Юстинос Палецкис: Литвалық кеңестік саяхатшы, журналист және саяси қайраткер

Кіріспе

Литвалық кеңестік жазушы, журналист және саясаткер Юстас Палецкис (22 қаңтар 1899 [ескі стиль бойынша 10 қаңтар 1899] – 26 қаңтар 1980) – литвалық кеңестік жазушы, журналист және саясаткер. Ол Литваға Кеңес әскерлері басып кіргеннен кейін, Литва номиналды түрде тәуелсіздігін сақтап тұрғанда, 1940 жылдың 17 маусымынан 3 тамызына дейін Литваның атқарушы президенті болды. Содан кейін ол 1967 жылға дейін Литва КСР-інің мемлекет басшысы қызметін атқарды.

Өмір және мансап

Палекис 1899 жылы Тельшиде асыл текті темірші отбасында дүниеге келген. 1926–1927 жылдары Литваның ресми ақпарат агенттігі ELTA-ның директоры болды. Кейін Литваның үстем элитасына қарсылық танытты; осылайша ол 1940 жылы Совет Одағының елді басып алу жоспарында Литваның жетекшісі болуға лайықты кандидатқа айналды (Совет өкілі Владимир Деканозовқа бағынышты). Палекис 1930 жылдардың басынан-ақ Литва Коммунистік партиясымен байланыста болды. Совет Одағы елді басып алған кезде президент Антанас Сметона АҚШ-қа қашқаннан кейін премьер-министр Антанас Меркис президент міндетін атқарушы болды. Сметона елден кеткеннен кейін бір күн өткен соң Меркис Сметонаны ресми түрде қызметтен шеттетуін және президенттікке өзі кірісетінін мәлімдеді. Содан кейін ол Палекисті премьер-министр етіп тағайындады. Меркис өзі де отставкаға кетіп, Палекис президент міндетін атқарушы болды. Бұл қадамдар қазір заңсыз және конституцияға қайшы деп есептеледі, өйткені Сметона ешқашан отставкаға кеткен жоқ. Литва үкіметінің тізілімдері Палекисті заңды президент деп танымайды. Ол кезде Литва Совет әскерлерімен басылып алынған еді. Палекисті премьер-министр қызметіне тағайындау Каунастағы Совет елшілігінің бұйрығымен жасалды. Мәскеуден келген мамандардың көмегімен Совет Одағының сыртқы істер министрінің орынбасары Владимир Деканозов Литва Коммунистік партиясы арқылы жұмыс істеді, ал Палекис басқарған министрлер кабинеті әкімшілік функцияларды орындады. Деканозов пен Палекис алғашқы «Халық үкіметіне» коммунистер емес бірнеше адамдарды тартты. Совет Одағы Балтық елдерін аннексиялауын заңдылыққа орай тырысты. Сондықтан Мәскеу Палекис үкіметіне 14–15 шілдеде «Халық Сейміне» сайлау өткізуді бұйырды. Дауыс берушілерге тек коммунистер мен олардың одақтастарынан тұратын бір ғана кандидаттар тізімі ұсынылды. 21 шілдеде Халық Сеймі жиналғанда, оның бір ғана мәселесі болды – Литваны Совет Республикасы деп жариялау және Совет Одағына қабылдау туралы қаулы, ол бірауыздан қабылданды. Бірнеше күннен кейін Мәскеу бұл өтінішті «қабылдады», осылайша Литва Мәскеудің ықпалынан тәуелсіз социалистік революция жасап, Совет Одағына қабылдауды сұрады деген ресми тұжырымды нығайтты. 1990 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Литва Сметона ешқашан отставкаға кетпегендіктен, Меркис пен Палекистің президенттікке заңды құқығы болмағанын, Совет аннексиясына әкелген барлық әрекеттерді күшсіз деп санайды. Палекис 1967 жылға дейін Литва КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасының төрағасы болды. Алайда, нақты билік сол кездегі жергілікті Коммунистік партия басшысы Антанас Сничкустің қолында болды. Мемлекет басшысы ретінде Палекис дербес түрде тәуелсіз Литваның бірнеше қайраткерлерін жаппай депортациялауға рұқсат беретін бұйрықтарға қол қойды. Оның келісімімен Меркис пен Сыртқы істер министрі Юозас Урбшис Ресей КСР-іне депортацияланды. Интеллигенция мен Литва элитасы жау деп есептелді және алғашқылардың бірі болып депортацияға немесе өлім жазасына кесілді. Литвадағы НКВД қызметкерлерімен (М. Гедвилас, М. Микис) тығыз байланыста жұмыс істеді. Палекис құжаттарға қол қойып, Совет Ресейінің өкілі ретінде депортацияларға жауапкершілікті мойнына алды. 1940–1953 жылдары шамамен 132 000 литвалық КСРО-ның шалқары аймақтарына – Сібірге, Солтүстік Мұзды мұхиты аймағына және Орталық Азияға депортацияланды. Депортацияланғандардың 70%-дан астамы әйелдер мен балалар еді. Осы кезеңде тағы 200 000 адам түрмеге қамалды. Олардың 150 000-ға жуығы Сібірде орналасқан ГУЛАГ лагерьлеріне жіберілді. Ол 1966 жылдан 1970 жылға дейін Ұлттар Кеңесінің төрағасы болды. Оның ұлы Юстас Винкас Палекис – саясаткер және Еуропалық парламент депутаты, белсенді саясаткер. Палекиске Совет Одағының Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Paleckis was born in Telšiai in 1899 in to the family of a blacksmith of noble origin. In 1926–1927, he was a director of the Lithuanian official news agency, ELTA. He later voiced opposition to the ruling elite in Lithuania; in this way, he became a suitable candidate for the Lithuanian communists (subordinate to Soviet envoy Vladimir Dekanozov) to become the leader of Lithuania in the Soviets' planned takeover of the country in 1940. Paleckis had connections to the Lithuanian Communist Party from the early 1930s. After President Antanas Smetona fled to the US when the Soviet Union occupied the country, Prime Minister Antanas Merkys became acting president. A day after Smetona left the country, Merkys announced he had formally ousted Smetona and taken over the presidency himself. He then appointed Paleckis prime minister. Merkys himself resigned, making Paleckis acting president as well. These moves are now considered illegal and unconstitutional, since Smetona never resigned. As such, Lithuanian government records do not recognize Paleckis as a legitimate president. By this time, Lithuania had been occupied by Soviet troops. Paleckis' appointment as Prime Minister was made under orders form the Soviet embassy in Kaunas. Aided by specialists sent in from Moscow, Soviet deputy foreign minister Vladimir Dekanozov worked through the Lithuanian Communist Party, while the cabinet of ministers, headed by Paleckis, served an administrative function. Dekanozov and Paleckis brought a number of non Communists into the first "People's government". In order to save face, the Soviet Union attempted to cover its annexation of the Baltic States with a cloak of legality. Therefore, Moscow ordered the Paleckis government to carry out elections for a "People's Seimas" on 14–15 July. Voters were presented with a single list of candidates containing only Communists and their allies. When the People's Seimas met on 21 July, it had only one order of business—a resolution declaring Lithuania a Soviet republic and requesting admission to the Soviet Union, which was unanimously carried. A few days later, Moscow "accepted" the request—thus giving credence to the official line that Lithuania had carried out a socialist revolution independent of Moscow's influence and requested admission to the Soviet Union. Since regaining independence in 1990, Lithuania has maintained that since Smetona never resigned, Merkys and Paleckis had no legitimate claim to the presidency, rendering all acts leading up to the Soviet annexation ipso facto void. Paleckis remained as head of state, a post which was named Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet of the Lithuanian SSR, until 1967. However, the real power now lay with local Communist Party boss Antanas Sniečkus. As a head of state, Paleckis personally signed orders authorizing the mass deportation of several figures from independent Lithuania. With his agreement, Merkys and Minister of Foreign Affairs Juozas Urbšys were deported to the Russian SFSR. The intelligentsia and Lithuania's elite were considered as enemies and were among the first sentenced to deportation or death. He worked closely with NKVD residents in Lithuania (M. Gedvilas, M. Mickis). Paleckis signed documents and, as a representative of Soviet Russia, took responsibility for the deportations. During 1940–1953, some 132,000 Lithuanians were deported to remote areas of the USSR: Siberia, the Arctic Circle zone and Central Asia. More than 70% of the deportees were women and children. During the same period, another 200,000 people were imprisoned. Some 150,000 of them were sent to the Gulags, situated mostly in Siberia. He served as Chairman of the Soviet of Nationalities from 1966 to 1970. His son Justas Vincas Paleckis is a politician and Member of the European Parliament and an active politician. Paleckis was also awarded the Hero of Socialist Labour of the Soviet Union.