Кіріспе

Yellowstone ұлттық паркі – АҚШ-тың батысында орналасқан ұлттық парк. Оның көп бөлігі Вайоминг штатының солтүстік-батыс бұрышында жатыр, сондай-ақ Монтана және Айдахо штаттарына да таралады. Парк 42-ші АҚШ Конгресімен Йеллоустоун ұлттық паркін қорғау туралы заң қабылданып, 1872 жылдың 1 наурызында президент Улисс С. Грант қол қойғаннан кейін құрылды. Йеллоустоун АҚШ-тағы алғашқы ұлттық парк және әлемдегі алғашқы ұлттық парк деп саналады. Парк өзінің бай жануарлар дүниесімен және көптеген геотермальдық ерекшеліктерімен, әсіресе ең танымалдарының бірі – «Олд Фейтфул» гейзерімен мәшһүр. Парк түрлі биомдарды ұсынып тұрса да, субальпілік орман ең кең таралған. Ол Оңтүстік-Орталық Роки тауларының ормандары экожүйесінің бір бөлігі. Йеллоустоун аймағында ежелгі американдықтар кем дегенде 11 000 жылдан бері өмір сүріп келеді, бірақ 19 ғасырдың басындағы таушылардың келуінен басқа, ұйымдасқан зерттеулер 1860 жылдардың соңында ғана басталды. Паркті басқару және қадағалау бастапқыда АҚШ Ішкі істер министрлігінің құзырында болды, ал парктің алғашқы бақылаушысы – Колумб Делано болды. Алайда, 1886 жылдан 1916 жылға дейін 30 жыл бойы Йеллоустоунды басқару АҚШ армиясына тапсырылды. 1917 жылы парк әкімшілігі өткен жылы құрылған Ұлттық парктер қызметіне берілді. Паркте сәулеттік және тарихи маңызы бар жүздеген құрылыстар салынды және қорғалады, сондай-ақ зерттеушілер мыңнан астам ежелгі археологиялық орындарды зерттеді. Йеллоустоун ұлттық паркінің ауданы 3468,4 шаршы миль (8983 км²) құрайды. Әлемдегі гейзерлердің және гидротермальдық ерекшеліктердің жартысынан астамы Йеллоустоунде орналасқан, олардың пайда болуына себеп – тоқтаусыз жанартаулық белсенділік. Йеллоустоун жерінің көп бөлігі лава ағындарымен және жанартаудың атқылауынан қалған тау жыныстарымен жабылған. Парк – Ұлы Йеллоустоун экожүйесінің орталық бөлігі, ол Жердің солтүстік умеренді аймағындағы ең жақсы сақталған экожүйелердің бірі. 1978 жылы Йеллоустоун ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. Паркте сүтқоректілердің, құстардың, балықтардың, жорғалаушылардың және қосмекенділердің жүздеген түрлері тіркелген, олардың кейбіреулері жойылу қаупі төндіріп отыр.

Тарих

Парк Йеллоустоун өзенінің бастауынан тұрады, осылайша ол өзінің тарихи атауын алады. 18 ғасырдың соңында француз аңшылары өзенді Roche Jaune деп атады, бұл, мүмкін, хидатса тіліндегі Mi tsi a da zi ("Сары тас өзені") атауының аудармасы болар. Кейін американдық аңшылар французша атауды ағылшын тіліне "Yellow Stone" деп аударды. Көптеген адамдар өзеннің атын Йеллоустоун Гранд Каньонында көрінетін сары тастардан алғанына сенеді, бірақ түпкілікті американдықтардың берген атының шығуы әлі анық емес. Адамның тарихы осы саябақта кем дегенде 11 000 жыл бұрын басталды, сол кезде жергілікті американдықтар аймақта аң аулап, балық аулаған. 1950 жылдары Монтана штатының Гардинер қаласында пошта ғимаратын салғанда, шамамен 11 000 жыл бұрын жасалған Кловис мәдениетіне тән обсидиан ұшы табылды. Бұл палеоиндейлер, Кловис мәдениетінің өкілдері, паркте табылған обсидианның көп мөлшерін кескіш құралдар мен қару-жарақ жасау үшін пайдаланды. Бұл осы кездегі жергілікті тайпалар мен шығысқа қарайғы тайпалар арасындағы тұрақты сауда-саттыққа дәлел. 1805 жылы Льюис пен Кларк экспедициясы қазіргі Монтанаға кірген кезде, олар Йеллоустоун аймағын оңтүстікке қарай сипаттаған Нез Персе, Кроу және Шошон тайпаларымен кездесті, бірақ олар оны зерттеуге тырыспады. 1806 жылы Льюис пен Кларк экспедициясының мүшесі Джон Колтер тері аңшыларының тобына қосылу үшін кетіп қалды. 1807 жылы басқа аңшылардан бөлінгеннен кейін, Колтер 1807-1808 жылдардың қысында кейіннен парк болып табылатын жердің бір бөлігін аралап өтті. Ол парктің солтүстік-шығыс бөлігінде Tower Fall маңында кем дегенде бір геотермалды аймақты байқады. 1809 жылы Кроу және Блэкфут тайпаларының мүшелерімен шайқаста жарақат алғаннан кейін, Колтер "өрт пен күкірт" орны туралы айтты, көптеген адамдар оны санасыздық деп қабылдады; бұл мистикалық деп саналатын орын "Колтер тозағы" деп аталды. Келесі 40 жыл ішінде таушылар мен аңшылар қайнап жатқан саз, бу шығаратын өзендер және тасқа айналған ағаштар туралы көптеген әңгімелер айтты, бірақ осы әңгімелердің көпшілігі сол кезде миф деп есептелді. 1856 жылы тауды зерттеуден кейін таушы Джим Бриджер (Ол Ұлы тұзды көлді көрген бірінші немесе екінші еуропалық америкалық деп саналады) қайнап жатқан бұлақтарды, судың атып шығуын және шыны мен сары тастардан тұратын тауды көргенін хабарлады. Бұл хабарлар көбінесе назарсыз қалды, өйткені Бриджер өтірік айтуға бейім еді. 1859 жылы АҚШ армиясының геодезисі капитан Уильям Ф. Рейнольдс екі жылдық зерттеуді бастады. Вайомингте қыстағаннан кейін, 1860 жылы мамыр айында Рейнольдс және оның тобы - геолог Фердинанд В. Хейден және нұсқаушы Джим Бриджер - Солтүстік-батыстағы Вайомингтегі Жел өзенінің су алабынан екі мұхит платосы арқылы континенттік бөліністі кесіп өтуге тырысты. Көктемгі қардың көп болуы олардың жолға шығуына кедергі келтірді, бірақ олар бөліністі кесіп өте алғанда, бұл партия Йеллоустоун аймағына кірген алғашқы ұйымдастырылған зерттеу тобы болар еді. Америкадағы Азамат соғысы 1860-шы жылдардың соңына дейін одан әрі ұйымдастырылған зерттеулерге кедергі келтірді. Йеллоустоун аймағына алғашқы егжей-тегжейлі экспедиция 1869 жылғы Кук-Фолсом-Петрсон экспедициясы болды, ол жеке қаржыландырылған үш зерттеушіден тұрды. Фолсом тобы Йеллоустон өзенінен Йеллоустон көліне дейін жүрді. Фолсом партиясының мүшелері күнделік жүргізді және оның ақпаратына сүйене отырып, Монтана тұрғындарының бір тобы 1870 жылы Уошберн-Лангфорд-Доан экспедициясын ұйымдастырды. Оның басында Монтананың бас геодезисі Генри Уошберн болды, оған Натаниел П. Лэнгфорд (кейін "Ұлттық парк" Лэнгфорд деп аталды) және лейтенант Густавус Доан басқарған АҚШ армиясының жасағы кірді. Экспедиция бір айдай уақыт бойы аймақты зерттеп, үлгілер жинап, қызықты жерлерді атады. Монтананың жазушысы және адвокаты Корнелиус Хеджес, Уошберн экспедициясының мүшесі болған, бұл аймақты ұлттық парк ретінде бөліп, қорғауға ұсынуды ұсынды; ол өзінің байқаулары туралы 1870 және 1871 жылдар аралығында Хелена Геральд газетінде егжей-тегжейлі мақалалар жазды. Хеджес 1865 жылы қазан айында Монтананың аумақтық губернаторы Томас Фрэнсис Мигердің аймақты қорғау керектігін айтқан пікірлерін қайталады. Басқалар да осылай ойлады. 1871 жылы Фердинанд В. Хейденге осы аймаққа туристерді әкелгісі келген кәсіпкер Джей Кук жазған хат оны зерттеу туралы ресми баяндамасында атауға шақырды. Кук өзінің досы, конгрессмен Уильям Д. Келлидің "Конгресс Ұлы Гейзер бассейнін мәңгілік қоғамдық парк ретінде сақтау үшін заң қабылдасын" деген ұсынысын да айтты.

Парк құру

1871 жылы Фердинанд В. Хейден алғашқы сәтсіз тыйысынан кейін он бір жыл өткен соң, аймақты зерттеуге мүмкіндік алды. Үкіметтің қолдауымен ол 1871 жылы екінші, ірі экспедициямен – Хейден геологиялық сарқылымымен аймаққа оралды. Ол Уильям Генри Джексонның үлкен форматтағы фотосуреттері мен Томас Моранның суреттерін қамтитын жан-жақты есеп жинақтады. Бұл есеп АҚШ Конгресін аймақты аукционнан алып тастауға көндірді. 1872 жылдың 1 наурызында президент Улисс С. Грант аймақты бағыштау туралы актіге қол қойды. Хейден аймақта парк құру туралы ойлаған жалғыз адам болмаса да, ол оның алғашқы және ең ынталы жақтасы болды. Ол «адамдардың игілігі мен ләззаты үшін осы аймақты демалыс орны ретінде бөліп қоюға» сенді және «осы әдемі үлгілерді саудаға айналдыруға тырысатындар» болатынын ескертті. Хейден және оның 1871 жылғы тобы Йеллоустоунды одан әрі зерттеу үшін қолжетімді болуы керек бірегей орын ретінде таныды. Оны басқалар да көріп, тәжірибеге ие болуы үшін сақтауға шақырылды. 1873 жылы Конгресс оңтүстіктен паркке баратын вагондық жолды табу үшін зерттеуді бекітті және қаржыландырды, оны 1873 жылғы Джонс экспедициясы аяқтады. Соңынан теміржол, одан кейін автомобиль осыны мүмкін етті. Парк тек экологиялық мақсаттар үшін ғана құрылмады. Хейден Англия, Германия және Швейцариядағы көркем курорттар мен моншаларға ұқсас нәрсені елестетті. Парктің алғашқы жылдары Йеллоустоун ұлттық паркіне қарсылық болды. Жергілікті тұрғындардың кейбіреулері, егер ресурстарды игеруге немесе парк шекарасында қоныстануға қатаң федералдық тыйымдар сақталса, аймақтық экономика өркендей алмайды деп қорқып, жергілікті кәсіпкерлер кен өндіру, аң аулау және ағаш кесу қызметін дамыту үшін парк көлемін азайтуды ұсынды. Осы мақсатта Монтананың өкілдері Конгресске көптеген заң жобаларын енгізді, олар федералды жер пайдалану шектеулерін жоюға тырысты. Парк ресми құрылғаннан кейін Натаниел Лэнгфорд 1872 жылы ішкі істер министрі Колумбус Деланоның тағайындауымен парктің алғашқы бақылаушысы және басқарушысы болды. Лэнгфорд бес жыл қызмет етті, бірақ жалақы, қаржы және персоналдан бас тартты. Лэнгфордтың жерді жақсартуға немесе саябақты тиісінше қорғауға қаражаты болмады, сондай-ақ ресми саясат немесе ережелері болмағандықтан, ол мұндай қорғанысты жүзеге асыру үшін заңдық құралдары болмады. Бұл Йеллоустоунды браконьерлерге, вандалдарға және оның ресурстарын тоналауға тырысатындарға бейім етті. Ол 1872 жылғы есепте ішкі істер министріне парктің басқарушыларының практикалық проблемаларына тоқталып, Йеллоустоунның үкіметтің үнемі күтім-қадағалауын қажет ететін маңызды халықаралық орталыққа айналатынын дұрыс болжады. 1874 жылы Лэнгфорд пен Делано үлкен паркті қорғау үшін федералды агенттік құруды ұсынды, бірақ Конгресс бас тартты. 1875 жылы Джордж Армстронг Кастердің басшылығымен Монтананың аймақтарын бұрын зерттеген полковник Уильям Ладлоуға Монтанаға және жаңадан құрылған Йеллоустоун паркіне экспедицияны ұйымдастыру және басқару тапсырылды. Есепке экспедицияның басқа мүшелерінің, соның ішінде натуралист және минералог Джордж Бёрд Гриннеллдің хаттары мен қосымшалары кірді. Гриннелл бұқа, бұғы, қашар және антилопаның терісі үшін браконьерлікпен аулау туралы былай деп жазды: «1874–1875 жылдардың қысында кемінде 3000 бұқа мен қашар, ал бұғы мен антилопа да одан бетер зардап шекті». Нәтижесінде Лэнгфорд 1877 жылы орнынан түсуге мәжбүр болды. Йеллоустоун арқылы саяхаттап, жерді басқару проблемаларына куә болған Филетус Норрис Лэнгфордтың орнынан кеткеннен кейін өз еркімен лауазымға түсті. Конгресс ақыры лауазымға жалақы төлеуді және паркті басқаруға минималды қаржы беруді жөн көрді. Норрис бұл қаражатты саябаққа кіруді кеңейту үшін, көптеген сыбайлас жолдар мен нысандар салу үшін пайдаланды. Юнт – ұлттық парктің алғашқы рейнджері, ал Йеллоустоун өзенінің бастауында орналасқан Юнт шыңы оның құрметіне аталған. Бұл шаралар саябақты қорғау үшін жеткіліксіз болып шықты, өйткені Норриске де, одан кейінгі үш бақылаушыға да жеткілікті адам күші немесе ресурстар берілмеді. 1870 және 1880 жылдары түпкілікті американдық тайпалар ұлттық парктен шеттетілді. Жартылай тайпалар Йеллоустон аймағын маусымдық пайдаланған, жыл бойы тұратын жалғыз тұрғындары – «Шипитерлер» деп аталатын Шығыс Шошондардың шағын топтары болды. Олар 1868 жылы жасалған келісім бойынша аймақтан кетіп, Шипитерлер жерлерін беріп, Йеллоустонда аң аулау құқығын сақтап қалды. Бірақ АҚШ осы келісімді ратификацияламады және Йеллоустонды пайдаланған Шипитерлердің немесе басқа тайпалардың талаптарын мойындамады. Джозеф басшылық еткен Нез-Персе тайпасы, шамамен 750 адамнан тұратын топ, 1877 жылдың тамыз айының соңында он үш күн бойы Йеллоустоун ұлттық паркі арқылы өтті. Олар АҚШ армиясынан қашып, Үлкен Саңылау шайқасынан екі аптадан кейін парктің ішіне кірді. Кейбір Нез-Персе паркте кездескен туристер мен басқа адамдарға достықпен қарады, ал кейбіреулері болмады. Тоғыз парктің келушісі қысқа мерзімге тұтқынға алынды. Джозеф және басқа басшылар ешкімге зиян келтірмеуді бұйырғанмен, кемінде екі адам өлтіріліп, бірнеше адам жараланды. Кездесулер болған орындардың бірі – Төменгі Гейзер алабы және Оңтүстікке қарай Өрт өзенінің саласынан Мэри тауына және одан әрі. Бұл өзен олардың аймақ арқылы өткенінің есімімен – Нез-Персе өзені деп аталды. 1878 жылы Банноктар тобы парктің ішіне кірді, бұл парктің бақылаушысы Филетус Норристі алаңдатты. 1879 жылғы Шипитер үндістері соғысынан кейін Норрис түпкілікті американдықтардың парктің ішіне кіруін болдырмау үшін бекініс салды. Сол жылы күзде Ливингстоннан Киннабарға дейін сахналық байланыс үшін тарамдық желі аяқталды, содан кейін 1902 жылы Гардинер станциясына дейін ұзартылды, онда жолаушылар да дилижансқа ауысты. Осы жылдардағы келушілер нашар және тозаңды жолдармен және шектеулі қызметтермен бетпе-бет келді, ал автомобильдер 1915 жылдан бастап кезең-кезеңмен қабылдана бастады. 1901 жылы Чикаго, Берлингтон және Куинси байланысы Коди арқылы ашылды, ал 1908 жылы Юнион Пасифик теміржолы Уэст Йеллоустоунға, содан кейін 1927 жылы Милуоки Роуд байланысы Боземанға жақын Галлатин Гейтвейге дейін салынды, сондай-ақ жолаушыларды Уэст Йеллоустоун арқылы моторкоучингпен тасыды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде теміржолмен саяхат көлемі айтарлықтай төмендеді және 1960 жылдары автомобиль пайдасына үзіліссіз қызмет тоқтатылды, бірақ арнайы экскурсиялар 1980 жылдардың басына дейін жалғасты. Браконьерлік пен табиғи ресурстардың жойқылылығы тоқтамай, 1886 жылы АҚШ армиясы Маммот Хот Спрингсқа келгенше және Шердан лагерін салғанша жалғасты. Келесі 22 жыл ішінде армия тұрақты құрылыстар салғанда Шердан лагері Йеллоустоун фортына айналды. 1894 жылдың 7 мамырында Бун және Крокетт клубы, Джордж Г. Вест, Арнольд Хаг, Уильям Халлетт Филлипс, В. А. Уодсворт, Арчибальд Роджерс, Теодор Рузвельт және Джордж Бёрд Гриннелл есімдерімен Паркті қорғау туралы актіні қабылдады, ол паркті сақтап қалды. 1900 жылғы Лейси актісі браконьерлерді қудалауда әкімшілік органдарға заңдық қолдау көрсетті. Қадағалауды тиісінше жүзеге асыру үшін қажетті қаржы және адам күшімен армия қоғамға қолжетімділікті сақтай отырып, парктің жабайы табиғатын және табиғи ресурстарын қорғау үшін өз саясатын және ережелерін жасады. 1916 жылы Ұлттық парктік қызмет құрылғанда, армия жасаған басқару принциптерінің көп бөлігі жаңа агенттікке қабылданды. 1898 жылы табиғат зерттеушісі Джон Мьюир паркті былай сипаттады: Сіздің саяхаттарыңыз неғұрлым тәртіпті немесе мақсатсыз болса да, ең тыныш, ...

Автомобильдер және одан әрі даму

1915 жылға қарай жыл сайын 1000 автомобиль паркіне кіретін болды, нәтижесінде жылқылар мен атпен тартылған көліктермен қақтығыстар туды. Жолдарда жылқымен жүруге ақырында тыйым салынды. 1933 және 1942 жылдар аралығында Йеллоустондағы нысандарды дамытуда жас жігіттерге арналған «Жаңа келісім» көмек агенттігі – Азаматтық қорғау корпусы (CCC) маңызды рөл атқарды. CCC жобалары орманды қалпына келтіру, парктің көптеген жолдары мен кемпингтерін дамыту, жол салу, өрт қауіптілігін азайту және өрт сөндіру жұмыстарын қамтыды. CCC алғашқы келушілер орталықтарының, кемпингтердің және қазіргі парктік жолдар жүйесін салды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде туристік сапарлар күрт азайды, штат қысқартылды, ал көптеген нысандар тозығы жетті. 1950 жылдары Йеллоустоун және басқа ұлттық парктерге келушілер саны күрт өсті. Көбейген келушілер ағынына байланысты парктік қызметкерлер «Миссия 66» бағдарламасын іске қосты, ол парктік нысандарды жаңарту және кеңейтуге бағытталған. 1966 жылы Ұлттық парктік қызметтің құрылғанына 50 жыл толуына орай «Миссия 66» құрылысын аяқтау жоспарланған. Аталған құрылыс дәстүрлі ағаш үй стилінен өзгеше, заманауи дизайндық ерекшеліктермен ерекшеленді. 1980 жылдардың соңында Йеллоустондағы құрылыс стилінің көп бөлігі дәстүрлі үлгілерге қайта оралды. 1988 жылы Грант ауылының көп бөлігін қиратқан үлкен орман өрттерінен кейін ондағы құрылыстар дәстүрлі стильде қайта салынды. 2006 жылы ашылған Каньон ауылындағы келушілер орталығы да дәстүрлі дизайнды қамтиды. 1959 жылы Хебген көлінде болған жер сілкінісі Йеллоустоунның батысындағы Хебген көлінде жолдар мен кейбір құрылыстарға зақым келтірді. Парктің солтүстік-батыс бөлігінде жаңа гейзерлер табылды, ал көптеген ыстық бұлақтар лайлы болды. Бұл аймақта тіркелген тарихтағы ең күшті жер сілкінісі болды. 1963 жылы Йеллоустондағы шұбарқұйрықтар популяциясын күштеп азайту туралы бірнеше жылдық қоғамдық пікірталас болғаннан кейін, АҚШ Ішкі істер министрі Стюарт Удалл ұлттық парктердің жануарлар дүниесін басқаруды жетілдіру үшін ғылыми деректер жинау үшін кеңесші кеңес тағайындады. «Леопольдтің есебі» деп белгілі болған құжатта комитет басқа ұлттық парктердегі азайту бағдарламаларының тиімсіз болғанын атап өтті және Йеллоустондағы шұбарқұйрықтар популяциясын басқаруды ұсынды. 1988 жылдың жазындағы орман өрттері парктің тарихындағы ең ірі өрттердің бірі болды. Өрттердің салдарынан парктің аумағының шамамен 36% зардап шекті, бұл өртке қарсы саясатты жүйелі түрде қайта қарауға әкелді. 1988 жылғы өрт маусымы шілде айының ортасына дейін қалыпты деп есептелді, бірақ құрғақшылық пен ыстық салдарынан өрт қаупі күрт өсті. 1988 жылдың 20 тамызында «Қара сенбіде» қатты жел өрттің таралуын жеделдетті, нәтижесінде аудан өртке түсті. 2013 жылдың 1 қазанында АҚШ федералдық үкіметінің жабылуына байланысты Йеллоустоун ұлттық паркі жабылды.

Зерттеу және тану

Парктің кең мәдени тарихы табылған 1000 археологиялық орын арқылы куәландырылған. Паркте 1106 тарихи құрылым мен ерекшелік бар, олардың ішінде Обсидиан жарлығы мен бес ғимарат Ұлттық тарихи ескерткіштер деп жарияланды. 2010 жылы Йеллоустоун ұлттық паркі «Американың әдемі монеталары» бағдарламасы бойынша өзінің жеке монетасымен құрметтелді. Джастин Фаррелл Йеллоустоунмен айналысқан белсенділерді ынталандырған үш моральдық ұстанымды зерттейді. Біріншісі – 19-ғасырдың соңындағы дамытушыларға тән табиғи ресурстарды барынша игеруге бағытталған пайдалылық көзқарасы. Екіншісі – 19-ғасырдың ортасындағы романтизм мен трансцендентализмнен шабыттанған табиғатқа рухани көзқарас. 20-ғасырда Альдо Леопольдтың теориясы бойынша экожүйенің денсаулығына баса назар аударатын биоцентрлік моральдық ұстаным пайда болды, бұл федералды қорғалатын аумақтар мен оларды қоршаған экожүйелердің кеңеюіне әкелді. Мұра және зерттеу орталығы Монтана штатының Гардинер қаласында, паркке солтүстік жақтан кіреберістің жанында орналасқан. Орталықта Йеллоустоун ұлттық паркінің музейлік жинағы, архивтер, зерттеу кітапханасы, тарихшы, археологиялық зертхана және гербарий орналасқан. Йеллоустоун ұлттық паркінің архиві Йеллоустоун мен Ұлттық парктер қызметінің тарихи құжаттарын сақтайды. Жинаққа Йеллоустоунның басқару құжаттары, сондай-ақ ресурстарды басқару құжаттары, ірі жобалардың құжаттары, сыйға берілген қолжазбалар мен жеке құжаттар кіреді. Архив Ұлттық архивтер және құжаттар басқармасына қарасты.

География

Йеллоустоун ұлттық паркі Вайоминг штатының солтүстік-батыс бұрышынан сәл асып тұратын жанартаулық кешеннің шамамен төртбұрышты ауданын қамтиды. Йеллоустоун ұлттық паркінің жалпы жер ауданының 96 пайызы Вайоминг штатында орналасқан. Парк Йеллоустоун үстіртісінде, теңіз деңгейінен орташа еңіздігі 8000 фут (2438 м) биіктікте жатыр. Үстірттің жартылай шекарасын Ортаңғы Роки тауларының тау тізбектері құрайды. Парктегі ең биік нүкте – Eagle Peak (11358 фут (3462 м)), ал ең төменгі нүкте – Reese Creek (5282 фут (1610 м)) бойында. Йеллоустоун ұлттық паркінде әлемдегі ең ірі тас ағаш ормандарының бірі бар, бұл ормандар бұрын күл мен топыраққа көміліп, ағаштан минералдық материалдарға айналған. Осы күл және басқа да жанартаулық қалдықтар Йеллоустоунның орталық бөлігі – алып супервулканның кальдерасы болғандықтан, парктің өзінен келген деп саналады. Паркте кемінде 15 фут (5 м) биіктігіндегі 290 шарлауық бар, олардың ең биігі – Йеллоустоун өзенінің Төменгі шарлауығы – 308 фут (94 м).

Жанартаулық

Йеллоустоун Жылан өзені жазығының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан, Идахо мен Орегон шекарасына дейін шамамен 400 миль (644 км) созылған, таулар арқылы өтетін үлкен доға тәрізді жазық. Йеллоустондағы жанартаулық белсенділік Жылан өзені жазығының біршама көнерек жанартаулық процестерімен байланысты деп саналады. Осылайша, Йеллоустоун – уақыт өте солтүстік-шығысқа қарай жылжыған қызу нүктенің белсенді бөлігі. Бұл қызу нүктенің пайда болуы әлі де даулы. Йеллоустон кальдерасы Солтүстік Америкадағы ең ірі жанартау жүйесі болып табылады, ал әлем бойынша оған Суматрадағы Тоба көлі кальдерасы ғана тең келеді. Кальдераның өте үлкен жарылыстар нәтижесінде қалыптасқандығынан оны "супервулкан" деп атайды. Йеллоустоун астындағы магма камерасы бірыңғай, байланысқан камера болып есептеледі, оның ұзындығы шамамен 60 км, ені 29 км және тереңдігі белгісіз. Қазіргі кальдера 640 000 жыл бұрын болған қатастрофалық жарылыс кезінде пайда болды, ол күлдің, тау жыныстарының және пирокластикалық материалдардың 400 мыңнан астам көлемін шығарды. Бұл жарылыс 1980 жылы болған Сент-Хеленс тауының жарылысынан 1000 есе күшті болды. Ол шамамен 1 км тереңдікте және белгілі бір ауданда кальдераны құрды, сонымен қатар Лава Крик туфы деп аталатын біріккен туфтың геологиялық формациясын қалдырды. Ең күшті белгілі жарылыс, 2,1 миллион жыл бұрын болған, вулкандық материалдың үлкен көлемін шығарды және Хаклберри Ридж туфы және Айленд Парк кальдерасы деп аталатын тау жыныстарын құрды. 1,3 миллион жыл бұрын болған кішігірім жарылыс материалдың көлемін шығарып, Генри Форк кальдерасын құрды және Меса шарлауығының туфын қалдырды. Ал 160 000 жыл бұрын тағы бір кальдераны құратын жарылыс болды. Ол Йеллоустоун көлінің батыс бөлігін қамтитын салыстырмалы түрде кішкентай кальдераны құрды. Соңғы супержарылыстан бері 640 000 мен 70 000 жылдар аралығында болған бірнеше кішігірім жарылыс циклдары Йеллоустоун кальдерасын 80 түрлі риолиттік лава ағындарымен толықтырды, мысалы, Обсидиан Клиффс-те көрінетіндей. Базальтты лавалар Шипитер Клиффс-те көруге болады. Лава қабаттарын Йеллоустоун каньонында, атап айтқанда Йеллоустоун өзені ежелгі лава ағындарына кесіп өтетін жерде ең жақсы көруге болады. Каньон – өзендік эрозияның белгісі, V пішіндес аңғар, мұздық эрозиясының нәтижесі емес.

Гейзерлер және гидротермальдық жүйе

Парктегі ең танымал гейзер, және, мүмкін, әлемдегі ең танымал гейзер – Жоғарғы гейзер алабында орналасқан Ескі адал гейзер. Castle Geyser, Lion Geyser, Beehive Geyser, Grand Geyser (әлемдегі ең биік болжамды гейзер), Giant Geyser (әлемдегі ең көлемді гейзер), Riverside Geyser және көптеген басқа гейзерлер осы алапта орналасқан. Паркте әлемдегі ең биік белсенді гейзер – Норрис гейзер алабындағы Steamboat Geyser бар. 2011 жылы аяқталған зерттеу Йеллоустонда кем дегенде 1283 гейзердің атқанын анықтады. Олардың орташа есеппен 465-і бір жылда белсенді болады. Йеллоустонда барлығы кем дегенде 10 000 геотермальдық нысан бар, оның ішінде гейзерлер, ыстық бұлақтар, лайлы қазандықтар және фумарольдер бар. Әлемдегі гейзерлер мен гидротермальдық нысандардың жартысынан астамы Йеллоустонда шоғырланған. 2003 жылы Норрис гейзер алабындағы өзгерістер алаптың кейбір жолдарының уақытша жабылуына әкелді. Жаңа фумарольдер байқалды, бірнеше гейзерлер күшейтілген белсенділік пен су температурасының жоғарылауын көрсетті. Кейбір гейзерлер соншалықты ыстық болды ki, олар таза буға айналды; су қатты қыздырылып, енді қалыпты түрде атқылай алмады. Бұл бірнеше жылдық АҚШ Геологиялық қызметінің зерттеу жобасының нәтижелерін жариялаумен бірге болды, бұл жоба Йеллоустоун көлінің түбін картаға түсіріп, бұрын көтерілген құрылымдық күмбезді анықтады. Зерттеулер көрсеткендей, бұл көтерілістер жанартаудың жарылуына бірден қауіпті емес, өйткені олар ұзақ уақыт бұрын пайда болған болуы мүмкін, және көтерілістер маңында температураның жоғарылауы байқалған жоқ. 2004 жылдың 10 наурызында биолог 5 өлген бизонды тапты, олар маусымдық атмосфералық инверсия салдарынан Норрис гейзер алабында тұтқындалған уытты геотермальдық газдарды жұтқан болуы мүмкін. 2004 жылдың сәуірінде жер сілкінісінің белсенділігі күрт өсті. 2006 жылы Маллард көлі күмбезі мен Соур Крик күмбезі – жер қозғалысының айтарлықтай өзгеруі байқалған аймақтар – 2004 жылдың ортасынан 2006 жылға дейін жыл сайынғы қарқынмен өскені хабарланды. 2007 жылдың соңына қарай бұл өсім азайған қарқынмен жалғасты. Бұл оқиғалар бұқаралық ақпарат құралдарында үлкен қызығушылық тудырып, аймақтың геологиялық болашағы туралы әртүрлі болжамдарға әкелді. Сарапшылар бұл болжамдарға жауап ретінде жанартаудың жақында жарылу қаупі жоқ екенін жұртшылыққа жеткізді. Бұл өзгерістер Йеллоустоун гидротермальдық жүйесінің динамикалық сипатын көрсетеді.

Жер сілкіністері

Жыл сайын Йеллоустонда мыңдаған ұсақ жер сілкіністері тіркеледі, олардың көбі адамдарға сезілмейді. Жер сілкіністерінің шамамен 2/3-і Хебген көлі мен Йеллоустоун кальдерасы арасындағы аймақта, 2,1 миллион жыл бұрынғы жарылыстан қалған жер асты сынығы бойымен орын алады. Тарихи кезеңде кемінде 6 және одан жоғары магнитудалы алты жер сілкінісі болған, соның ішінде 1959 жылы парктің солтүстік-батыс шекарасынан тыс жерде болған 7,2 магнитудалы Хебген көлі жер сілкінісі. Бұл жер сілкінісі үлкен құлдымшаққа әкеп соқты, нәтижесінде Хебген көліндегі бөгет ішінара қирады. Төмен ағысында құлдымшақтан түскен шөгінді өзенді тоғап, «Жер сілкінісі көлі» деп аталатын жаңа көл құрылды. Осы оқиғада 28 адам қаза тауып, аймақтағы мүліктерге елеулі зиян келтірілді. Жер сілкінісі парктің солтүстік-батыс бөлігіндегі кейбір гейзерлердің атқылауына, жер бетінде үлкен жарықтардың пайда болуына және будың шығуына, сондай-ақ әдетте мөлдір суы бар ыстық бұлақтардың лайлануына себеп болды. 2008 жылдың желтоқсан айында Йеллоустоун көлінің астында төрт күн ішінде 250-ден астам жер сілкінісі тіркелді, олардың ең күшіктісі 3,9 магнитуданы құрады. 2010 жылдың қаңтар айында екі күн ішінде 250-ден астам жер сілкінісі анықталды. Йеллоустоун ұлттық паркіндегі сейсмикалық белсенділік жалғасуда және АҚШ Геологиялық қызметінің Жер сілкінісі қауіптері бағдарламасы оны сағат сайын хабарлап отырады. 2014 жылдың 30 наурызында таңғы сағат 6:34-те Норрис бассейніне жақын Йеллоустоунның орталық бөлігінде 4,8 магнитудалы жер сілкінісі болды; ешқандай зақым келмегені туралы хабарламалар түсті. Бұл 1980 жылдың 22 ақпанынан бері паркте болған ең күшті жер сілкінісі еді.

Биология және экология

Йеллоустоун ұлттық паркі 20 миллион акр (8,093,720 км2) аумақты қамтитын Үлкен Йеллоустоун экожүйесінің орталық бөлігі болып табылады. Бұл аймаққа Гранд-Теттон ұлттық паркі, оған жапсарлас ұлттық ормандар және осы ормандардағы кең далалық аймақтар кіреді. Экожүйе – континенттік АҚШ-тағы, солтүстік умерентік аймақтағы ең үлкен сақталған экожүйе саналады және көбінесе тиін жолданбаған таза жердің ең үлкен үздірілмеген бөлігі болып табылады. Бұл жер Ұлттық экологиялық обсерватория желісінің маңызды бақылау станциясы болып табылады.

Флора

Паркте 69000-нан астам ағаш және басқа да тамырлы өсімдіктердің түрлері өседі. Тағы 170 түрі экзотикалық түрлер саналады және олар жергілікті емес. Құжатталған сегіз қылқан жапырақты ағаш түрінің арасында, Лоджполь қарағайлары орманды алқаптардың 80% құрайды. Қалқаншалы аспан және самырсын жапырақты ағаштардың ең көп таралған түрлері. 20-ғасырдың басынан бері аспан ормандылары айтарлықтай азайды, бірақ Орегон мемлекеттік университетінің ғалымдары аспанның жақында қалпына келуін қасқырларды қайта енгізумен байланыстырады, бұл жергілікті бұғылардың жайылым әдеттерін өзгертті. Мамыр мен қыркүйек аралығында гүлдейтін гүлді өсімдіктердің ондаған түрлері анықталды. Йеллоустондағы құм вербенасы – тек Йеллоустонда ғана кездесетін сирек гүлді өсімдік. Бұл құм вербенасының жұмбақтығы оның әдетте әлдеқайда жылы климатта өсетін түрлермен тығыз байланысты болуында. Осы сирек гүлді өсімдіктің шамамен 8000 данасы Йеллоустон көлінің жағалауындағы құмды топыраққа орналасқан, су сызығынан жоғары. Йеллоустондағы ыстық суларда бактериялар триллиондаған жеке организмдерден тұратын ерекше пішінді қабаттар құрайды. Бұл бактериялар Жердегі ең алғашқы тіршілік нысандарының бірі болып саналады. Суық қыста да шыбын-шіркейлер мен басқа да буынтұқымдылар осы қабаттарда тіршілік етеді. Бастапқыда ғалымдар бұл микроорганизмдердің күкірттен ғана қоректенетінін ойлаған. 2005 жылы Колорадо университетінің зерттеушілері гипертермофильді түрлердің кем дегенде бірінің молекулалық сутегімен қоректенетінін анықтады. Thermus aquaticus – Йеллоустоунның ыстық бұлақтарында табылған бактерия, ол зертханада оңай көбейтілетін және полимераза тізбектік реакциясы (ПТР) процесінде ДНК-ны көбейтуге пайдалы маңызды фермент (Taq полимераза) өндіреді. Бұл бактерияларды экожүйеге зиян келтірмей алуға болады. Йеллоустондағы ыстық бұлақтардағы басқа бактериялар да әртүрлі ауруларды емдеу жолын іздеп жүрген ғалымдарға пайдалы болуы мүмкін. 2016 жылы Уппсала университетінің зерттеушілері Йеллоустоунның Кулекс алабында термофилдер класын – Хадесаркеяны тапқандығын хабарлады. Бұл организмдер көміртек монооксиді мен суды көміртек диоксиді мен сутегіге айналдыра алады. Жергілікті емес өсімдіктер кейде қоректік ресурстарды иелену арқылы жергілікті түрлерге қауіп төндіреді. Экзотикалық түрлер көбінесе адамдар көп баратын жерлерде, мысалы, жолдардың жанында және ірі туристік аймақтарда кездеседі, бірақ олар жабайы жерлерге де тараған. Әдетте, экзотикалық өсімдіктерді топырақтан жұлып алу немесе бүркіп тастау арқылы бақылауға болады, екеуі де көп уақытты және қымбатқа соғады.

Фауна

Йеллоустоун төменгі 48 штаттағы ең жақсы мегафауна жануарлар тіршілік ортасы деп кеңінен есептеледі. Паркте 60-қа жуық сүтқоректілер түрі бар, оның ішінде Роки тауларының қасқыры, койот, канадалық сүлгі, пума, қара және гризли аюлары бар. Йеллоустоун саябағындағы бизон үйірі Солтүстік Америкадағы бос жүретін және генетикалық таза төрт үйірдің бірі деп саналады. Қалған үш үйір – Юта штатындағы Генри таулары бизон үйірі, Оңтүстік Дакотадағы Жел үңгірлері ұлттық паркі және Альбертадағы Елк аралы ұлттық паркі. Бизондардың салыстырмалы түрде көп саны шаруаларды алаңдатады, олар бұл түрлер өз үй жануарларына мал ауруларын жұқтыруы мүмкін деп қорқады. Йеллоустондағы бизондардың шамамен жартысы бруцеллез ауруына ұшыраған. Ауру парктегі бизондарға көп әсер етпейді және жабайы бизондардан үй жануарларына жұққан жағдайлар туралы ешқандай хабарлама жоқ. Еліктер де осы ауруды таратады және олардың жылқы мен ірі қара малға жұқтырғандығы күдіктелді. Бруцеллезді ірі қара малға жұқтыру қаупін азайту үшін ұлттық парк қызметкерлері аймақ шекарасынан тысқа шыққан бизон үйірін үнемі паркке қайтарады. 1996–1997 жылдардың қысында бизон үйірі соншалықты үлкен болды, 1079 бизон парктен шығып, олардың барлығы дерлік атып өлтірілді немесе сойылып жіберілді. Ұлттық парк қызметі бұл тәжірибені 1935 жылға дейін тоқтатқан жоқ. 1973 жылы жойылып бара жатқан түрлер туралы заң қабылданғаннан кейін қасқыр тізімге енгізілген алғашқы сүтқоректілердің бірі болды. Құжатталған қасқырлардың көбі 1995–96 жылдары қайта қоныстандырылған 66 қасқырдан тараған. 2023 жылдың қаңтарына қарай паркте 10 үйірде кемінде 108 қасқыр бар. Йеллоустондағы қасқырлар Үлкен Йеллоустоун экожүйесінде байланысқан үлкен популяцияның ядросында орналасқан. Йеллоустоун – АҚШ-тағы қара аюлардың гризли аюларымен қатар өмір сүретін сирек жерлердің бірі. 2017 жылы Үлкен Йеллоустоун экожүйесінде шамамен 700 гризли аюы өмір сүрді, оның шамамен 150-і Йеллоустоун ұлттық паркінде толығымен немесе ішінара тұрды. Гризли 1975 жылдың 28 шілдесінде Балық және жабайы табиғат қызметімен АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлерінің тізіміне енгізілді. 2007 жылы гризли аюы жойылып бара жатқан түрлер тізімінен алынып тасталды. Гризлиді тізімнен шығаруға қарсылар штаттар тағы да аң аулауға рұқсат беруі мүмкін екеніне және тұрақты популяцияны қамтамасыз ету үшін жақсы сақтау шаралары қажет екеніне алаңдады. 2009 жылы федералды округтік судья гризлилерді тізімге қайта енгізу туралы шешімді жойды. 2017 жылы гризли тағы да тізімнен алынып тасталды. Йеллоустоун ұлттық паркінде аң аулауға тыйым салынған, бірақ аңшылар рұқсат алып парктен өліктерді тасымалдай алады. Еліктердің саны 30 000-нан асады, бұл Йеллоустондағы ірі сүтқоректілердің ең үлкен популяциясы. Солтүстік үйір 1990 жылдардың ортасынан бері күрт азайды, бұл қасқырдың жыртқыштық әрекетіне және еліктердің жыртқыштардан қашу үшін орманды аймақтарды көбірек пайдалануына байланысты, бұл зерттеушілерге оларды дәл санауды қиындатады. Солтүстік үйір қыста батысқа қарай Монтананың оңтүстік-батысына көшіп барады. Оңтүстік үйір оңтүстікке қарай көшіп барады, ал бұл еліктердің көпшілігі Grand Teton ұлттық паркінің оңтүстік-шығысында орналасқан Ұлттық еліктер панасында қыстайды. Оңтүстік үйірдің көшіп кетуі Аляскадан басқа АҚШ-тағы ең үлкен сүтқоректілердің көшіп кетуі болып табылады. 2003 жылы бір аналық сүлгі мен оның баласының іздері табылып, 3 шақырымнан астам қашықтыққа соңынан бағытталды. Тексерілген фекалиялар мен басқа да дәлелдер олардың сүлгіге жататындығын растады. Алайда, визуалды растау жасалмады. 2001 жылы алынған шаш үлгілерінен алынған ДНК сүлгілердің паркте кемінде уақытша болғандығын растады, бірақ 1998 жылдан бері Йеллоустонда сүлгілер байқалған жоқ. Тау арыстаны мен қасқыр сияқты басқа сирек кездесетін сүтқоректілер де бар. Тау арыстанының саны паркте шамамен 25 жеке тұлғаға жетеді. Қасқырдың нақты саны белгісіз. Бұл сирек және ерекше сүтқоректілер Йеллоустоун сияқты қорғалған жерлердің денсаулығы туралы мәліметтер береді және басқарушыларға мекендеу ортасын қалай сақтау керектігін анықтауға көмектеседі. Йеллоустонда 18 түрлі балық тіршілік етеді, оның ішінде балық аулаушылардың қызығушылығын тудыратын Йеллоустондағы жабайы алабұғаның негізгі ареалы бар. 1980 жылдан бері Йеллоустондағы жабайы алабұға бірнеше қауіп-қатерге тап болды, соның ішінде Йеллоустон көліне кішірек жабайы алабұғаны жейтін инвазивті түрдің заңсыз әкелінуі күдіктелді. 1890 жылы АҚШ үкіметінің балық шаруашылығы операцияларынан кейін Шайен және Льюис көлдерінде (Көлтас өзенінің дренажында) көл алабұғасы орналасқан, бірақ ол ресми түрде Йеллоустон өзенінің дренажына әкелінген жоқ. Алабұға да соңғы жылдары жалғасып келе жатқан құрғақшылыққа және жас балықтарда нерв жүйесінің ауруын тудыратын, соқырлыққа әкелетін «айналу ауруы» сияқты паразиттің кездейсоқ енгізілуіне тап болды. 2001 жылдан бері Йеллоустондағы су жолдарында ұсталған барлық туатын балық түрлері ұстап-босату ережелеріне бағынады. Йеллоустонда 311 түрлі құс тіркелді, олардың жартысына жуығы Йеллоустонда көбейеді. Йеллоустонда сирек кездесетін құстардың бірі – қара қаз, қазтұмсық үйрек, балықшыл, сұңқар және трубашы қаз.

Орман өрттері

Жабайы өрт көптеген экожүйелердің табиғи бөлігі болғандықтан, Йеллоустондағы жергілікті өсімдіктер әртүрлі жолдармен бейімделген. Дуглас шыршасының қабығы қалың, ол ағаштың ішкі бөлігін көптеген өрттерден қорғайды. Lodgepole Pines – парктегі ең көп таралған ағаш түрі – әдетте тек өрттің ыстығымен ғана ашылатын конустарға ие. Олардың тұқымдары берік шайырмен бекітілген, ал өрт шайырды ерітіп, тұқымдардың таралуына көмектеседі. Өрт өлген және құлаған ағаштарды тазартады, Lodgepole Pines-тің өсуіне кедергі келтірмейді. Субальпій шыршасы, Энгельман шыршасы, ақ шырша және басқа да түрлер өртке ұшырау ықтималдығы аз болатын салқын және ылғалды жерлерде өседі. Аспен ағаштары тамырларынан жаңа өршілдер шығарады, тіпті қатты өрт ағаштың жер үстіндегі бөлігін өлтірсе де, тамырлары топырақтан жылуды қорғағандықтан көбінесе зардап шекпейді. Ұлттық парк қызметінің есебуынша, табиғи жағдайда Йеллоустондағы шалғындықтар 20-25 жыл сайын орташа есеппен өртенеді, ал парктегі ормандар шамамен 300 жыл сайын өртке ұшырайды. Парк сонымен қатар өртті әуеден бақылайды және келушілердің түтін және/немесе от туралы хабарлауына сенеді. Өрт мұнаралары маусымның соңынан қыркүйектің ортасына дейін – өрт маусымында – дерлік үнемі жұмыс істейді. Өрт кешке және түнгі уақытта ең қатты болады. Көптеген өрттер өзінен-өзі сөнгенге дейін 0,5 гектардан аз аумақты жарып шығады. Өртке қарсы басқару өлген және құлаған ағаштардың мөлшерін, топырақтың және ағаштардың ылғалдылығын, ауа райын бақылауға бағытталған, егер өрт туындаса, өртке ең осал аймақтарды анықтау үшін. Қазіргі саясат – адамдардың салдарынан туындаған барлық өрттерді сөндіру және табиғи өрттерді бағалау, олардың экожүйеге тигізетін пайдасы мен зиянына қарай зерттеу. Егер өрт адамдар мен құрылыстарға тікелей қауіп төндірсе немесе бақылаудан шығып кетсе, өрт сөндіру шаралары қолданылады. Өртке қарсы күрес пен адамдар мен ғимараттарға қауіп төндіру мүмкіндігін азайту үшін саябақ қызметкерлері өртке қарсы күреспен ғана шектеліп қоймайды. Бақыланатын өрт – өрт сөндірушілерге қай жерде және қанша ағаш жанып кеткенін мұқият бақылауға мүмкіндік беретін жағдайларда өлген ағаштарды жою үшін әдейі тұтандырылатын өрттер. Егер оларды өрт сөндіруге рұқсат берілсе, табиғи өрттер кейде бақыланатын өрттер деп есептеледі. Йеллоустонда, басқа саябақтардан айырмашылығы, қызметкерлердің қасақана тұтандырған өрттері өте сирек. Алайда соңғы 30 жылда 300-ден астам табиғи өртке өздігінен жануға рұқсат берілді. Сонымен қатар, өрт сөндірушілер өлген және құлаған ағаштарды және басқа да қауіпті заттарды адамдардың өмірі мен мүлкіне қауіп төндіретін аймақтардан алып тастайды, бұл осы аймақтарда өрт қаупін азайтады. Өрт бақылаушылары сонымен қатар халыққа білім беру арқылы өртті реттейді және өрт қаупі жоғары кезеңдерде кемпингтерде лагерь оттарына уақытша тыйым салады. АҚШ-тың ертедегі жерді басқару саясатында барлық орман өрттері жаман деп есептелді. Өрт тек қана қиратушы күш ретінде қарастырылды және оның экожүйенің ажырамас бөлігі екендігі туралы түсінік аз болды. Осы себепті 1970 жылға дейін, жабайы өрт туралы жақсырақ түсінік пайда болғанға дейін, барлық өрттер сөндірілді. Бұл өлген және құрып бара жатқан ормандардың көбеюіне әкелді, олар кейіннен өрттер үшін отын жүктемесін қамтамасыз етті, оларды бақылау қиын, ал кейбір жағдайларда мүмкін емес болды. Өртке қарсы басқарудың соңғы жоспары (2014) табиғи өрттерге, егер олар адамдардың өмірі мен мүлкіне тікелей қауіп төндірмесе, жануға рұқсат береді. 1988 жылдың көктемгі маусымы ылғалды болды, бірақ жазға қарай құрғақшылық Солтүстік Роки тауларының барлық аймағына тарала бастады, бұл сол уақытқа дейін тіркелген ең құрғақ жыл болды. Жаздың басында көктемгі ылғалдың көп болуынан жақсы өскен шөптер мен өсімдіктер көп шөптер берді, олар көп ұзамай құрғақ күйге айналды. Ұлттық парк қызметі өрттерді бақылауға тырысты, бірақ қатты құрғақшылық оларды сөндіруді қиындатты. 1988 жылдың 15 және 21 шілдесі аралығында өрттер Йеллоустон аймағының барлық аймағынан, соның ішінде саябақтан тыс жерлерден, саябақ жеріне тез тарады. Айдың соңында өрттер бақылаудан шықты. Ірі өрттер бірігіп жанып, 1988 жылдың 20 тамызында, өрттердің ең нашар күні, көптеген аумақтар жанып кетті. Келесі екі айда жанып кеткен аумақтың 95% жеті ірі өртке байланысты болды. 25 000 өрт сөндіруші мен АҚШ әскери күштерінің өрт сөндіруге жұмсаған шығындары 120 миллион долларды құрады. Қыс қар жауып, соңғы отты сөндіргенге дейін өрттер 67 құрылысты жойды және бірнеше миллион долларлық зиян келтірді. Сол кездегі БАҚ хабарлары мен болжамдарға қарамастан, өрттер саябақтағы көптеген жануарларды өлтірген жоқ – сараптар көрсеткендей, шамамен 345 елк (40 000–50 000-ға жуық болжам бойынша), 36 бұғы, 12 моос, 6 қара аю және 9 бизон өлді. 1988 жылғы өрттерден алынған білім мен түрлі салалардағы ғалымдар мен сарапшылардың бағалауына негізделген АҚШ-тың жерді басқару агенттіктері өртке қарсы басқару саясатында өзгерістер енгізді. 1992 жылға қарай Йеллоустон табиғи өрттерді басқару бойынша қатаң ережелерді сақтайтын жаңа өртке қарсы басқару жоспарын қабылдады. Йеллоустондағы жауын-шашын мөлшері өте өзгергіш және Маммот Хоут Спрингсіне жақын жерлерде жылына шамамен, парктің оңтүстік-батыс бөліктерінде одан да көп жауады. Йеллоустондағы жауын-шашын Батыстағы Снейк Ривер жазығымен қалыптасқан ылғалды каналға байланысты, ол Йеллоустонның өзімен қалыптасқан. Жылдың кез келген айында қар жауы мүмкін, бірақ қараша мен сәуір аралығында көбірек жауады, Йеллоустон көлінің маңында жылына орташа есеппен, биік жерлерде одан екі есе көп жауады. 2022 жылдың маусымында парк рекордтық жауын-шашын мен су тасқынына байланысты кіреберістерін жапты және келушілерді эвакуациялады, бұл көптеген жолдар мен көпірлердің бұзылуына, қуаттандырудың үзілуіне және тасқынға әкелді. Көп жауын-шашын мен қардың тез еруі нәтижесінде Йеллоустон өзенінің деңгейі 13,88 футқа (4 метрге) дейін көтерілді, бұл 1918 жылы орнатылған бұрынғы 11,5 фут (4 метр) рекордын бұзды. Ламар өзеніндегі су тасқыны 16,7 футқа (5 метрге) жетті, бұл 1996 жылғы 12,15 фут (4 метр) рекордын бұзды. Су тасқынынан келген зиянға жолдар мен көпірлердің бұзылуы, сондай-ақ электрмен жабдықтау, сумен жабдықтау және кәріз жүйелері сияқты инфрақұрылым жүйелеріне келген зиян кіреді. Бастапқы болжамдар бойынша, парк 2022 жылы Гардинер, Монтана, және Кук Сити, Монтана, маңындағы солтүстік және солтүстік-шығыс кіреберістерін қайта ашуға үлкермейді. Парк 9 күндік жабылудан кейін сәрсенбі, 22 маусымда жартылай қайта ашылды. Солтүстік кіреберіс жоспардан екі күн бұрын, 30 қазан күні ашылды. Солтүстік-шығыс кіреберіс 15 қазан күні ашылды. Жазда айына шамамен миллион келушіні шектеу үшін парк уақытша түрде автомобильдердің кіруін тіркеу нөміріне қарай шектеді.

Демалыс

Йеллоустоун АҚШ-тағы ең танымал ұлттық парктердің қатарында. 1960 жылдардың ортасынан бері жыл сайын кем дегенде 2 миллион турист саябаққа келіп тұрады. 2007 жылдан 2016 жылға дейінгі он жыл ішінде орташа жылдық келушілер саны 3,5 миллионға дейін өсті, ал 2016 жылы 4 257 177 демалыс келуші тіркелді. 2023 жылы бұл көрсеткіш 4,5 миллион адамды құрады. Шілде айы Йеллоустоун ұлттық паркі үшін ең көп келушілер болатын ай. Жазғы маусымның ең қызу кезінде Йеллоустоун ұлттық паркінің желісімен жұмыс істейтін 3700 қызметкер бар. Желіс 9 қонақ үй мен пансионатты басқарады, онда барлығы 2238 қонақ бөлмесі мен коттедж бар. Олар сонымен қатар жанармай құю стансаларын, дүкендерді және кемпингтердің көп бөлігін басқарады. Тағы 800 қызметкер Ұлттық парктер қызметіне тұрақты немесе маусымдық жұмысқа орналасқан. Парк жолдары қараша айының басынан сәуірдің ортасына дейін дөңгелекті көліктер үшін жабық, бірақ кейбір жолдар мамырдың ортасына дейін жабық болып қалады. Паркке бес түрлі кіреберіс арқылы кіруге болатын 310 миль (499 км) асфальтталған жол бар. Парктің Олд Фейтфул, Каньон және Мамонт Ыстық бұлақтары аудандарындағы нысандар жаз айларында өте жұмсақ. Жол құрылысынан немесе жануарларды бақылауға тоқтаған адамдардың салдарынан туындаған көлік кептелістері ұзақ кешігуге әкелуі мүмкін. Ұлттық парктер қызметі тоғыз келушілер орталығы мен мұражайларын ұстап тұрады және тарихи құрылыстарды, сондай-ақ басқа 2000 ғимараттың көп бөлігін күтіп ұстауға жауапты. Бұл құрылыстарға 1903-1904 жылдары салынған Олд Фейтфул Инні және бүкіл Форт Йеллоустоун – Мамонт Ыстық бұлақтары тарихи ауданы сияқты ұлттық тарихи ескерткіштер кіреді. Форт Йеллоустоун ауданында Ұлттық парктер қызметінің тарихы мен парктің дамуы туралы толыққанды тарихи және білім беру экскурсиясы ұсынылады. 2021 жылы COVID-19 жағдайына байланысты, жаз айларында көптеген жерлерде және басқа маусымдарда шектеулі түрде қол жетімді болған лагерьтік от бағдарламалары, бағдарланған серуендер және басқа да түсіндірмелік шаралар тоқтатылды. Кемпингке арналған 12 кемпинг және 2000-нан астам кемпинг орындары бар. Парк вулканизмге байланысты тау-кенді өрлеу үшін қолайлы орын емес, себебі вулканизмге байланысты тау жыныстарының тұрақсыздығы басым. Жануарлары бар келушілер оларды әрдайым тізбекпен ұстауы керек және олардың қозғалысы жолдарға жақын және "алдыңғы аймақтармен" шектеледі, мысалы, кемпингтерде көлікпен кіруге болатын жерлер. Жылулық аймақтардың маңында келушілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ағаштан және тас төселген жолдар салынған, олардың көп бөлігі мүгедектерге қолжетімді. Ұлттық парктер қызметі Мамонт Ыстық бұлақтарында жыл бойы жұмыс істейтін клиниканы ұстап тұрады және жыл бойы шұғыл медициналық көмек көрсетеді. Аң аулауға рұқсат етілмейді, бірақ ашық маусымда оны қоршаған ұлттық ормандарда аулауға болады. Балық аулау танымал әрекет, ал Йеллоустоун паркінің суларында балық аулау үшін балық аулау лицензиясы қажет. Парктің көптеген суларында тек қана балық аулауға болады және барлық жергілікті балық түрлерін аулап, қайта суға жіберу қағидасы қолданылады. Льюис өзенінің Льюис және Шошон көлдері арасындағы 5 миль (8 км) бөлігін қоспағанда, өзендер мен сағаларда қайықпен жүруге тыйым салынған және ол тек моторсыз пайдалану үшін ашық. Йеллоустоун көлінде Бридж шығанағында жағажай бар, ал Льюис көлінің кемпингінде қайық пандусы бар. Парктің алғашқы жылдарында келушілерге аюларды тамақтандыруға рұқсат етілді, кейде тіпті оларды тамақтандыруға шақырылды. Келушілер тамақ сұрауға үйренген аюлармен бірге суретке түсуге мүмкіндік алды. Бұл жыл сайын көптеген адамдардың жарақаттануына әкелді. 1970 жылы парктің қызметкерлері саясатын өзгертіп, аюлармен тығыз байланыста болудың қаупі туралы халықты хабардар ету және кемпингтер мен қоқыс жинау аймақтарында аюлардың тамақ табу мүмкіндігін жою үшін күшті бағдарлама бастады. Соңғы жылдары аюларды бақылау қиындағанымен, адамдардың жарақаттану және қаза болу көрсеткіштері айтарлықтай төмендеді және келушілерге қауіп төніп тұрған жоқ. Парк тарихында аюмен байланысты сегізінші қайтыс болған оқиға 2015 жылдың тамызында болды. Аймақтағы басқа қорғалған жерлерге Карибу Тарги, Галлатин, Кастер, Шошон және Бриджер Тетон ұлттық ормандары кіреді. Ұлттық парктер қызметінің Джон Д. Рокфеллер, кішінің ескерткіш саябағы оңтүстікке қарай орналасқан және Гранд-Теттон ұлттық паркіне дейін жетеді. Бұл жол солтүстік-шығыстан кіруге мүмкіндік береді және биік таулардан тамаша көріністер ашылады. Жақын маңдағы қалаларға Батыс Йеллоустоун, Монтана; Коди, Вайоминг; Red Lodge, Монтана; Эштон, Айдахо; және Гардинер, Монтана жатады. Ең жақын әуежай Бозман, Монтана; Биллингс, Монтана; Джексон; Коди, Вайоминг, немесе Айдахо Фолс, Айдахо қалаларында орналасқан. Оңтүстікке қарай 320 миль (515 км) қашықтықта орналасқан Солтүстік Сіті – ең жақын ірі қала.

Құқықтық құзыреті

Бүкіл саябақ Вайоминг округінің АҚШ округ сотының құзырында болады, бұл оны бірнеше штаттың (Айдахо, Монтана және Вайоминг) аумақтарын қамтитын жалғыз федералды сот округіне айналдырады. Заң профессоры Брайан К. Кальт Айдахо штатының сирек қоныстанған бөлігінде ғана жасалған қылмыс үшін Алтыншы түзетуге сәйкес қазылар алқасын толықтыру мүмкін емес екенін (ал Монтана штатының аз қоныстанған бөлігінде жасалған қылмыс үшін мұны істеу қиын болады) деп мәлімдеген. Парктің Монтана бөлігінде жабайы табиғатқа қатысты қылмыс жасады деген айыппен сотқа тартылған бір күдікті осы мәселені көтеруге тырысты, бірақ ақырында кінәсін мойындады, ал келісім шартында бұл мәселені апелляциясында көтермеуге міндетті болды.