Кіріспе

Молекулалық фрагмент немесе функционалдық топ химиясын қолданатын дәрілік заттар класы. Сульфанамид – молекуланың бір бөлігі болып табылатын функционалдық топ, және сульфанамидтер, сульфа препараттар немесе сульфа дәрілер деп аталатын бірнеше дәрілік заттардың негізі. Алғашқы антибактериялық сульфанамидтер – сульфанамид тобын қамтитын синтетикалық (антибиотик емес) антимикробтық заттар. Кейбір сульфанамидтерде антибактериялық активтілік болмайды, мысалы, сультиам антиконвульсант. Сульфонилмочевиналар және тиазид диуретиктері – антибактериялық сульфанамидтерге негізделген жаңа дәрілік заттар тобы. Сульфанамидтерге аллергия жиі кездеседі. Сульфа антибиотиктеріне байланысты жағымсыз дәрілік реакциялардың жалпы жиілігі шамамен 3% құрайды, бұл пенициллинге жуық; сондықтан сульфанамидтерді қамтитын дәрі-дәрмектерді сақтықпен тағайындау қажет. Сульфанамидтер – жүйелі түрде қолданылатын алғашқы, кең спектрлі тиімді антибактериялық препараттар және медицинадағы антибиотик революциясының жолын ашты.

Функция

Бактерияларда антибактериялық сульфаномидтер фолат синтезіне қатысатын фермент – дигидроптероат синтетазаның (DHPS) бәсекелестік тежегіштері ретінде әрекет етеді. Сондықтан сульфаномидтер бактериостатикалық болып табылады және бактериялардың өсуін және көбеюін тоқтатады, бірақ оларды өлтірмейді. Адамдар бактериялардан өзгеше, фолат қышқылымен (В9 витаминімен) тамақ арқылы алады. Сульфаномидтер аллергия мен жөтелді емдеу үшін, сондай-ақ зеңге қарсы және құртқа қарсы әрекеттері үшін қолданылады. Бұл құрауы басқа да антибиотикалық емес препараттарда кездеседі, оның ішінде тиазидтік диуретиктер (гидрохлоротиазид, металазон және индапамид сияқты), тікбұрышты диуретиктер (фуросемид, буметанид және торсемид сияқты), ацетазоламид, сульфонилмочевиналар (глипизид, глибурид және басқалары сияқты) және кейбір COX 2 тежегіштері (мысалы, целекоксиб). Сульфасалазин антибиотик ретінде қолданылудан басқа, ішек қабыну ауруларын емдеуде де пайдаланылады.

Тарих

Сульфаниламидтер – жүйелі түрде қолданылатын алғашқы, кең спектрлі тиімді антибактериялық препараттар және медицинадағы антибиотиктер революциясының жолын ашты. Алғашқы сульфаниламид, "Пронтосил" деген саудалық атаумен белгілі, пропрепарат болды. "Пронтосил" препаратымен тәжірибелер 1932 жылы Bayer AG зертханаларында басталды, сол кезде ол IG Farben ірі неміс химиялық тресінің құрамына кірген. Bayer тобының пікірінше, бактериялар мен паразиттерге қалаулы түрде байланыса алатын шағын молекулалы бояулар организмдегі зиянды микроорганизмдерге қарсы қолданылуы мүмкін. Жүздеген бояулар бойынша жылдар бойы нәтижесіз ізденістерден кейін, дәрігер-зерттеуші Герхард Домагк басқарған команда (IG Farben атқарушы директоры Генрих Хёрлейннің жалпы басшылығымен) жұмыс істейтін біреуін тапты: Bayer химигі Йозеф Кларер синтездеген қызыл бояу, ол егешқұйрықтардағы кейбір бактериялық инфекцияларды тоқтатуға ерекше әсер ететін. Бұл жаңалық туралы алғашқы ресми хабарлама 1935 жылы жарияланды, препаратты Кларер мен оның ғылыми әріптесі Фриц Митц патенттегеннен кейін екі жыл өткен соң. Bayer компаниясы жаңа препаратты "Пронтосил" деп атады. Бұл препарат адам организміндегі бактериялық инфекцияларды тиімді емдеуге мүмкіндік берген алғашқы дәрі болды. Ол стрептококктер тудырған инфекцияларға, соның ішінде қан инфекцияларына, шешекейге және эризипелаға қарсы күшті қорғаныс әсерін көрсетті, ал басқа кокктер тудырған инфекцияларға әсері азырақ болды. Алайда, препаратты сынақ түтігінде сынағанда ешқандай әсер байқалмады, оның антибактериялық әсері тек тірі жануарларда ғана көрінді. Кейіннен Пастер институтында Эрнест Фурно басқарған француз зерттеу тобы (Даниэль Бове, Федерико Нитти, Жак және Тереза Трефуэль қатысуымен) препараттың организмде екі бөлікке ыдырайтынын, инертті бояу бөлігінен сульфаниламид деп аталатын кішкентай, түссіз, белсенді қосылысты бөліп шығаратынын анықтады. Бұл жаңалық "биоактивация" тұжырымын қалыптастырды және неміс компаниясының үлкен пайда табу арманына нүкте қойды, өйткені белсенді молекула сульфаниламид (немесе сульфа) алғаш 1906 жылы синтезделген және бояу өндірісінде кеңінен қолданылған, оның патенты бұрын-соңда тоқтап қалған және препарат кез келген адамға қолжетімді болған. Соның нәтижесінде сульфа препараттарына деген сұраныс артып, кең тарады. 1930 жылдардың соңында бірнеше жыл бойы жүздеген өндірушілер сульфа препараттарының көптеген түрлерін өндірді. Бұл және сынақ талаптарының болмауы 1937 жылдың күзінде эликсир сульфаниламид апатына әкелді, оның салдарынан кем дегенде 100 адам диэтиленгликольмен уланды. Бұл АҚШ-та 1938 жылы Федералды азық-түлік, дәрі-дәрмек және косметикалық заттар туралы заңның қабылдануына себеп болды. Пенициллин пайда болғанға дейінгі жылдары кең спектрлі антибиотик ретінде сульфа препараттарын кеңінен қолдану Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылдарында да жалғасты. Олар ондаған мыңдаған науқастардың өмірін сақтап қалды, соның ішінде АҚШ президенті Франклин Делано Рузвельттің ұлы Франклин Делано Рузвельт-младший және Уинстон Черчилль. Сульфа препараттары соғыс кезінде жаралардың инфекциясын алдын алуда маңызды рөл атқарды. Америкалық сарбаздарға сульфа таблеткалары мен ұнтағы бар алғашқы медициналық жәрдем жиынтығы берілді және оны кез келген ашық жарақатқа себуге кеңес берілді. Сульфаниламид қосылысы протонды түрінде белсендірек. Препараттың ерігіштігі өте төмен және оның алғашқы pKa шамамен 10-ға тең болғандықтан, кейде бүйректерде кристалдануы мүмкін. Бұл өте ауыр жағдай, сондықтан науқастарға дәріні көп мөлшерде сумен бірге қабылдау ұсынылады. Жаңа, ұқсас қосылыстар бұл асқынудың алдын алады, өйткені олардың pKa төмен, шамамен 5-6, сондықтан олар ерігіш күйде қалуға бейім. Сульфаниламид құрылымын қамтитын мыңдаған молекулалар оның ашылуынан бері жасалды (бір мәлімет бойынша, 1945 жылға қарай 5400-ден астам түрлері жасалған), нәтижесінде тиімділігі жоғары және уыттылығы төмен жақсартылған препараттар пайда болды. Сульфа препараттары әлі де акне және несеп жолдарының инфекциялары сияқты жағдайлар үшін кеңінен қолданылады және басқа антибиотиктерге төзімді бактериялар тудырған инфекцияларды емдеуде жаңа қызығушылық тудырып отыр.

Дайындық

Сульфонамидтер сульфонилхлоридті аммиакпен немесе аминмен реакцияластыру арқылы дайындалады. Кейбір сульфонамидтер (сульфадиазин немесе сульфаметоксазол) кейде дигидрофолат редуктазаға қарсы әрекет ететін триметоприм препаратымен қоса қолданылады. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, Ирландия Республикасы сульфонамидтердің ең ірі әлемдік экспорттаушысы болып табылады және жалпы экспорттың шамамен 32%-ын құрайды.

Жанама әсерлер

Сульфаномидтер әр түрлі жағымсыз әсерлерге, соның ішінде зәр жолдарының бұзылуына, гемопоэтикалық бұзылуларға, порфирияға және гиперсезімталдық реакцияларына әкелуі мүмкін. Үлкен дозада қолданғанда, олар күшті аллергиялық реакция тудыруы мүмкін. Олардың ең ауыр түрлері – ауыр терілік жағымсыз реакциялар (яғни, АЖЖР) болып саналады және Стивенс-Джонсон синдромы, токсикалық эпидермалық некролиз (Лайелл синдромы деп те аталады), DRESS синдромы және АЖЖР-ге қарағанда азырақ ауыр жіті жалпыланған экзантематоздық пустулезді қамтиды. Осы АЖЖР-дің кез келгені белгілі бір сульфаномидтермен шақырылуы мүмкін. Гиперсезімталдық реакциялары антибиотикалық емес сульфаномидтерде сирек кездеседі және даулы болғанымен, қолда бар мәліметтер сульфаномидтік антибиотиктерге гиперсезімталдық реакциясы бар адамдарда антибиотикалық емес препараттарға гиперсезімталдық реакциясының қаупі артатынына қатысты дәлелдеме бермейді. Сульфаномидтік антибиотиктерге аллергиялық жауаптың маңызды компоненті – сульфаметоксазол, сульфасалазин, сульфадиазин және антиретровирустық препараттар ампренавир мен фосампренавирде кездесетін N4 ариламиндік тобы болып табылады. Басқа сульфонамид препараттарында бұл ариламиндік топ жоқ; қолда бар мәліметтер бойынша, ариламиндік сульфонамидтерге аллергиясы бар пациенттер ариламиндік тобы жоқ сульфонамидтерге қайта реакция бермейді және сондықтан ариламиндік емес сульфонамидтерді қауіпсіз түрде қабылдауы мүмкін. Сондықтан "сульфаномид аллергиясы" немесе "сульфа аллергиясы" терминдері шатастыратын болуы мүмкін және оларды нақты препаратқа сілтемемен ауыстыру керек (мысалы, "котримоксазол аллергиясы"). Сульфаномидтік антибиотиктердің химиялық құрылымының екі аймағы осы классқа байланысты гиперсезімталдық реакцияларға қатысты. Біріншісі – I типті гиперсезімталдық реакциясын тудыратын N1 гетероциклді сақина. Екіншісі – N4 аминоазот, ол стереоспецификалық процесте тікелей цитотоксикалық әсер немесе иммундық жауап тудыратын реактивті метаболиттерді құрайды. Антибиотикалық емес сульфаномидтерде бұл екі құрылым да жоқ. Сульфа препараттарына гиперсезімталдық реакциясының ең көп кездесетін көріністері – бөртпе және қышыма. Алайда, сульфа препараттарына гиперсезімталдықтың өмірге қауіпті бірнеше көріністері бар, соның ішінде Стивенс-Джонсон синдромы, токсикалық эпидермалық некролиз, агранулоцитоз, гемолитикалық анемия, тромбоцитопения, жедел бауыр жемірілісі және жедел панкреатит және тағы басқалары.