Кіріспе

Парктерді қорғауға және сақтауға жауапты адам. Рейнджер, парк рейнджері, парк күзетшісі немесе орман рейнджері – ұлттық, штаттық, провинциялық немесе жергілікті парктерді қорғау және сақтаумен сенім тапсырылған адам.

Сипаттама

"Парктер" кейбір жүйелерде осы контексте кеңінен анықталуы мүмкін, мәдени немесе тарихи маңызы бар құрылған ортаны қамтуы мүмкін және тек табиғи ортамен ғана шектелмейді. Әр елде осы лауазымның әртүрлі атаулары бар. Канада, Ирландия және Ұлыбританияда "қамауда ұстаушы" термині жиі қолданылады. АҚШ-та Ұлттық саябақтар қызметі осы лауазымды "парк рейнджері" деп атайды. АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің округтік рейнджерлері осыған ұқсас міндеттерді атқармайды, олар Ұлттық орманның бөлімшелері болып табылатын рейнджерлік округтерді басқаруға баса назар аударады. АҚШ Орман шаруашылығы қызметіндегі көптеген лауазымдар "рейнджер" деп аталмаса да, орманшылар, орман шаруашылығы техникалық мамандары және құқық қорғау қызметкерлері сияқты сыртқы жұмыспен айналысатын бірнеше лауазым бар. Басқа елдерде осы мамандықты сипаттау үшін "парк күзетшісі" немесе "аң күзетшісі" терминдері қолданылады. Бұл мамандыққа көптеген пәндер мен мамандықтар кіреді, ал парк рейнджерлері көбінесе бірнеше мамандықтарды меңгеруі керек. Олар ұлттық парктің күтімін қадағалайды.

Тарих

Ортағасырлық Англияда, бастапқыда орманшылар деп аталған рейнджерлер, «жасыл және бұғы етін» қорғау үшін Жеңімпаз Уильям енгізген орман заңын сақтау үшін елді аралап «қарауға» тағайындалған ең төменгі лауазымды шенеуніктер болды. Олардың міндеттері бастапқыда патшалық орманның шекараларында немесе пурлиеуларында орман заңдарының орындалуын қадағалаумен шектелген. Олардан жоғары Фейдегі орманшылар (кейін Вудвордтар деп аталды), одан кейін Вордерлер, содан кейін Эйрдегі соттар тұрды. Олардың міндеттері шамалы дәрежеде атты орманшының қызметімен үйлесетін. «Рейнджер» термині 1217 жылғы Орман жарғысында пайда болған ортағасырлық латын сөзі «регардаторлармен» (regardatores) сәйкес келеді. Кейіннен «регардаторлар» Орман жарғысының ағылшын тіліндегі аудармаларында рейнджерлер деп аударылды. Басқалар оны «қараушылар» деп аударады. Мысалы, Орман жарғысының бесінші тармағы көбінесе былай аударылады: «Біздің қараушыларымыз жоғарыда аталған король Генрихтің [II] бірінші тағына отырған кездегідей қарауды жасап, орманды аралап өтеді, әйтпесе басқаша емес». «Қарау» орманды тексеру деп есептеледі. Бұл терминді атаған ең ерте патенттік хат 1341 жылғы рейнджердің комиссиясына қатысты. 1455 жылғы құжаттарда Англияда «барлық түрдегі және біздің аталған орманның орманшылары мен рейнджерлерінің кеңселері» болғандығы айтылған. Әдебиетте рейнджер туралы алғашқы айтылымдардың бірі Эдмунд Спенсердің 1579 жылғы «Шепардес күнтізбесі» поэмасында: «[Құрттар] бұрынғыдай кеңірек жүрмейді, себебі рейнджерлер мен үлкен аңшылықтан қорқады». Виндзор Ұлы саябағының рейнджері лауазымы 1601 жылы құрылған сияқты.

Солтүстік Америка, 17-19 ғасырлар

Солтүстік Америкада рейнджерлер 17-18 ғасырларда отарлаушылар мен американдық жергілікті тайпалар арасындағы соғыстарда қызмет етті. Рейнджерлер – колониялық үкіметтердің жалдаған толық уақытты әскери қызметкерлері, олар шекаралық бекіністер арасындағы аймақты күзетіп, шабуылдар туралы ерте ескерту беру үшін барлау жұмыстарын жүргізді. Шабуылдау операциялары кезінде олар барлаушылар мен жетекшілер ретінде әрекет етіп, жасақтар үшін ауылдар мен басқа да нысаналарды анықтады, ал жасақтар халықтық жасақтан немесе басқа колониялық әскерлерден құрылған болатын. Азаттық соғысы кезінде генерал Джордж Вашингтон подполковник Томас Ноултонға барлау миссиясы үшін таңдаулы сарбаздар тобын іріктеуді тапсырды. Бұл бөлім Ноултон рейнджерлері деп аталды және ол АҚШ-тың алғашқы ресми рейнджерлік бөлімі болды, қазіргі армия рейнджерлерінің тарихи алғабасы саналады.

Құрама Штаттардағы ертедегі консервация, 18661916

Бұл сөзді американдықтар 19 және 20 ғасырларда Англиядағы елендер саябақтары мен аңшылық ормандарын қарауылдаған, патша тағайындаған күзетшілерге қатысты қолданылған ескі сөздерден қайта жаңғыртты. Ғалымдар арасында әлемдегі алғашқы ұлттық парк қай жерде болғаны (Йосемити ме, Йеллоустоун ма) туралы көп пікірталас бар, сондықтан алғашқы ұлттық парк рейнджері кім болғаны туралы да бірлік жоқ. Кейбіреулер Гален Кларк 1866 жылғы 21 мамырда Йосемитиді қорғау және басқару үшін ресми түрде тағайындалып, жалақы алған алғашқы адам болды деп санайды, осылайша Калифорния мен елдің алғашқы парк рейнджері атанды. Кларк 24 жыл бойы Йосемитидің күзетшісі қызметін атқарды. Басқалары 1880-1881 жылдары Йеллоустоун ұлттық паркінде аңшылық күзетшісі болып жұмыс істеген Гарри Юнтты атайды. Алдынан көріп, Юнт "парк бастығына заңдарды, ережелерді және қағидаларды орындауға көмектесу үшін шағын, белсенді және сенімді полиция күшін тағайындауды" ұсынды. Ұлттық паркте рейнджерлерді алғаш рет тұрақты түрде тағайындау 1898 жылғы 23 қыркүйекте болды, сол кезде Чарльз А. Лейдиг пен Арчи О. Леонард Йосемити ұлттық паркіне орман рейнджерлері болып тағайындалды. Рейнджер терминінің ең алғашқы қолданылуының бірі – 1898 жылдан 1906 жылға дейін АҚШ Ішкі істер министрлігі қолданған "Орман қоры Рейнджері" деген жазуы бар төсбелгілерде болды. Бұл белгілер ұлттық парктерде де, ұлттық ормандарда да жұмыс істейтін рейнджерлерге берілген болуы мүмкін, өйткені сол кезде екеуі де "Орман рейнджерлері" деп аталды. Рейнджер термині 1899 жылдан кейін Адирондак паркіндегі өрт күзетшілері күшін қайта ұйымдастыруға да қолданылды. Атау Роджерс рейнджерлерінен алынған, олар 1755 жылы француз-үнді соғысы кезінде осы аймақта шайқасқан, ағаш өңдеу шеберлігімен танымал шағын күш болды.

Міндеттері, пәндері және мамандықтары

Қазіргі заманғы саябақ күзетшісінің міндеттері олар қызмет ететін саябақтар сияқты алуан түрлі және соңғы жылдары мамандану деңгейі жоғары болды. Кез келген мамандық бойынша тұрақты міндеттеріне қарамастан, барлық күзетшілердің мақсаты болашақ ұрпақтар үшін саябақ ресурстарын қорғау және саябаққа келгендердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Бұл мақсат әртүрлі бөлімдердің кәсібилігі мен өзара байланысы арқылы іске асырылады. Мысалы, аңтартан күзетшісі саябақ ережелерін түсіндіру және келушілерді табиғи және мәдени мұраны сақтауға шақыру арқылы құқық қорғау функциясын орындай алады. Құқық қорғау күзетшілері мен басқа саябақ қызметкерлері саябақ ресурстары мен мүмкіндіктері туралы ақпарат беру арқылы аңтартан күзетшісінің миссиясына үлес қоса алады. Саябақтарды және адамдарды қорғау миссиясын орындаудағы ұжымдық жұмыс рухын ортақ форма киюімен, әсіресе АҚШ Ұлттық саябақ күзетшілерінің жұмыс бағытына қарамастан, көрсетуге болады.

**Құқық қорғау:** Құқық қорғау күзетшілері полиция өкілеттігіне ие және ұлттық, мемлекеттік, провинциялық және/немесе жергілікті заңдармен қатар саябақ ережелерін сақтайды. Кейбір дамып келе жатқан елдерде табиғи қорықтарды күзеткен саябақ күзетшілері жақсы қаруланған және ұйымдасқан браконьерлерге немесе тіпті партизандарға қарсы жартылай әскери ұйымдар ретінде жұмыс істейді. Көптеген басқа дамып келе жатқан елдерде саябақ күзетшілері құқық қорғау өкілеттігіне ие және жергілікті қоғамдық пен келушілердің арасындағы жақсы қарым-қатынас арқылы табиғатқа құрмет сезімін қалыптастыруға ұмтылып, қару алып жүреді. АҚШ Ұлттық саябақ жүйесінде құқық қорғау күзетшілері негізгі полиция органы болып табылады, олардың қызметтерін АҚШ Парк полициясы, әсіресе Вашингтон (Округ Колумбиясы) және Сан-Франциско аймақтарында кеңейтуі мүмкін. АҚШ Ұлттық саябақ қызметінің күрделі қылмыстық тергеулер жүргізетін «Арнайы агенттер» бөлімі де бар. АҚШ Әділет департаментінің статистикасына сәйкес, Ұлттық саябақ қызметінің құқық қорғау күзетшілері барлық федералды құқық қорғау органдарының қызметкерлері арасында ең көп қылмыстық шабуылға ұшырайды және ең көп адам өлтіру деректері тіркеледі. Нью-Йорк қаласының парктерін, бассейндерін және жағажайларын күзетуге жауапты Нью-Йорк қалалық саябақтарды қорғау патрулі деп аталатын саябақ күзетшілерінің бірыңғай бөлімшесі бар.

**Аудармашылық және білім беру:** Саябақ күзетшілері келушілерге кең ауқымды ақпараттық қызметтер көрсетеді. Кейбір күзетшілер жол көрсету, пойыз кестесі, ауа райы болжамы, саяхат жоспарлау ресурстары сияқты практикалық ақпарат береді. Күзетшілер саябақты сақтау үшін келушілердің жауапкершілігін арттыру мақсатында аңтартан бағдарламаларын ұсына алады. Бұл мағынадағы аңтартанға саябақтың тарихы, экологиясы немесе олардың екеуі туралы экскурсиялар, слайд-шоулар, әңгімелер, демонстрациялар, бейресми кездесулер және тарихи қайта жаңғыртулар кіреді. Күзетшілер сонымен қатар дәстүрлі академиялық ортада оқыған студенттерге қолдау көрсету және толықтыру үшін арналған, сондай-ақ оқытушыларға нақты ұлттық және/немесе жергілікті оқу стандарттарын орындауға көмектесу үшін ресми оқу бағдарламаларын жүргізуге қатыса алады. Барлық форма киген күзетшілер, олардың негізгі міндеттеріне қарамастан, олардың қамқорлығындағы табиғи немесе мәдени ресурстар туралы сарапшы болуы керек.

**Төтенше жағдайларға жауап беру:** Күзетшілер көбінесе шөл даладағы алғашқы көмек көрсету бойынша оқытылады және жоғалған адамдарды іздеу және құтқару жұмысына қатысады. Көптеген ұлттық саябақтарда құқық қорғау күзетшілері жедел медициналық көмек көрсетуші, жедел медициналық техникалық маман немесе фельдшер ретінде сертификат алуы талап етіледі. Саябақтың қажеттіліктеріне байланысты күзетшілер жоғары бұрышты құтқару, тез судағы құтқару, су астында секірушілер болуы мүмкін және тікұшақ ұшқыштары немесе экипаж мүшелері ретінде арнайы оқытылуы мүмкін.

**Өрт сөндіру:** Күзетшілер көбінесе орман өрттерін бірінші болып байқайды және жапайы жерлерде өрт сөндіруге және кейбір жағдайларда ғимараттардағы өрт сөндіруге оқытылады. Күзетшілер сонымен қатар саябақтағы лагерьтік және басқа да өрттерге қатысты заңдар мен ережелерді сақтайды. Бақылаудан шыққан өрт болған жағдайда күзетшілер көмек шақырып, қосымша өрт сөндірушілер келгенге дейін адамдарды эвакуациялайды.

**Диспетчер:** Кейбір күзетшілер саябақты қорғау диспетчерлері ретінде жұмыс істейді, төтенше жағдайларға келіп түсетін қоңырауларға жауап береді және құқық қорғау күзетшілерін, саябақ өрт сөндірушілерін немесе саябақтың жедел медициналық көмек көрсету бригадаларын радиоарна арқылы төтенше жағдайларға жібереді. Саябақ диспетчерлері қоңырау шалушыларға жауап берушілер келгенге дейін тірі қалуға көмектесу үшін алдын ала нұсқаулар береді. Диспетчерлер саябақ шегіндегі төтенше жағдайларға көп агенттіктің бірлескен жауабын үйлестіреді және саябақ күзетшілері ұстаған адамдардың қылмыстық тарихын тексеру үшін компьютерлік жүйелерді пайдаланады. Саябақ диспетчерлері әдетте жоғалған және табылған заттар туралы есептерді қабылдау, жабық телеарналық бақылау камераларын және өрт сигнализациясын бақылау сияқты басқа да міндеттерді орындайды. Диспетчерлер Саябақты қорғау бөліміне бекітіледі.

**Ғалымдар және зерттеушілер:** Күзетшілер олар жұмыс істейтін табиғи ресурстарды немесе мәдени ескерткіштерді қорғауға жауапты. Бұл аймақ туралы білім алу және сақтауды қамтиды. Осылайша, көптеген тарихшылар мен ғалымдар күзетшілер ретінде жұмыс істейді. Күзетшілер тарапынан жиі толтырылатын ғылыми лауазымдарға археолог, түрлі салалы биологтар, эколог, геолог, гидролог, палеонтолог, топырақ ғалымы, вулканолог және т.б. кіреді. Осы лауазымдардағы күзетшілер өздерінің талдауларын, бақылауларын және нәтижелерін (жарияланған, рецензияланған ғылыми мақалалар және ішкі есептер түрінде) зерттеуі, бақылауы және басқаларға хабарлауы күтіледі. Бұл адамдар аңтартан және білім беру бағдарламаларында таратылатын білімге үлес қосады және ресурстарды тиімдірек қорғау үшін менеджерлерге және басқаларға қажетті ақпаратты ұсынады.

**Техникалық қызмет:** Кейбір күзетшілер өрт орындары сияқты инфрақұрылымды немесе жабдықты күтіп ұстауды өз міндеттерінің бір бөлігі ретінде орындайды, әсіресе қысқы жабылуға және көктемгі ашылуға дайындық кезінде. Күзетшілер көбінесе саябақ жолдарына, жолдарға және кемпингтерге жасалған вандализмді немесе ауа райына байланысты зақымдануды бірінші болып анықтайды.

**Әкімшілік:** Көптеген жағдайларда әкімшілік қызметкерлер ресми түрде саябақ күзетшілері ретінде жіктеледі және саябақтардың үздік жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін «көрінбейтін» жұмыс істейтін саябақ күзетшісінің ерекше формасын кие алады. Бұл күзетшілер саябақтар үшін саясатты белгілеуі немесе саябақ бюджеттерін, компьютерлерді және технологияларды, адам ресурстарын немесе саябақтарды басқарумен байланысты басқа да салаларды басқаруы мүмкін. Басқару жағдайларында бұл лауазымдар көбінесе өрістегі басқа лауазымдардан көтерілген адамдармен толтырылады. Бұл адамдар көбінесе өздерінің билігіндегі барлық салалар мен міндеттер туралы білімді болуы үшін кең ауқымда оқытылады.

**Жабайы табиғатты браконьерлікпен күресу:** Малайзияның Сабах штаты жабайы табиғатты браконьерлікпен, трафиктің алдын алумен және Сабахтағы заңсыз жабайы табиғат саудасымен күресу үшін жергілікті күзетшілерді жұмысқа алды және оларды оқиғаларға жедел жауап беруге, уақытша операциялар жүргізуге, тергеулерге көмектесуге және жабайы табиғатты сақтау жұмыстарын жүргізуге оқытты.

Дамушы елдердің әлемдік тапшылығы

"Adopt A Ranger" қоры бойынша, дамушы және өтпелі елдердегі қорғалатын аумақтар үшін бүкіл әлемде шамамен 150 000 рейнджер қажет. Қазіргі уақытта қанша рейнджер жұмыс істейтіні туралы дерек жоқ, бірақ дамушы және өтпелі елдердегі қорғалатын аумақтардың кем дегенде жартысынан азында рейнджерлер жоқ, ал бар жерлерде кем дегенде 50% жетіспеушілік бар. Бұл дамушы және өтпелі елдерде 105 000 рейнджердің тапшылығы бар екенін білдіреді. Әлемдегі ең көрнекті табиғатты қорғаушылардың бірі, доктор Кентон Миллер рейнджерлердің маңыздылығы туралы былай деді: "Біздің экожүйелік қызметтеріміз бен мұрамыз парктік рейнджерлерге байланысты. Қорғалатын аумақтарға қатысты келе жатқан қиындықтар өте жылдам өзгеріп, күшейіп бара жатқандықтан, оларды басқару үшін жақсы дайындалған адам күшіне еңбек еткеннен кейін де мұндай қажеттілік болған емес. Парктік рейнджерлер – паркті басқарудың тірегі. Олар далада. Олар ғалымдармен, келушілермен және жергілікті қоғамдастық мүшелерімен бірінші қатарда жұмыс істейді". "Adopt A Ranger" рейнджерлердің тапшылығы әлемнің 75% - ында табиғатты тиімді қорғаудың ең үлкен шектеуші факторы екенін мәлімдейді. Қазіргі уақытта ешқандай табиғатты қорғау ұйымы, батыс елдері немесе халықаралық ұйымдар бұл мәселені қарастырмайды. "Adopt A Ranger" дамушы және өтпелі елдердегі табиғатты қорғау саласындағы ең шұғыл мәселеге – далалық қызметкерлері жоқ қорғалатын аумақтарға – бүкіл әлемдік жұртшылықтың назарын аудару үшін құрылған. Атап айтқанда, ол даладағы рейнджерлерді қаржыландыру арқылы бұл мәселені шешуге көмектеседі. Сондай-ақ, дамушы және өтпелі елдердің үкіметтеріне нақты штаттық қажеттіліктерді және штаттық стратегияларды бағалауға көмектеседі.

Танымал мәдениетте

Популярлы мәдениетте американдық парк рейнджерлерінің стереотипі балалар медиасы арқылы қалыптасқан, мысалы, "Йоги аю" мультсериалындағы (Рейнджер Смит), сондай-ақ Диснейдің "Рейнджер Вудлор" және сол аттас журналдағы антропоморфты кейіпкер Рейнджер Рик арқылы.