Кіріспе

Про боно публико (Pro bono publico) – көбінесе про боно деп қысқартылатын латын тіліндегі сөз тіркесі. Бұл – кез келген маманның ерікті түрде, төлемсіз атқаратын кәсіби жұмысты білдіреді. Дәстүрлі түрде бұл термин заңгерлердің ақы төлей алмайтын адамдарға заңдық қызметтер көрсетуіне қатысты қолданылып келді. Соңғы кезде бұл термин жеке адамға немесе қоғамға кез келген маманның тегін көрсететін мамандандырылған қызметтерін сипаттау үшін де қолданылады.

Заң

Пробоно заң кеңесшісі жеке тұлғаға немесе топқа мемлекеттік өтініштерді немесе шақыру қағаздарын беру арқылы заңдық мәселеде көмектесе алады. Сот судьясы кейде жеңілген тарап жеңген пробоно заң кеңесшісіне өтемақы төлеуге міндетті деп шешім қабылдауы мүмкін.

Жапония

Жапонияда командалық типтегі пробоно бағдарламаларын үйлестіретін тіркелген NPO қызмет гранттарының саны 2010 мен 2020 жылдар аралығында он есеге өсті және 1000-нан астам жобаны қолдады. Сонымен қатар, пробононы енгізу корпоративтік әлеуметтік жауапкершілікке (КӘЖ) және компаниялардағы адам ресурстарын дамытуға азаматтардың қатысуын ынталандыру, сондай-ақ жергілікті биліктегі қоғамдық даму мәселелерін шешу мүмкіндігі ретінде назар аударуда. Қазіргі таңда ресми түрде тіркелген NPO, Service Grant Japan, осындай пробоно мүмкіндіктерін бірінші болып байқап, осы тәжірибені Жапонияға әкеліп, елге сәйкес пробоно бағдарламаларын ұсына бастады. 2005 жылдан бері Жапонияда пробоно қызметімен айналысатын адамдар, ұйымдар мен компаниялардың саны үздіксіз өсіп келеді. Сонымен қатар, Жапониядан басқа елдерде де пробоно қызметін үйлестіретін көптеген ұйымдар құрылды, олардың қатары көбейді. Осы "Global Pro Bono Network" мүшесі ретінде сертификатталған НБО қызметі әлемнің әртүрлі аймақтарында желі құруға және ынтымақтастыққа белсенді қатысады. ҰБҰ-ның 7500-ден астам тіркелген кәсіби мамандары бар және жыл сайын 180-нен астам жобаға сәтті қатысады. АҚШ-тағыдай, Жапониядағы кейбір адвокаттар қауымдастықтары қоғамдық мүддедегі қызмет үшін міндетті жұмыс уақытын белгілейді, бұл кейде пробоно қызметі ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, PwC Aarata LLC компаниясының пионерлік еңбегінің нәтижесінде сертификатталған бухгалтерлер де танылу алды. Шағын және орта бизнес кеңесшілері де Тохоку аймағына түскі астың ыдыстарымен сапар шегу және жергілікті бизнесті, сауда орталықтарын қайта құруға көмектесу сияқты кең ауқымды қызметтерде белсенді.

Нидерланды

Нидерландыда төлемсіз заңдық қызметтер pro deo деп аталады.

Филиппин

1974 жылдың соңында бұрынғы филиппин сенаторы Хосе В. Диокно саяси тұтқын ретінде түрмеден босатылды. Ол Маркос диктатурасына қарсы күресу үшін соттасушы адвокат ретінде жұмыс істеді және "дамытушы құқықтық көмек" терминін енгізді, ол адвокаттардың тегін заң қызметтерін ұсынуын, сондай-ақ әдетте қалалық кедейлер, ресми емес қоныстанғандар, шаруалар және Фердинанд Маркос кезіндегі әскери жағдайдың құрбандары болған клиенттеріне жәрдемақы төлеуін қамтыды. Диокно "Тегін құқықтық көмек тобы" немесе FLAG құрды, ол елдегі ең көне адам құқықтары ұйымы. Әскери жағдай кезінде FLAG әскери полиция мен басшылыққа қарсы көптеген адам құқықтары жөніндегі істерді қарады. Соңында, дамытушы құқықтық көмек концепциясы кеңейді және көп уақыт бойы жартылай штат бойынша тегін құқықтық көмек көрсету үшін жаңа адвокаттар қажет болды, бұл "Қоғамдық құқықтық көмек қызметі" (CLAS) ережесі деп аталады. Филиппиндегі көптеген заң фирмалары мен ҮЕҰ-лар көптеген дамытушы құқықтық қызметтерді ұсынады.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Корея адвокаттары жылына кем дегенде 30 сағат про боно жұмысын орындауға міндетті; алайда, жергілікті адвокаттар алқалары бұл талапты жылына 20 сағатқа дейін төмендетуге құқылы. Егер талапты орындамауға заңды себебі барлар, оның орнына про боно қорға сағатына 20 000–30 000 теңге (17–26 АҚШ доллары) төлеуге болады.

Ұлыбритания

2003 жылдан бері көптеген Ұлыбритания заң фирмалары мен заң мектептері жыл сайын «Pro Bono» апталығын тойлайды, ол адвокаттар мен баристерді тегін қызметтер ұсынуға және тегін қызмет туралы хабардарлықты арттыруға ынталандырады. LawWorks (Solicitors Pro Bono Group операциялық атауы) – адвокаттармен және заң студенттерімен жұмыс істейтін, оларды заңдық тегін жұмыс атқаруға қолдау көрсетіп, ынталандыратын ұлттық қайырымдылық қоры. Ол сондай-ақ тегін істерді қарау бойынша делдалдық орталық ретінде әрекет етеді. Жеке тұлғалар мен қоғамдық ұйымдар ақы төлеу мүмкіндігі болмаған және заң көмегі алуға құқығы жоқ жағдайда, тегін заң кеңесі мен медиация алу үшін қайырымдылық қорына жүгіне алады. Тұрақты даму мақсаттарына үлес қосатын халықаралық «pro bono» қызметін ұйымдастыратын Advocates for International Development Лондоннан жұмыс істейді. Көптеген баристер LASPO 2012 заң көмегін қысқартуға тікелей жауап ретінде тегін қызметтер ұсынады, олардан ешқандай пайда таппайды. Адвокаттар кеңесі баристердің шамамен төрттен бірі тегін жұмыс істейтінін хабарлады, бұл 3486 баристерді құрайды. Сонымен қатар, 2018 жылы адвокатура 11 000 сағатқа жуық тегін жұмыс жасады. Ұлыбританияда IP Pro Bono деп аталатын жергілікті зияткерлік меншік ұйымдарының бірлескен жұмысы зияткерлік меншік туралы кеңес берумен және зияткерлік меншік дауларында талапкерлер мен жауапкерлерге құқықтық қолдау көрсетумен айналысады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарындағы адвокаттарға Америка адвокаттар қауымдастығының (АБА) этикалық ережелері бойынша жылына кем дегенде 50 сағат про боно қызмет көрсету ұсынылады. Алайда, кейбір штаттардың адвокаттар қауымдастықтары жұмыс уақытын қысқартуды ұсына алады. Нью-Йорк кәсіби мінез-құлық қағидаларының 6.1 ережесі адвокаттарды жылына кем дегенде 50 сағат про боно қызмет көрсетуге шақырады және кедейлерге және әлеуметтік жағдайы нашар топтарға заңдық қызметтер көрсететін ұйымдарға адвокаттардың жасауы тиіс ең төменгі қаржылық үлесті анықтайды. Иллинойс сияқты басқа штаттарда ұсынылатын жұмыс уақыты жоқ, бірақ про боно сағаттары мен про боно ұйымдарына жасалған жарналар туралы жылдық есеп беру талап етіледі. Нью-Йорктің бас судьясы 2015 жылдан бастап адвокаттыққа түсуді жоспарлаған үміткерлердің біліктілігін растау үшін 50 сағат про боно қызметін аяқтауын міндетті етті. Тіркелген барлық адвокаттар өздерінің про боно сағаттарын немесе ерікті жарналарын есептеп беруі керек. АБА про боно қызметі бойынша төрт ұлттық зерттеу жүргізді: біріншісі 2005 жылдың тамызында, екіншісі 2009 жылдың ақпанында, үшіншісі 2013 жылдың наурызында және төртіншісі 2018 жылдың сәуірінде жарияланды. Про боно және қоғамдық қызмет жөніндегі АБА тұрақты комитеті және оның жобасы – Про боно орталығы, про боно заңдық көмекті қолдау, жеңілдету және кеңейту үшін ұлттық ақпарат, ресурстар және көмек көзі болып табылады. АБА тұрақты комитеті қазан айының 23-29 күндері аралығында Про боно апталығын ұйымдастырады. Әскери қызметшілерге заңдық көмек көрсету жөніндегі АБА тұрақты комитеті мен сот ісі жөніндегі бөлім бірлесіп АБА әскери про боно жобасын жүзеге асырады, ол әскери қызметшілерге про боно заңдық көмек ұсынады. 2007 жылдың қазан айындағы баспасөз конференциясында, «The Wall Street Journal» және «The New York Times» газеттерінде жарияланған «Жақсы заңгерлік мамандықты құру» атты заң студенттері тобы үздік заң фирмаларының орташа есептелген сағаттары, про боно қатысуы және демографиялық әртүрлілігі бойынша алғашқы жылдық рейтингін жариялады. Есепте ірі фирмалардың көпшілігі өздерінің про боно мақсаттарына жетпейтіні анықталды. Топ бұл ақпаратты елдің үздік заң мектептеріне жіберіп, студенттерді бітіргеннен кейін жұмыс орнын таңдағанда осы деректерді ескеруге шақырды. «Американдық заңгер» журналы өзінің 200 үздік заң фирмасының арасынан өткен күнтізбелік жыл ішінде ең көп про боно сағаттарын қосқан фирмаларды тізімдейді және жыл сайын жариялайды. АҚШ-та Patent Pro Bono Program – бұл патенттік қорғау алу мақсатында ерікті патенттік мамандарды қаржылық жағдайы нашар өнертапқыштармен және шағын бизнесмен байланыстыратын тәуелсіз жұмыс істейтін аймақтық бағдарламалардың жалпыұлттық желісі.

Сәулет

Дәстүрлі түрде сәулетшілер жеке немесе Architecture Sans Frontières International сияқты ұйымдар ретінде, сондай-ақ оның түрлі ұлттық баламалары мен серіктестері арқылы қайырымдылық жұмыстарын жүргізеді. Олар қақтығыс немесе апаттан кейін бейбітшілік орнатуға және қалпына келтіруге көмектеседі, осындай жағдайларда көптеген үйлер, ауруханалар, білім беру, көлік, қоғамдық және басқа да инфрақұрылымдар қиратылып немесе зақымдалады. Соңғы кезде сәулетшілер мен сәулет фирмаларының жеке тұлғаларға немесе ұйымдарға тегін қызмет көрсетуі, яғни про-боно жұмысы кеңінен таралды. Қызметтер жеке немесе жаңадан құрылған ұйымдар арқылы ұсынылады. Про-боно сәулет қызметтерін ілгерілету және ұсыну бойынша алғашқы ұлттық ұйым – Architects Assist 2020 жылы Австралияда құрылды. Оның негізінде: "Денсаулық сақтау мен заңдық көмек сияқты, тұрақты және берік сәулет – сәнділік емес, ол біздің болашақ өмір сүруіміздің шарты және адам құқығы".

Австралия

Architects Assist – Австралиялық сәулетшілер мен құрылыс саласының басқа да мамандарының ұлттық ұйымы. Ол орман өрттері немесе су тасқыны сияқты табиғи апаттардан, сондай-ақ басқа да қиын жағдайлардан зардап шеккен жеке тұлғалар мен ұйымдарға про-боно қызметтер ұсынады. Ұйым Австралия Сәулетшілер Институтының құрамында жұмыс істейді.

Америка Құрама Штаттары

Американдық сәулетшілер институты өз мүшелерін кәсіби мақсаттарына үлес қосу және қоғамға қызмет ету үшін про боно қызметтер ұсынуға ынталандырады.

Корпоративтік

Корпоративтік пробоно жұмысы көбінесе жергілікті коммерциялық емес ұйымдардың мүмкіндіктерін арттыруға немесе жергілікті кәсіпорындарға кеңес беруге бағытталған. Кәсіпорындар қолданатын және өздерінің нақты артықшылықтарына бейімдейтін көптеген үлгілер бар. Олар қызметкерлерді уақытша жұмысқа жіберуі, оқыту мен кеңес беруді ұйымдастыруы, бір күндік іс-шаралар өткізуі, стандартталған командалық жобаларды жасауы, еркін аутсорсингке қатысуы, салалық шешімдер ұсынуы, жалпы мердігерлік қызметтер көрсетуі немесе белгілі бір мәселе бойынша жұмыс істеуі мүмкін.

Зияткерлік меншік саласында

Зияткерлік меншікке (ЗМ) қатысты қызметтерді қолжетімді ету мақсатында бірқатар ұйымдар про боно бастамаларын құрды. Бұл ұйымдар заңгерлердің тегін көмегін ұсынады. Қызметтер әдетте осы қызметтерге байланысты кәсіби төлемдерді қамтиды, бірақ зияткерлік меншік кеңселерiне туындайтын шығындарға байланысты ресми төлемдер қарастырылмайды. 2015 жылы құрылған Өнертапқыштарға көмек бағдарламасы өнертапқыштарға өз елдерінде және басқа да бірнеше юрисдикцияларда патент жүйесімен тегін жұмыс істеуге көмектеседі. Жеке өнертапқыштар мен кәсіпорындар қатысушы елдердің бірінен болуы және белгілі бір талаптарға сай болуы керек. Өтініш берушілер IAP онлайн-платформасы арқылы өтініш береді. Қазіргі қатысушы елдер: Колумбия, Чили, Эквадор, Марокко, Перу, Филиппин және Оңтүстік Африка. Бағдарламаны Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (ДЗМҰ) басқарады. 2020 жылы WIPO GREEN про боно заңгерлік кеңес беру бағдарламасын қайта іске қосты. Америкааралық зияткерлік меншік қауымдастығы зияткерлік меншікке қатысты тегін қызметтер ұсынады. Қызметтерге авторлық құқық, патент және тауар белгілеріне өтініш беру, академиялық оқыту, ЗМ-ге қатысты шарттар бойынша кеңес беру және ЗМ-ге қатысты дауларды шешу кіреді. Халықаралық тауар белгілері қауымдастығы тауар белгілері мәселелерімен күресіп жатқан клиенттерді өз еріктерімен тегін қызмет көрсететін мүше адвокаттармен байланыстырады. Бағдарлама бастапқыда АҚШ және Латын Америкасында өтінімдерді қабылдады, кейіннен әлемдік деңгейде кеңейді. Жұмыс ЗМ-нің нақты саласына шектелмейді, бірақ барлық ЗМ аспектілері мен қызметтерін қамтиды, соның ішінде патенттерді, тауар белгілерін, дизайнға өтініш беруді, авторлық құқықты, өсімдік сорттарын, географиялық көрсеткіштерді, коммерциялық құпияларды және домендік атауларды, сондай-ақ лицензиялауды, құқық қорғауды, франчайзингті, ЗМ құқықтарын беруді немесе кез келген "басқа ЗМ мәселелерін және дауларды" қамтиды.