Латвия халық фронты: Кеңес Одағынан тәуелсіздікке қол жеткізудегі рөлі, тарихы, "Atmoda" газеті және Балтық елдеріндегі ұқсас қозғалыстар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латвиялық саяси партия
Latvian political party
Латвия Халық фронты – 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Латвияны Кеңес Одағынан тәуелсіздікке жеткізген Латвиядағы саяси ұйым. Ол Эстония Халық фронты мен Литвадағы Sąjūdis қозғалысына ұқсас болды. Оның газеті Atmoda ("Ояну", Латвия Ұлттық оянуымен салыстырыңыз), 1989-1992 жылдары латыш және орыс тілдерінде жарық көрді.
The Popular Front of Latvia was a political organisation in Latvia in the late 1980s and early 1990s which led Latvia to its independence from the Soviet Union. It was similar to the Popular Front of Estonia and the Sąjūdis movement in Lithuania. Its newspaper was Atmoda ("Awakening", cf. Latvian National Awakening), printed in the Latvian and Russian languages during 1989 1992.
Тарихи дерек
Латвия, Эстония және Литва 1940-1941 жылдары Кеңес Одағы, 1941-1944 жылдары нацистік Германия, 1944-1991 жылдары тағы да Кеңес Одағы басып алған. 1940 жылы дерлік бірден қарулы қарсылық басталды, ол "Орман бауырлары" деген атпен 1956 жылға дейін жалғасты. Тәуелсіздікті қайта алу мүмкіндігі 1980-ші жылдарда Кеңес Одағының бас хатшысы Михаил Горбачев Кеңес Одағын реформалауға тырысқанда туды. Атап айтқанда, Горбачевтің гласность саясаты Кеңес Одағында бұрынғыдан да еркіндікпен сөз айтуға мүмкіндік берді. 1986 жылдан бастап латыштар нақты мақсаттардың айналасында ұйымдаса бастады. Мәскеуге қарсы шығудың алғашқы табыстарының бірі – Даугавпилс қаласының жанындағы Даугава өзеніндегі төртінші гидроэлектр стансасының құрылысын тоқтату болды. Бұл наразылық Экологиялық қорғау клубының құрылуына түрткіс берді, ол экологиялық наразылықтарды кеңестік режимге қарсы кең ауқымды күресудің арнасы ретінде қарастырды. Латвияның тәуелсіздік қозғалысы 1986 жылы тәуелсіздік және адам құқықтары үшін ұйымдастырылған шағын демонстрациялармен басталды. Алайда, "Хельсинки 86" ұйымдастырған алғашқы демонстрациялар Латвия КСР үкіметі тарапынан тоқтатылды. 1988 жылдың жазында шешімді қадам жасалды. Көптеген танымал латыштар Латвияның автономиясын арттыруды қолдайтындарын жария етті. Латвия газеттері кеңестік кезеңде тыйым салынған Латвия тарихының жайттары туралы жаза бастады (мысалы, 1940 жылы Латвия қалай басып алынғаны). Кеңес кезеңінде тыйым салынған Латвияның туы қайта қолданысқа енгізілді. Қорытындылай айтқанда, латыштардың ұлттық санасының күшеюі басталды.
Latvia, Estonia and Lithuania were occupied by the Soviet Union in 1940–1941, by Nazi Germany in 1941–1944 and again by the Soviet Union in 1944–1991. In 1940, almost immediately an armed resistance started, which under the name of Forest Brothers continued until 1956. A chance to regain independence came in 1980s when Soviet general secretary Mikhail Gorbachev attempted to reform the Soviet Union. In particular, Gorbachev's glasnost policy allowed more freedom of speech in the Soviet Union than ever before. Beginning in 1986, Latvians began to organise around specific causes. One of the first successes in challenging Moscow was the stoppage of the building of the 4th hydroelectric dam near Daugavpils on the Daugava, the main river in Latvia. This protest inspired the formation of the Environmental Protection Club, which saw the environmentally driven protests as a channel through which to challenge the Soviet regime more broadly. Latvia's independence movement started with small demonstrations for independence and human rights in 1986. The first demonstrations, organised by Helsinki 86, were, however, suppressed by the government of Latvian SSR. The breaking point came in summer 1988. Many prominent Latvians publicly announced their support for increased autonomy for Latvia. Latvian newspapers started writing about aspects of Latvian history which had been banned during the Soviet period (for example, how Latvia had been occupied in 1940). The flag of Latvia which had been banned during the Soviet period was brought back. To summarise, a strong resurgence of Latvian national identity had started.
Халықтық майдан 1988-1990 жылдар
Бұл қайта өрлеу Латвияның автономиясын немесе тәуелсіздігін күшейтуге бағытталған бірнеше саяси ұйымдардың құрылуына әкелді. LTF ең ірі ұйым болды. Ол 1988 жылдың 9 қазанында құрылды. Бастапқыда "Tautas Fronte" Латвияға кең автономия беруді талап етіп, тәуелсіздік жариялаудан тартынды. "Tautas Fronte" Латвия КСР басшылығының умеренный мүшелері, оның ішінде мемлекет басшысы Анатолий Горбунов, тарапынан қолдау тапты, бірақ қатал коммунистер оған қарсы болды. "Tautas Fronte" өте жылдам 250 мың мүшеге дейін өсті. Оның мақсаты Латвияның автономиясы немесе тәуелсіздігіне бағытталған кең коалиция құру болды. Латвия халқының 48% латыштар емес (көбінесе КСРО-ның басқа аймақтарынан Латвияға көшіп келген адамдар), сондықтан "Tautas Fronte" этникалық азшылықтарға жүгінді. Атап айтқанда, орыс және латыш тілдерінен өзге тілдерде мектеп білімі беруді жақтады, осы арқылы орыс емес азшылықтардың қолдауын ұмтылды. Сонымен қатар, "Tautas Fronte" Латвияның дербестігін жақтаған радикалды латыш қозғалыстарымен де жұмыс істеді. Бірте-бірте "Tautas Fronte" ішіндегі пікір Латвияның КСР құрамындағы автономиясынан толық тәуелсіздікке қарай өзгерді. 1989 жылдың 31 мамырында, КСРО үкіметі Латвияның автономия алуына жеткілікті көңіл бөлмегенін және тәуелсіз Латвияның жалғыз мүмкіндігі екенін жариялады. 1989 және 1990 жылдары Латвияда 1934 жылы Карлис Ульманис жасаған төңкерістен бері алғашқы бос сайлаулар өтті. Ең маңыздысы – 1990 жылдың 18 наурызындағы Латвия КСР Жоғарғы Кеңесіне, парламентке өткен сайлау болды. "Tautas Fronte" жетекшілігіндегі тәуелсіздік жақтастары коалициясы Жоғарғы Кеңестегі 201 орынның 138-ін жеңіп алды, Конституцияға өзгеріс енгізу үшін қажетті 2/3 көпшіліктен асып түсті.
This resurgence created several political organisations devoted to increased autonomy or independence for Latvia. The LTF was the biggest organisation. It was founded on 9 October 1988. Originally, Tautas Fronte took a moderate position, requesting wide autonomy for Latvia but stopping short of calling for independence. Tautas Fronte was supported by moderate members of the leadership of the Latvian SSR including head of state Anatolijs Gorbunovs, but opposed by hardline Communists. Tautas Fronte quickly grew to 250,000 members. Its goal was to create a wide coalition devoted to autonomy or independence of Latvia. As 48% of Latvia's population was ethnically non Latvian (mostly people who had moved to Latvia from other parts of the Soviet Union), Tautas Fronte reached out to ethnic minorities. In particular, it advocated school education in languages other than Latvian and Russian to attract the support of non Russian minorities. At the same time, Tautas Fronte worked with more radical Latvian movements advocating the immediate independence of Latvia. Gradually, the overall opinion within Tautas Fronte shifted from the autonomy of Latvia within the Soviet Union to full independence. On 31 May 1989, it announced that the government of the Soviet Union had not been sympathetic enough to Latvia gaining autonomy and an independent Latvia had become the only option. In 1989 and 1990, the first free elections were held in Latvia since Kārlis Ulmanis' coup d'état in 1934. The most important were the elections to the Supreme Soviet, the parliament of the Latvian SSR, on 18 March 1990. A pro independence coalition, led by Tautas Fronte, won 138 out of 201 seats in the Supreme Soviet, more than the 2/3 majority needed to amend the Constitution.
1990-1993 жылдардағы таутас фронты
1990 жылғы сайлаудан кейін «Таутас фронте» Латвияда үкімет құраған партияға айналды. 1990 жылдың 4 мамырында жаңа Жоғарғы Кеңес қабылдаған алғашқы заң Латвияның тәуелсіздігін қайта орнату ниетін жариялады. «Таутас фронте» төрағасы Дайнис Иванс парламент спикерінің орынбасары, ал оның орынбасары Иварс Годманис премьер-министр болды. «Таутас фронте» мүшелерінің көптегені Латвия үкіметінде маңызды лауазымдарға тағайындалды. 1990 жылдың мамырынан 1991 жылдың тамызына дейін Латвияда шиеленіскен кезең басталды. Оның тәуелсіздігін КСРО үкіметі мойындамады және КСРО үкіметінен әскери қимылдар күтіліп, одан қорқушылық болды. Риганың ескі қаласындағы Даугава өзенінің жағасында бірнеше совет танктері пайда болды. Телеарналар 1991 жылдың 13 қаңтарында ескі қалада түнгі атыс-шабыстың кадрларын көрсетті. Көшелерде қарусыз адамдар баррикадалар салып, күні-түні оларды қорғап, латыш әндерін шырқады. Осы оқиғалардың нәтижесінде тәуелсіздік қозғалысы «Әншілер революциясы» деп аталды. Латвияның тәуелсіздігі 1991 жылдың тамызында КСРО төңкерісінен кейін мойындалды. Осылайша «Таутас фронте» партиясының басты саяси мақсаты орындалды. Енді олардың алдында одан да қиын міндет тұрды: Латвияның социалистік экономикасын еркін нарық жүйесіне реформалау. Экономикалық өткел кезеңі өте қиын болды, Латвияның ЖІӨ 1990 жылдан 1993 жылға дейін екі есеге төмендеді. Экономиканың күрт нашарлауы Годманис үкіметінің беделін түсірді. Көптеген саясаткерлер «Таутас фронте» партиясынан шығып, халық арасында беделі төмендеген үкіметпен байланысты болмау үшін жаңа саяси партиялар құрды.
After the 1990 elections, Tautas fronte became the governing party in Latvia. On 4 May 1990, the first law passed by the new Supreme Soviet declared Latvia's intention to restore independence. Dainis Īvāns, the chairman of Tautas fronte, became the deputy speaker of parliament and his deputy, Ivars Godmanis, became the prime minister. Many other members of Tautas fronte took key positions in the government of Latvia. From May 1990 to August 1991, Latvia went through a tense period. Its independence was not recognised by the government of the Soviet Union and a military crackdown threatened by the Soviet government was generally feared. Several Soviet tanks appeared on the bank of the Daugava river in the Riga Old Town. Television networks broadcast footage of rifle shots being exchanged at night in Old Town on the evening of 13 January 1991. On the streets unarmed people built the Barricades and spent days and nights guarding them, singing Latvian songs. Because of this the independence movement is now known as "the Singing Revolution". The independence of Latvia was finally recognised after the failure of the Soviet putsch in August 1991. The main political goal of Tautas fronte was thus achieved. It now faced a more difficult task: reforming the socialist economy of Latvia into a free market system. The economic transition was very difficult, with the GDP of Latvia halving from 1990 to 1993. With the economy in severe decline, the popularity of the Godmanis cabinet declined. Many politicians left Tautas fronte and formed new political parties to avoid being associated with the unpopular government.
Таутас фронтының соңы
1993 жылдың маусым айында Латвия тәуелсіздігі қайта орнатылғаннан кейін алғашқы парламент сайлауын өткізді. Экономикалық қиындықтарға байланысты әлсіреп, көптеген саясаткерлердің партиядан кетуінен Годманис басқаратын Таутас фронты халықтың дауысының бар болғаны 2,62% -ын алды және жаңа парламентте өкілдікке ие болмады. Ол өзін христиандық-демократиялық партия ретінде қайта құруға тырысып, атын Kristīgā Tautas partija (Христиандық халық партиясы) деп өзгертті, бірақ көп нәтижеге қол жеткізе алмады. Соңында ол Kristīgi demokrātiskā savienība (Христиандық демократиялық одақ) тағы бір партиямен бірікті. Халық фронты 1999 жылдың 9 қазанында өткен 9-шы съезінде өзін таратып жіберді.
In June 1993, Latvia held the first elections of the parliament since the restoration of independence. Weakened by economic difficulties and defections of many politicians, the Godmanis led Tautas fronte received just 2.62% of the popular vote and gained no seats in the new parliament. It attempted to reinvent itself as a Christian democratic party and changed its name to Kristīgā Tautas partija (Christian People's Party) but without much success. Eventually, it merged with another party, Kristīgi demokrātiskā savienība (Christian Democratic Union). The People's Front finally dissolved itself on 9 October 1999 during its 9th congress.
Мұра
Таутас фронтының барлық немесе көбісі саяси мақсаттарына қол жеткізілді. Латвия қазір тәуелсіз мемлекет, латыш тілі – жалғыз мемлекеттік тіл. Бұрын социалистік және Кеңес Одағына бағытталған экономикасы мен саясаты енді еркін нарыққа және Еуропаға бағдарланған. 1990 жылдардың ортасындағы экономикалық қиындықтар кезінде «Таутас фронты» өз қызметін тоқтатқанымен, оның көптеген бұрынғы белсенділері бүгінгі Латвияда маңызды рөл атқарады. Латвия Халық фронты мұражайы Ригадағы Vecpilsētas iela 13/15 мекенжайындағы, мемлекетке тиесілі бұрынғы кеңселерінде орналасқан.
All or almost all the political goals of Tautas fronte have been achieved. Latvia is now an independent country, with Latvian as the only official language. Its economy and politics, formerly socialist and oriented towards the Soviet Union, is now free market and European oriented. While Tautas fronte itself ceased to exist during the economic difficulties of the mid 1990s, many of its former activists have important roles in today's Latvia. The Museum of the Popular Front of Latvia is located in its former offices, which are owned by the state, in Vecpilsētas iela 13/15 in Riga.