Кіріспе

Географиялық немесе экологиялық ерекшелік

Аспан аралдары – радикальды түрде ерекше жазық жерлермен қоршалған оқшауланған таулар. Бұл термин бастапқыда Мексика таулы аймағында кездесетін нысандарды білдірді және содан кейін ұқсас оқшауланған биік орманға дейін кеңейді. Оқшаулану осы табиғи орталар үшін маңызды салдарға ие. Американың оңтүстік-батысы б.з.д. 20 000 – 10 000 жылдар аралығында жылына бастады және атмосфера температурасы айтарлықтай жоғарылады, нәтижесінде аспан аралдарын оқшаулаған кең шөлдер пайда болды. Эндемизм, биіктік бойынша қоныс аудару және қалдық популяциялар – аспан аралдарында кездесетін табиғи құбылыстардың бірнеше мысалы. Аспан аралдарындағы түрлердің байлығының күрделі динамикасы биогеография ғылымының назарына ілігеді, ал биологиялық әртүрлілік консервациялық биология үшін маңызды мәселе болып табылады. Аспан аралының маңызды ерекшеліктерінің бірі – басқа тау тізбектерінен физикалық қашықтық арқылы бөліну, нәтижесінде шөлмен қоршалған орман сияқты тіршілік ортасының аралдары пайда болады. Кейбір аспан аралдары соңғы мұз дәуірінен бері жылына бастаған климаттан қашқан бореальдық түрлерге пана болып табылады. Басқа жағдайларда, өсімдіктер мен жануарлардың жергілікті популяциялары Эквадордың Галапагос аралдары сияқты мұхиттық аралдарға ұқсас түрленуге бейімділік көрсетеді.

Этимология

Герпетолог Эдвард Х. Тейлор 1940 жылы Вашингтондағы 8-ші американдық ғылыми конгрессінде Мексика алқабындағы "Аралдар" деген ұғымды ұсынды. Оның осы тақырыптағы мақаласы 1942 жылы жарияланды. "Аспан аралы" ұғымы кейін 1943 жылы Натт Н. Додж Аризонаның оңтүстік-шығысындағы Чирикауа тауларын "шөл теңізіндегі таулы арал" деп атап өткенде, "Arizona Highways" журналында жарияланған мақаласында қолданылды. Шамамен сол дәуірде бұл термин Калифорниядағы Сьерра-Невада жотасындағы биік альпій, мұзсыз, ежелгі топографиялық жер беттеріне қатысты да қолданылған. Оңтүстік-шығыс Аризонаның тұрғыны, табиғат жазушысы Уэлдон Хильд бұл терминді танымал етті. 1967 жылы жарық көрген "Аспан аралы" атты кітабында ол Нью-Мексико штатының Родео қаласынан Чихуахуа шөлінің батысынан Чирикауа тауларының шыңына дейінгі саяхатты сипаттау арқылы бұл ұғымды көрсетті – 5600 фут (1707 м) биіктікке көтеріліп, ыстық, құрғақ шөлден шөптекті далаға, содан кейін еменді ормандарға, қарағайлы ормандарға және ақырында шыршалы-қарағайлы ормандарға жетті. Оның кітабында биома ұғымы айтылған, бірақ тіршілік аймақтары терминологиясын қалайды және Клинтон Харт Мерриамның еңбектеріне сілтеме жасайды. Кітап Чирикауаның жануарлар дүниесі мен өмір сүру жағдайы туралы да баяндайды. Сол кезде ғалымдар тауларды мекендеу аралдары ретінде қарастыра бастады, және Дэвид Куаммен мен Джон Макфи сияқты танымал жазушылар да оны қолданды. Бұл ұғым арал биогеографиясының зерттеу саласына жатады. Ол Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы таулармен ғана шектелмейді, сонымен қатар әлемнің кез келген жеріндегі тауларға, жоталар мен массивтерге де қолданылуы мүмкін.

Сипаттамалары

Мадреалық аспан аралдары әлемдегі ең көп зерттелген аспан аралдары болып саналады. Бұл таулар АҚШ-тың Нью-Мексико және Аризона штаттарында, сондай-ақ Мексиканың Чиуауа және Сонора штаттарында орналасқан. АҚШ-тың орталық және солтүстік тауларындағы аспан аралдары көбінесе «аралдық таулар» деп аталады, әсіресе Уичито таулары сияқты жазықтармен қоршалған таулардың аралдарынан көрінетін жергілікті тұрғындар арасында. Солтүстікке қарайғы мысалдарға Crazy Mountains, Castle Mountains, Bears Paw Mountains, Highwood Mountains және Little Rocky Mountains кіреді, олардың барлығы АҚШ-тың Монтана штатында орналасқан. Бұл тау тізбектерінің әрқайсысы орманды және орман шегінен жоғары тундра мен қарлы алқаптарға ие, бірақ орманды жоталар арқылы басқа тізбектермен байланыспайды; олар толығымен ағашсыз дала және/немесе төменгі жарым-шөлді жерлермен қоршалған. Солтүстік Америкадағы басқа да белгілі аспан аралдары – Ұлы бассейнің таулы орманды аймақтары, мысалы Калифорниядағы Ақ таулар және Невада штатының Лас-Вегас қаласына жақын Спринг таулары. АҚШ-Мексика шекарасындағы аспан аралдарының ерекшелігі – флористикалық байланыстардың әртүрлілігі, яғни жоғары биіктіктегі ағаштар мен өсімдіктер солтүстік ендіктерге тән, ал төменгі биіктіктегі флора шөл және оңтүстіктегі таулармен байланысты. Бұл аспан аралдарында таулық юка, Маунт-Грэхам қызыл сұрғысы, Хуачука бұлағы және Джемез тауларының саламандрасы сияқты бірегей өсімдіктер мен жануарлар кездеседі. Кейбір таулық түрлер қазіргі ареалдарында жергілікті ортаға бейімделіп, эволюция жасаған, мысалы Лайл тауының шұбар тышқаны. Алайда, кейбір оқшауланған таулы экожүйелердің уақыт өте келе түрлерді жоғалтуға бейім екендігі де айтылады, мүмкін, өйткені шағын, оқшауланған популяциялар жойылу қаупіне ұшырайды және ортаның оқшаулануы жаңа түрлердің қоныстану мүмкіндігін азайтады. Биік және жазық жерлер арасындағы маусымдық қозғалыстар, мысалы Ұлы бассейн тауларының тау кескілерінің көші-қоны сияқты, көші-қонның бір түрі болуы мүмкін. Бұл құстар қар болмағанда биік жерлерде өмір сүреді және қысқа оңтүстікке қарай көшпей, төменге қарай көшеді. Бұл мәселені біршама күрделендіретін нәрсе – аспан аралдарының архипелагының немесе тіпті олардың арасындағы аңғарлардың биологиялық таралуға кедергісі ғана емес, сонымен қатар көші-қон жолы ретінде әрекет ету мүмкіндігі. Мадреа архипелагын пайдаланып, солтүстікке қарай ареалдарын кеңейткен құстар мен сүтқоректілердің мысалы – сәнді трогон және ақ мұрынды коати.