Кіріспе

Латвияның біріккен әскери күштері

Тәуелсіздік соғысы, бейбіт уақытта (19191940)

Латвия қарулы күштері алғаш рет 1918 жылдың қараша айында Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа мемлекет жарияланғаннан кейін құрылды, ал Латвия қарулы күштерінің (1919–1940) [lv] ресми құрылуы 1919 жылдың 10 шілдесінде болды, сол кезде Латвия уақытша үкіметіне адал болған Солтүстік Латвия бригадасы [lv] және Оңтүстік Латвия бригадасы [lv] біріктірілді. Тәжірибелі генерал Давидс Симансонс бірінші бас қолбасшы болып тағайындалды. Латвия Тәуелсіздік соғысының соңында Латвия армиясы 69 232 адамнан тұрды. Жабдықталу тұрғысынан, Латвия әскері алғашқы тәуелсіздік кезеңінде (1919–1940 жж.) көбінесе британдық қару-жарақпен жабдықталды. 1930 жылдары латвиялық жаяу әскердің орташа салдатының қыс айларында 31,4 кг, ал жаз айларында шамамен 29,1 кг жабдық тасыған деген сенім бар. Негізгі қызметтік мылтық – британдық үлгідегі 1914 Enfield болды, ал жаяу әскерге берілетін стандартты оқ-дәрі мөлшері 45 оқтан тұрды, калибрі .303 (7,7 мм). Сонымен қатар, әскерлерде үш түрлі қол гранатасы болды (қорғануға, шабуылға және мылтық гранаталары). Латвия армиясы әр түрлі калибрлі пулеметтерді алудың әр түрлі жолдарымен иеленді: Тәуелсіздік соғысы кезінде жаудан алынған трофейлер, одақтастардың сыйлықтары және кейінгі мемлекеттік сатып алулар. Жеңіл пулеметтерге француздық Chauchat, даттық Madsen және британдық Lewis пулеметі (Латвия армиясының негізгі жеңіл пулеметі) кірді. Негізгі ауыр пулемет – британдық Vickers пулеметі, калибрі .303 (7,7 мм) болды, бірақ армияда ресейлік ПМ М1910 пулеметтері де резервте сақталды. Жалпы, Латвия армиясында барлық калибрлі автоматты қарулар жетіспеді, ал болғандары Екінші дүниежүзілік соғыстың басына қарай көнеріп қалды (қызметтегі қарулардың көп бөлігі Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған). Ауыр қару-жарақ тұрғысынан, Латвия әскері әр түрлі калибрлі шамамен 400 артиллериялық құралды сатып алды (олардың көпшілігі тозығы жеткен және ескірген). Жаяу әскерін қолдау үшін негізгі артиллериялық құрал – британдық Ordnance QF 18 фунттық далалық зеңбірегі және британдық QF 4,5 дюймдік гаубицасы болды, сонымен қатар француз, неміс және орыс артиллериясының бірнеше түрлері резервте сақталды. Танкіге қарсы қару ретінде 1938 жылы армия Австрияның 47 мм Cannone da 47/32 танкіге қарсы зеңбірегін алды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы танкілерге қарсы тиімді болды. Жаяу әскерге арналған минометтер үшін 1930 жылдардың соңында Финляндиядан бірқатар 81 мм минометтер сатып алынды, бірақ олардың қаншасы жеткізілгені және Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда қолданысқа енгені белгісіз. Жеке жабдықтар тұрғысынан стандартты шлемдер M1916/18 Stahlhelms немесе Adrian шлемдері болды. Көлік құралдары тұрғысынан Латвия әскерінде моторизация жетіспеді, сондықтан олар логистикалық қажеттіліктерінің көп бөлігі үшін теміржол мен ат арбаларына сүйенуге мәжбүр болды. Әскери басшылық 1930 жылдардың соңында аз мөлшерде автомобильдер, жүк көліктері, артиллериялық тракторлар мен мотоциклдер сатып алып, бұл мәселені шешуге тырысты, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Латвия әскерінің аз бөлігі ғана моторизацияланған көліктерге қол жеткізді. Қарулы көліктер тұрғысынан Латвия әскерінде алты бронепоезд, Carden Loyd танкеті, жеті бронеавтомобиль және әр түрлі конструкциядағы және жауынгерлік қабілетке ие 24 танк болды. Әуе күштері тұрғысынан, Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Латвия әуе күштерінде шамамен 30 истребитель және 24 барлаушы ұшақ болды, олардың тек бір бөлігі салыстырмалы түрде заманауи Gloster Gladiator истребительдері, 24 оқу және 6 гидроұшақ болды. Осылайша, соғыстар аралығындағы Латвия әскері жабдықтары мен саны жағынан Эстония, Литва және Финляндия сияқты басқа Балтық елдерімен салыстыруға болады. Қарулы күштерге еріктілер ұйымы "Aizsargi" да қолдау көрсетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Балтық елдерін басып алу (1939-1991)

Дегенмен, Латвия және Балтық мемлекеттерінің басқа да әскерлері үшін Екінші дүниежүзілік соғыстың алдындағы ең маңызды мәселе және кемшілік – аймақта жаңа соғыс болған жағдайда барлық Балтық мемлекеттері арасында тиімді әскери ынтымақтастықты ұйымдастыра алмауы болды. Латвиялық басшылық аралық кезеңде Эстония немесе Литва армияларымен күштерді үйлестіруге аса мән бермеді, сондықтан Латвия әскері өз әрекеттерін және доктринасын солтүстіктегі (Эстония) немесе оңтүстіктегі (Литва) елдер не істеп жатыр дегенге қарамастан, толық оқшаулықта жоспарлады. Бұл, нәтижесінде, нацистік Германия мен Кеңес Одағына қарсы қорғаныс жоспарларын жасаудағы қате және күмәнді шешімдерге әкелді (осы екі мүмкін агрессорға қарсы жеке жоспарлар жасалған еді), себебі Латвияның жоғары басшылығы осындай қақтығыс басталғанда көрші елдер қалай әрекет ететініне сенімді болған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және содан кейін көптеген бұрынғы әскерилер Кеңес Одағының жалғасқан оккупациясына қарсы күрескен антисоветтік Ұлттық партизандық қарсылық қозғалысының қатысушылары болды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін (1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Қазіргі латыш қарулы күштерінің бастауы 1991 жылғы 23 тамызда Латвия Ұлттық гвардиясы немесе Земессардзе құрылған кезге саяды. Ол Латвия тәуелсіздігі қайта жақтанғаннан кейін құрылған алғашқы ұйымдастырылған қорғаныс күші болды. Басқа совет республикаларынан өзгеше, бұл Балтық елдеріндегі әскери күштердің бірі, ол Балтық әскери округінен құрылмаған. Бастапқыда, жаңадан құрылған қорғаныс күштері АҚШ, Ұлыбритания, Швеция сияқты елдердің көмегімен НАТО стандарттары бойынша үлгіленді. Қарулы күштер тарихындағы маңызды оқиға – 1999 жылы Мүшелік әрекет жоспарына қол жеткізгеннен кейін, 2004 жылғы 29 наурызда Солтүстік Атлантика шарты ұйымына (НАТО) қосылуы. 2002 жылы Прага саммитінде Латвия мен тағы алты елге мүшелікке шақыру жолданды. Бұрын Латвия 1991 жылы Солтүстік Атлантика ынтымақтастығы кеңесін құрған және 1994 жылы «Бейбітшілік үшін серіктестік» бағдарламасына қатысқан. 1990 жылдардан бері NAF қызметкерлері бірқатар бейбітшілік сақтау, оқу және қолдау миссияларына қатысты: 1996 жылдан 2004 жылға дейін Босния және Герцеговинадағы НАТО тұрақтандыру күштері (SFOR); 2000 жылдан 2009 жылға дейін Косово күштері (KFOR); 2005 жылдан 2006 жылға дейін Ирактағы НАТО оқу миссиясы (NTM I); 2003 жылдан 2015 жылға дейін НАТО Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштері (ISAF); 2015 жылдан 2021 жылға дейін «Қатаң қолдау» миссиясы және тағы да басқалары. 2007 жылы Латвияда мерзімді шақыру жойылды, кәсіби, ерікті негіздегі қызмет моделіне көшті. Алайда, 2014 жылы Ресей-Украина соғысы басталғаннан кейін, міндетті әскери қызметті қайта енгізу туралы ұсыныстар қайта жанданды, ал 2022 жылы Ресейдің Украинаға толыққанды басып кіруі осы үрдісге күшті серпіліс берді, NAF және Қорғаныс министрлігінің жоғары басшылығының бастапқы күмәндануына қарамастан. 2022 жылдың шілдесінде Қорғаныс министрі Артис Пабрикс 2023 жылдың қаңтарынан бастап ерікті негізде, ал кейіннен 18-27 жас аралығындағы ерлер үшін міндетті түрде әскери қызметті қайта енгізу жоспарын жариялады. Латвия үкіметі қыркүйек айында жоспарды мақұлдады, ал келесі қадам – Сеймнің бекітуі. Үкімет сонымен қатар 2023-2028 жылдарға арналған ауыспалы кезеңді, қызмет мерзімінің 10 айды құралатынын және 26 жасқа дейін қызметті кейінге жылдыру мүмкіндігін де қолдады. Балама қызмет түрлеріне 5 жыл бойы Ұлттық гвардия бөлімінде жартылай штат бойынша қызмет ету, денсаулық жағдайына байланысты әскери қызметке жарамсыз жандар үшін азаматтық қызмет немесе студенттерге арналған арнайы әскери курстар кіреді.

Қызметкерлер

Латвия Ұлттық Қарулі Күштері тұрақты әскер, Ұлттық гвардия және резервтен тұрады. 2007 жылдың 1 қаңтарында мерзімді шақыру жойылды және содан бері тұрақты әскер тек кәсіби сарбаздардан құралған. Сарбазға талапкерлердің жасы 18-ге толған болу керек. 2018 жылдың маусым айына қарай 5500 әскери қызметші, 8000 ұлттық гвардияшы болды.

Әскерге шақыру

2023 жылдың 5 сәуірінде Латвия Украинадағы Ресейдің жалғасып жатқан басқыншылығына жауап ретінде міндетті ұлттық қорғаныс қызметін қайта енгізу туралы шешім қабылдады. Бірінші ерікті әскери шақыру 2023 жылдың 1 шілдесінде басталады, ал еріктілер 2023 жылдың 15 мамырына дейін тіркелуі керек. Заң екі түрлі қызмет көздейді: әскери және баламалы (азаматтық) қызмет. 2004 жылдың 1 қаңтарынан кейін туған еркектер міндетті қызметке алынады, ал 18-27 жас аралығындағы еркектер мен әйелдер ерікті түрде тіркеле алады. Заң белгілі бір адамдарды босатады, олардың ішінде денсаулық жағдайы қызмет талаптарына сай келмейтіндер, балаларының жалғыз қамқоршылары, күтіп отырған жақындарының жалғыз күтушілері және егер олар екі елдің азаматы болса, басқа елде қызмет өткергендер.

Халықаралық ынтымақтастық

Ұлттық қорғанысты қамтамасыз етумен қатар, ҰҚ басқа одақтастарға төнген қауіп-қатерлерге және халықаралық дағдарыстарға да дереу ден қояды. Латвия Эстония және Литвамен бірлесіп BALTBAT жаяу әскер батальоны мен BALTRON әскери-теңіз эскадрильясында ынтымақтасады, олар бейбітшілік сақтау операцияларына дайын. Қазіргі таңда Латвия әскери күштерінің мүмкіндігі болмағандықтан, НАТО Латвияның әуе кеңістігін күзетуге және қорғауға қатысып отыр. Осы мақсатта Литвада әр түрлі елдерден кезегімен ауысатын, екі немесе үш ай сайын жаңа тобы келiп, барлығы төрт НАТО истребителiнен тұратын күш орналасқан, ол үш Балтық мемлекетін де қамтиды (Балтық әуе қорғау жүйесін қараңыз).

Жаңғырту

Солтүстік Атлантикалық келісім ұйымына (НАТО) қосылғаннан кейін Латвия өзінің мүмкіндіктері шегінде ортақ қорғанысты күшейтуге міндеттелді. Осы мақсатта, әрбір НАТО мүше мемлекеті жылдам жауап беретін, жақсы қаруланған және жабдықталған, НАТО-ның шекарасынан тыс жерде операциялар жүргізе алатын әскери құрамаларын жібереді. НАТО-ға қосылғаннан кейін Латвияның қорғаныс жүйесінің негізі толық аумақтық қорғаныстан ұжымдық қорғанысқа көшті. Латвия НАТО құрылымдарына толық интеграцияланған, шағын, бірақ жоғары кәсіби дайындыққа ие әскер бөлімдерін алды. Ұлттық қарулы күштердің (ҰҚК) әскери қызметшілері 1996 жылдан бері халықаралық операцияларға қатысып келеді. Халықаралық операцияларға ҰҚК-нің қатысуын жеңілдету және күшейту үшін арнайы бөлімшелер (мысалы, әскери медицина қызметкерлері, әскери полиция, жарылмаған оқ-дәрілерді зейінсіздендірушілер, әскери су астындағы диверсанттар және арнайы күштер) құрылды. Ядролық ластануды анықтау және жою бөлімін құруға ерекше назар аударылды.