі қабылдауға дайын заң көмегін ұсынатын адвокаттарды табудың өте қиын екенін айтты. Көптеген айыпталушылар өз қорғаныс шығындарын өтеуге мәжбүр, бұл кейде жеке адвокатқа төленетін ақыға тең келеді. Сонымен қатар, Бен Тови күнделікті заң көмегіне жүгінушілерді қабылдаудан бас тартуға мәжбүр екенін айтты. Қаржыландырудың қысқартылуына байланысты заң орталықтары жабылып, заң көмегіне мұқтаж адамдардың қиындықтары артып отыр. Заң орталықтары желісінің өкілі Нимрод Бен Кнан заң көмегі нарығының қысқартулар салдарынан "құлдырап" жатқанын, "жергілікті кеңес беру жүйесін қиратқанын" және заң орталықтарын қайта жаңғыртудың маңызды екенін мәлімдеді. Том МакНелли: "Егер біз қылмыстық сот жүйесінде маңызды реформалар жасағымыз келсе, қатаң үнемдеу саясаты жалғаруы жағдайында бұл дерлік мүмкін емес еді". Өздігінен сотқа жүгінушілер қандай дәлелдер ұсыну керектігін немесе қандай сұрақтар қою керектігін білмейді. Ажырасу және бөлісу істерінде келісімге келу үшін делдалдыққа жүгінетін жұптардың саны азайды. Адвокаттар болмаған жағдайда, дауды бейбіт шешудің жолдарын көрсететін ешкім болмайды. Филип Алстон 2012 жылдан бастап Англия мен Уэльсте заң көмегінің қолжетімділігі айтарлықтай төмендегенін, бұл "кедейлер мен мүмкіндігі шектеулі адамдарға күшті әсер еткенін" айтты, олардың көпшілігі жәрдемақыны азайту немесе тоқтату туралы шағымдануға қаржылық мүмкіндікке ие емес және осылайша заңмен қорғалған құқықтарынан айырылады. LASPO заң көмегін ұсынатын мекемелерге де әсер етті, олар заң көмегіне қатысты "мұндай терең және еріксіз кесулерге" "нашарлап" отырғанын мәлімдеді. 2020 жылдың сәуір айынан бері 37 заң көмегін ұсынатын мекеме жабылды, бұл 70 кеңседен астам. Бұл заң көмегін ұсынатын адвокаттардың өздерінің рөлі "жоюға ұмтылуда" деп сезінуіне себеп болды. Бұл мекемелердің орташа жылдық таза табысы 27 000 фунт стерлингті құрайды, бұл Aldi компаниясындағы жаңа түскен менеджердің бастапқы жалақысынан төмен. Заңгерлер қауымдастығы бұл жалақы деңгейінің әділ болуын қалайды. Заң көмегін ұсынатын адвокаттар заң көмегі агенттігінен қаржыландырылады, бірақ төлемдерді алуға кейде бірнеше жыл уақыт кетеді.

Supreme Court justice Lord Wilson of Culworth fears the effectiveness of legal aid is being reduced. Wilson said cuts to legal aid prevent the disadvantaged from exercising their human rights. He also says that even in areas were legal aid is allowed, the payment to lawyers is so low that many of them stop providing legal aid. The Law Society maintains restrictions to legal aid are preventing defendants getting a fair trial. BBC analysis found up to a million people are in areas without legal aid for housing, and 15 million are in areas with one provider. Liberty maintained ability to get justice had been "significantly undermined". There were roughly 1,000 fewer civil legal aid providers in 2018 since 2011–12, with most of the providers being based in London. Richard Miller of the Law society said it can be very difficult to find legal aid providers willing to take on a case. with many defendants paying towards their defence (sometimes nearly as expensive as paying for a private lawyer). Furthermore, Ben Tovey says he has to turn away people from legal aid every day. Law centres have also closed due to funding cuts adding to the problems of people needing legal aid. Nimrod Ben Cnaan of the Law Centres Network, maintained the legal aid market was, "failing" since cuts, "shattered local ecologies of advice," and that it is vital law centres are rebuilt. Tom McNally said, "If we really wanted to make substantial reforms to the criminal justice system, it was almost impossible with the continuation of austerity." Litigants in person do not know what evidence to bring or what questions to ask. During divorce and separation cases far fewer couples take up mediation. Without lawyers no one is around to point out less confrontational ways of settling matters. Philip Alston said that legal aid had become considerably less available in England and Wales from 2012, which had, "overwhelmingly affected the poor and people with disabilities, many of whom cannot otherwise afford to challenge benefit denials or reductions and are thus effectively deprived of their human rights to a remedy". LASPO has also had an impact on legal aid providers, who say they are "dismay[ed] at such deep and arbitrary cuts" to legal aid. There have been 37 legal aid providers which have collapsed since April 2020, which is more than 70 offices. This has caused barristers who offer legal aid to feel their role has been "driven to extinction" due to job losses. It has been revealed that these providers receive a median net annual income of £27,000, which is less than the starting salary for a graduate manager at Aldi. The Law Society believe that this level of pay should be made fairer. Whilst legal aid lawyers are funded by the legal aid agency, it can sometimes take years for payments to come through to them.

Шотландия

Шотландияда сот көмегі негізінен барлық азаматтық істер бойынша қолжетімді, бірақ қаралау туралы істерге қатысты маңызды ерекшелік бар. Ол сондай-ақ, Иммиграциялық апелляциялық төреші және Әлеуметтік қамсыздандыру комиссарлары сияқты кейбір заңмен бекітілген трибуналдар үшін де қолжетімді. Қылмыстық істер бойынша жеке сот көмегі жүйесі бар, сонымен қатар заң кеңесі алу үшін де сот көмегі қарастырылады. Сот көмегі мүліктік жағдайға қарай тексеріледі. Іс жүзінде, халықтың төрттен бірінен азы ғана оны ала алады. Оны Шотландияның заң көмегі жөніндегі кеңесі басқарады. Шотландияда қылмыстық істер бойынша да сот көмегі бар, онда шағын істер бойынша берілген өтініштердің 90% астамы қабылданады. Әділеттілік мүддесіне қатысты тексеру, сондай-ақ мүліктік жағдай тексеруі жүргізіледі. Алқабилердің қарауымен өтетін істер (Solemn case) бойынша сот сот көмегін бағалайды.

Канада

Канадада заң көмегінің қазіргі жүйесі 1970-ші жылдардың басында федералды үкімет федералды және провинциялық үкіметтер арасында шығындарды бөлісу жүйесін енгізгеннен кейін қалыптасты. Федералды қаржылық үлесі бастапқыда заң көмегі жүйесінің құнының 50% құрады, бірақ осы қаржыландыру деңгейі жылдар бойы ауытқып келді. Заң көмегін іс жүзінде провинциялық үкіметтер жүзеге асырады, бұл әділет басқару саласындағы провинциялық құзыреттің бір бөлігі болып табылады. Мысалы, «Заң көмегі – Онтарио» Онтарио тұрғындарына заң қызметтерін ұсынады, «Заң қызметтері қоғамы» Британдық Колумбия тұрғындарына, ал Квебек провинциясындағы «Заң қызметтері комиссиясы» да осылай қызмет етеді.

Америка Құрама Штаттары

Қылмыстық істер бойынша заң көмегі – АҚШ Конституциясының алтыншы түзетуімен кепілдендірілген жалпыға бірдей құқық. АҚШ-та заң көмегін ұсынудың бірнеше моделі пайда болды. Заң қызметтерін көрсету корпорациясы осы бағдарламаларды қадағалауға федералдық деңгейде уәкілетті болды. «Штаттағы адвокаттар» моделінде адвокаттар мемлекеттік ауруханадағы дәрігерлерге ұқсас, жалақымен жұмыс істейді және тек жалақысы төмен табысқа ие клиенттерге құқықтық көмек көрсетуге арналған, мемлекеттік деңгейде. «Жудикар» моделінде жеке адвокаттар мен заң фирмалары ақы төлейтін клиенттермен қатар, құқығы бар клиенттердің ісін жүргізу үшін төленеді, дәрігерлер АҚШ-тағы Medicare пациенттерін қабылдағаны үшін төленгені сияқты. «Қоғамдық құқықтық клиника» моделі адвокаттар мен заңгер емес мамандардың күштерімен, кең ауқымды құқықтық қызметтер (мысалы, өкілдік, білім беру, заң реформасы) арқылы белгілі бір қоғамға қызмет ететін коммерциялық емес клиникаларды қамтиды, бұл қоғамдық денсаулық сақтау клиникаларына ұқсас. Қылмыстық қудалауға түскен және адвокатты жалдауға мүмкіндігі жоқ күдіктілерге тек айыптамаларға қатысты заң көмегі ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік қорғаушы немесе егер мұндай ережелер болмаса немесе іс жүктемесі артық болса, сот тағайындаған адвокаттың құқықтық өкілдігі кепілденеді. Заң көмегі және осы қызметке кімнің құқығы бар деген мәселе төңірегіндегі пікірталас заң ғалымдары тарапынан сынға ұшырады, олар заң көмегін іздейтін адамдар туралы баяндарды жасайтын және басқаратын адамдар клиенттің жағдайы адамның қасіреті мен үмітсіздігіне байланысты болғандықтан пайда көретінін айтады. Сыншылар бұл асимметриялық, схемалық тұрғыдан құрылған клиенттік профильдердің АҚШ-тың капиталистік жүйесіндегі азаматтық құқықтық көмек бағдарламалары үшін донорлар мен қаржыландырудың басқа да көздеріне жүгіну құралы ретінде қажет екенін мәлімдейді. Осы өкілдіктер мен бағалаулар заң көмегіне кімнің мұқтаж екеніне және кім лайық екеніне қатысты пікірлердің қалыптасуына ықпал етеді, бұл кедейліктің құрбандарын кінәлау мәдениетіне әкеледі, өйткені баяндарда мемлекет пен басқа да азаматтық мүдделі тараптардың осы клиенттік жағдайдың қалыптасуындағы рөлі ескерілмейді. Алайда, азаматтық сот ісінде немесе депортация процедураларында заң көмегі көрсетілмейді, өйткені бұл қылмыстық іс емес.

Legal aid in criminal cases is a universal right guaranteed by the Sixth Amendment to the United States Constitution. A number of delivery models for legal aid have emerged in the United States. The Legal Services Corporation was authorized at the federal level to oversee these programs. In a "staff attorney" model, lawyers are employed by levels of government on salary solely to provide legal assistance to qualifying low income clients, similar to staff doctors in a public hospital. In a "judicare" model, private lawyers and law firms are paid to handle cases from eligible clients alongside cases from fee paying clients, much like doctors are paid to handle Medicare patients in the U. S. The "community legal clinic" model comprises non profit clinics serving a particular community through a broad range of legal services (e. g. representation, education, law reform) and provided by both lawyers and non lawyers, similar to community health clinics. Defendants under criminal prosecution who cannot afford to hire an attorney are not only guaranteed legal aid related to the charges, but they are guaranteed legal representation, either in the form of public defenders, or in absence of provisions for such or due to case overloads, a court appointed attorney. The discussion surrounding legal aid and who is privileged to such a service has been criticized by law academics who assert that those who dominate and write the narratives of people who seek legal aid are individuals who benefit from the client narrative being one of inescapable poverty and desperation of an individual. Critiques assert that these asymmetrical, schematically constructed client profiles are required of civic legal aid programs in the capitalist framework of the United States as a tool to appeal to donors and other sources of funding. These representations and assessments of who seeks and deserves legal aid are argued to contribute to a culture of blaming the victims of poverty, as the narratives exclude the role the state and other civic stakeholders play in the creation of these client circumstances. However, legal aid is not provided in civil suits, nor deportation procedures, as these are not criminal proceedings.

Австралия

Австралияда федералды, штаттық және аумақтық юрисдикциялардан тұратын федералды үкімет жүйесі бар. Австралия (Коммуналдық) және штаттар мен аумақтар үкіметтері өздерінің заңдары бойынша туындайтын мәселелер бойынша заң көмегін ұсынуға жауапты. Сонымен қатар, 200-ге жуық тәуелсіз, коммерциялық емес, қоғамдық құқықтық орталықтар желісі бар. Құқықтық көмек Комонвелл және штаттық мәселелер бойынша негізінен штаттық және аумақтық құқықтық көмек комиссиялары (LAC) арқылы беріледі, олар штаттық және аумақтық заңнамаға сәйкес құрылған тәуелсіз заңмен бекітілген агенттіктер болып табылады. Австралия үкіметі штаттық және аумақтық үкіметтермен және LAC-термен келісімдер бойынша отбасылық, азаматтық және қылмыстық істер бойынша заң көмегін қамтамасыз етеді. Комонвеллдің көпшілік мәселелері отбасылық құқық юрисдикциясына жатады. Заң көмегін көрсету комиссиялары заңгерлік өкілдік қызметтерін ұсыну үшін аралас үлгіні қолданады. Заңгерлік өкілдікке көмек беруді штаттық қызметкер заңгерге немесе жеке заңгерге тапсыруға болады. Аралас үлгі, әсіресе, өңірлік аймақтардағы клиенттерге қызмет көрсету үшін және мүдделер қақтығысы екі тарапты да бірдей заңгердің өкілдік ете алмайтынына әкелетін жағдайларда тиімді. Австралия үкіметі және көптеген штаттар мен аумақтар үкіметі қоғамдық құқықтық орталықтарды қаржыландырады, олар тәуелсіз, коммерциялық емес ұйымдар болып табылады, олар құқықтық проблемалары бар адамдарға жолдама, кеңес және көмек береді. Сонымен қатар, Австралия үкіметі кейбір заңдық схемалар бойынша заңгерлік қызмет көрсетулер үшін және жергілікті австралиялықтарға арналған заңгерлік қызметтер үшін қаржылық көмек береді. Тарихқа үлес қосу үшін айта кетейік, Австралия үкіметі ұлттық жүйе құру үшін 1942 жылы Заң қызметі бюросын құрды. 1973 жылы Уитлэм лейбористік үкіметіндегі Бас прокурор Лайонел Мерфи Австралияның заң көмегі кеңсесін құрды. Мерфи сот төрелігін барлық адамдарға бірдей беру үшін сот көмегінің шұғыл қажеттілігін мойындады. Мерфи: "Қоғамның заң алдындағы теңсіздігінің негізгі себептерінің бірі - бүкіл Австралияда тиісті және толық құқықтық көмек шараларының болмауы. Үкіметтің түпкі мақсаты - заң көмегін барлық австралиялық азаматтарға бірдей қолжетімді ету және сот ісі бойынша кеңес беру мен көмек, сондай-ақ барлық құқықтық санаттардағы және барлық соттардағы сот ісі бойынша көмек" деді. (Сенатор Лионель Мерфи AO QC, Бас прокурор) 1973 жылы Австралияның заң көмегі кеңсесінің құрылуынан кейін штаттық заң көмегі комиссияларын құру болды. Қазіргі уақытта бұл кеңселер мұқтаж адамдарға тегін немесе арзан заң көмегін көрсетеді. 1977 жылы Австралия үкіметі Австралия үкіметі мен штаттық және аумақтық үкіметтер арасында ынтымақтастық туралы келісімдерді бекіткен 1977 жылғы Құқықтық көмек жөніндегі одақ туралы заңды (LAC Act) қабылдады, оның аясында заң көмегін штаттық және аумақтық заңнамаға сәйкес құрылатын тәуелсіз заң көмегі комиссиялары ұсынады. LAC-терді құру процесі он жылдан астам уақытқа созылды. Ол 1976 жылы Батыс Австралияның құқықтық көмек комиссиясын құрумен басталды, 1978 жылы Викторияның құқықтық көмек комиссиясы (LACV) құрылды және 1990 жылы Тасманияның құқықтық көмек комиссиясы құрылды. LAC Act-пен құрылған ынтымақтастық келісімдері бойынша 1987 жылы басталған Комонвелл мен штаттар мен аумақтар арасында заң көмегін қаржыландыру туралы келісімдер жасалды. 1997 жылдың шілдесінде Австралия үкіметі Комонвелл заңдары бойынша құқықтық көмек қызметтерін тікелей қаржыландыруға қатысты өзінің шараларын өзгертті. Бұл келісім бойынша штаттар мен аумақтар өз заңдарына сәйкес көмек көрсетеді. 2013 жылы Викторияның Жоғарғы сотында адам өлтіру туралы іс қозғау мерзімі кейінге қалдырылды, себебі заң көмегі жоқ еді. Бұл Австралиядағы заң көмегі агенттіктеріне мемлекеттік қаржыландырудың азаюы салдарынан және Law Handbook және LawAnswers сияқты онлайн заң көмегі ресурстарының танымалдылығының артуына әкелді. Австралиядағы құқықтық көмек туралы Дитрих пен Королева арасындағы іс (1992) талқыланды. Бұл ретте, мемлекеттік қаржымен қамтамасыз етілетін қорғаушы болудың абсолютті құқығы болмаса да, көп жағдайда сотталушы өкілсіз қалған жағдайда, судья кез келген өтінішті кейінге қалдыру немесе тоқтату туралы өтінішті қабылдауы керек.

Australia has a federal system of government comprising federal, state and territory jurisdictions. The Australian (Commonwealth) and state and territory governments are each responsible for the provision of legal aid for matters arising under their laws. In addition there is a network of approximately 200 independent, not for profit, community legal centres. Legal aid for both Commonwealth and state matters is primarily delivered through state and territory legal aid commissions (LACs), which are independent statutory agencies established under state and territory legislation. The Australian Government funds the provision of legal aid for Commonwealth family, civil and criminal law matters under agreements with state and territory governments and LACs. The majority of Commonwealth matters fall within the family law jurisdiction. Legal aid commissions use a mixed model to deliver legal representation services. A grant of assistance legal representation may be assigned to either a salaried in house lawyer or referred to a private legal practitioner. The mixed model is particularly advantageous for providing services to clients in regional areas and in cases where a conflict of interest means the same lawyer cannot represent both parties. The Australian Government and most state and territory governments also fund community legal centres, which are independent, non profit organisations which provide referral, advice and assistance to people with legal problems. Additionally, the Australian Government funds financial assistance for legal services under certain statutory schemes and legal services for Indigenous Australians. By way of history, the Australian Government established the Legal Services Bureaux in 1942 to develop a national system. In 1973 the Attorney General in the Whitlam Labor government, Lionel Murphy, established the Australian Legal Aid Office. Murphy recognised the urgent need for legal aid in order for justice to be equally available for all. Murphy recognised that: "one of the basic causes of the inequality of citizens before the laws is the absence of adequate and comprehensive legal aid arrangements throughout Australia The ultimate object of the Government is that legal aid be readily and equally available to citizens everywhere in Australia and that aid be extended for advice and assistance of litigation as well as for litigation in all legal categories and in all courts." (Senator the Hon Lionel Murphy AO QC, Attorney General) The establishment of the Australian Legal Aid Office in 1973 was followed by the establishment of state based Legal Aid Commissions. These offices now provide the majority of free or lowcost legal assistance to those in need. In 1977, the Australian Government enacted the Commonwealth Legal Aid Commission Act 1977 (LAC Act), which established cooperative arrangements between the Australian Government and state and territory governments, under which legal aid would be provided by independent legal aid commissions to be established under state and territory legislation. The process of establishing the LACs took more than a decade. It commenced in 1976 with the establishment of the Legal Aid Commission of Western Australia, followed in 1978 the Legal Aid Commission of Victoria (LACV), and ended in 1990 with the establishment of the Legal Aid Commission of Tasmania. The cooperative arrangements that were established by the LAC Act provided for Commonwealth and state and territory legal aid funding agreements, which began in 1987. In July 1997, the Australian Government changed its arrangements to directly fund legal aid services for Commonwealth law matters. Under this arrangement, the states and territories fund assistance in respect of their own laws. In 2013, a murder trial in the Supreme Court of Victoria was delayed because legal aid was unavailable. This has been cited as the effect of a reduction in government funding for legal aid agencies in Australia and led to an increase in popularity for online legal aid resources such as the Law Handbook and LawAnswers. Legal aid in Australia was discussed in the case of Dietrich v The Queen (1992). It was found that although there is no absolute right to have publicly funded counsel, in most circumstances a judge should grant any request for an adjournment or stay when an accused is unrepresented.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландиядағы заңдық көмек жүйесі заңгерге қарыдай алмайтындарға мемлекеттік қаржыландырылатын заңдық көмек көрсетеді. Заңдық көмек сот жүйесінің барлық деңгейіндегі дерлік барлық сот ісіне қолжетімді. Бұған қылмыстық істер, азаматтық мәселелер, отбасылық даулар, шағымдар және Вайтанги трибуналына талаптар кіреді.