1987-1991 жылдардағы Балтық елдерінің тәуелсіздік күресі

Кіріспе

Балтық мемлекеттерінің тәуелсіздік қозғалысы (1987–1991)
1980 жылдардың аяғындағы Балтық мемлекеттеріндегі төңкеріс

Әншіл төңкерісі – 1987 жылдан 1991 жылға дейінгі кезеңдегі оқиғалар тізбегі, нәтижесінде Эстония, Латвия және Литваның үш совет оккупациясы астындағы Балтық елдерінің тәуелсіздігі қайта орнатылды. Бұл терминді эстондық белсенді және суретші Хайнц Вальк 1988 жылғы 10-11 маусымда Таллинн ән фестивалі алаңында өткен спонтанды кешкі ән демонстрацияларынан кейін бір апта өткенде жариялаған мақаласында қолданды.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үш Балтық елдері 1940 жылғы маусымда Сталиндік Кеңес Одағы тарапынан басып алынып, оккупацияланды, ал 1940 жылғы тамызда КСРО-ға ресми түрде қосылды. 1941–1944/45 жылдары нацистік Германияның оккупациясынан кейін, 1944–1945 жылдары үш ел Кеңес әскері тарапынан қайта басып алынды. 1985 жылы бұрынғы Кеңес Одағының соңғы басшысы Михаил Горбачев "гласность" ("ашықтық") және "перестройка" ("қайта құрылымдау") енгізіп, нашарлап бара жатқан Кеңес экономикасын жандандыруға және өнімділікті арттыруға, әсіресе тұтыну тауарлары, кооперативтік бизнесті либерализациялау және қызмет көрсету саласын дамытуға үміттенді. "Гласность" Кеңес Одағындағы саяси бостандықтарға қойылған шектеулерді алып тастады, бұл Кеңес Одағының орталық үкіметіне Ресейге жатпайтын аймақтарды, соның ішінде Балтық елдерін бақылауда ұстау қиындықтарын тудырды. Мәскеудегі Кеңес Одағының орталық үкіметі бұрын құпия сақтап келген, бірақ әлі мойындалмаған мәселелер жарияланды, бұл Эстония, Латвия және Литвада Кеңес режиміне наразылықты күшейтті. Ауғанстандағы соғыс және Чернобыльдегі ядролық апатпен бірге наразылықтар ашық түрде және саяси тұрғыдан шешуші мәселеге айналды. Эстониялықтар фосфат кенін өндіру сияқты ірі Кеңес жобаларында жұмыс істеу үшін келген шетелдік этникалық топтардың ағынынан туындаған ұлттық ерекшеліктеріне қауіп төндіретініне алаңдады. Батыс елдеріндегі эмигранттармен байланыс, әсіресе Эстонияда Финляндиямен бейресми қарым-қатынастар және батыс өмір салтын көрсеткен фин теледидары кеңінен тараған наразылыққа ықпал етті және 1980-жылдардың соңында диссиденттерге, ұлтшылдарға, діни қауымдастықтарға және қарапайым тұтынушыларға қарсы репрессиялар жеңілдеген кезде жаппай демонстрацияларға әкелді. Режимнің кең ауқымды либерализациясы ұлттық сезімталдықтарды ескермегеннен кейін Кеңес режиміне қарсы жаппай демонстрациялар басталды. Мәскеу, сөз бостандығы мен ұлттық символикаға (мысалы, 1940 жылға дейінгі жергілікті тулар) қойылған шектеулер алынғаннан кейін, орыс емес ұлттар КСРО құрамында қалады деп үміттенді. Алайда, жағдай осылай нашарлап, 1989 жылға қарай елдерді Кеңес Одағынан толық босату мақсатындағы науқандар басталды.

During World War II, the three Baltic countries were invaded and occupied by the Stalinist Soviet Union in June 1940, and formally annexed into the USSR in August 1940. Following the Nazi German occupation in 1941–1944/45, the three countries were reconquered by the Soviet army in 1944–1945. In 1985, the last leader of the former Soviet Union, Mikhail Gorbachev introduced glasnost ("openness") and perestroika ("restructuring"), hoping to stimulate the failing Soviet economy and encourage productivity, particularly in the areas of consumer goods, the liberalisation of cooperative businesses, and growing the service economy. Glasnost rescinded limitations on political freedoms in the Soviet Union, which led to problems for the Soviet central government in retaining control over non Russian areas, including the occupied Baltic countries. Hitherto unrecognised issues previously kept secret by the Soviet central government in Moscow were admitted to in public, causing further popular dissatisfaction with the Soviet regime in Estonia, Latvia and Lithuania. Combined with the war in Afghanistan and the nuclear fallout in Chernobyl, grievances were aired in a publicly explosive and politically decisive manner. Estonians were concerned about the demographic threat to their national identity posed by the influx of individuals from foreign ethnic groups to work on such large Soviet development projects as phosphate mining. Access to Western émigré communities abroad and, particularly in Estonia, informal relations with Finland, and access to Finnish TV showing the Western lifestyle also contributed to widespread dissatisfaction with the Soviet system and provoked mass demonstrations as repression on dissidents, nationalists, religious communities, and ordinary consumers eased substantially towards the end of the 1980s. Massive demonstrations against the Soviet regime began after widespread liberalisation of the regime failed to take into account national sensitivities. It was hoped by Moscow that the non Russian nations would remain within the USSR despite the removal of restrictions on freedom of speech and national icons (such as the local pre 1940 flags). However, the situation deteriorated to such an extent that by 1989 there were campaigns aimed at freeing the nations from the Soviet Union altogether.

Эстония

1987 жылдың ақпанында Кеңес үкіметі Лääне Виру округінде фосфорит қазуды жоспарлап отырғанын және оның қоршаған орта мен қоғам үшін катастрофалық салдарлары болуы мүмкін екенін жариялады. Бұл "Фосфорит соғысының" бастауы болды, ол қоғамдық экологиялық науқанға айналды. МРП АЕГ тобы 1987 жылдың 23 тамызында Молотов-Риббентроп келісімінің мерейтойына орай Таллин қаласының Ескі қаласындағы Хирвепаркте кездесу өткізді, соның ішінде келісімнің құпия хаттамасын жария ету және айыптау талаптары қойылды. Ало Маттисеннің "Бес патриоттық ән" сериясы 1988 жылдың мамыр айында Тарту поп-фестивалінде тұңғыш рет орындалды. Маусым айында Таллинде Ескі қала фестивалі өтті, ал фестивальдің ресми бөлігі аяқталғаннан кейін қатысушылар ән фестивалі алаңына көшіп, бірлесіп патриоттық әндерді спонтанды түрде шырқады. 1989 жылдың 23 тамызында Таллиннен Вильнюске дейін екі миллион адамнан құралған "Балтық жолы" атты адам тізбегі құрылды. Маттисеннің "Бес патриоттық әні" 1988 жылдың 26-28 тамызында Таллинде өткен Рок жаз фестивалінде қайтадан орындалды. 11 қыркүйекте "Эстония әндері" фестивалі ән фестивалі алаңында өтті. Эстонияның Жоғарғы Кеңесі 16 қарашада Эстонияның егемендігі туралы декларация қабылдады. 1991 жылы Мәскеудегі орталық үкімет пен Кеңес Армиясы Эстонияның тәуелсіздікке қадам басқанын тоқтатуға тырысқанда, Эстонияның жаңадан сайланған заң шығару органы, сондай-ақ сайланған халықтық парламент – Эстония Конгресі, Эстонияның тәуелсіз мемлекеттік ережесін қайта жариялады және Кеңес заңдарын жоққа шығарды. Қарусыз еріктілердің көптеген тобы парламент, радио және теледидар ғимараттарын Кеңес әскерлерінің кез келген шабуылынан қорғау үшін жиналды. Осы әрекеттердің нәтижесінде Эстония қан төгілмей тәуелсіздігін қайта алды. Тәуелсіздік 1991 жылдың 20 тамызының кешкісін түрлі саяси партиялар арасындағы келісімге қол жеткізілгеннен кейін жарияланды. Келесі күні таңертең, эстон теледидары хабарлағандай, Кеңес әскерлері Таллин телемұнарасына шабуыл жасауға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Коммунистік тәртіпті сақтаушылардың төңкеріс әрекеті Борис Ельцин басшылығымен Мәскеудегі жаппай демократиялық демонстрациялардың нәтижесінде сәтсіз аяқталды. 1991 жылдың 22 тамызында Исландия (1944 жылдан бері тәуелсіз мемлекет) Эстониямен дипломатиялық қарым-қатынас орнату туралы жариялады, осылайша Исландия 1991 жылы толыққанды қалпына келтірілген Эстонияның тәуелсіздігін ресми мойындаған алғашқы шетелдік ел болды. Бүгінде бұл оқиғаға арналған тақта Исланди väljak 1, яғни "Исландия алаңы 1" деп аталатын сыртқы қабырғасына орналасқан. Тақтада эстон, исланд және ағылшын тілдерінде: "Исландия Республикасы 1991 жылдың 22 тамызында Эстония Республикасының тәуелсіздігін алғашқы болып мойындады" деп жазылған. Кейбір басқа елдер Эстонияның Кеңес Одағына қосылуын мойындамады.

The Soviet government's plan to excavate phosphorite in the Lääne Viru county with potentially catastrophic consequences for the environment and society was revealed in February 1987. That started the "Phosphorite War", a public environmental campaign. The MRP AEG group held the Hirvepark meeting in the Old Town of Tallinn at the anniversary of Molotov–Ribbentrop Pact on 23 August 1987, demanding to disclose and condemn its secret protocol. The "Five Patriotic Songs" series by Alo Mattiisen premiered at the Tartu Pop Festival in May 1988. In June the Old Town Festival was held in Tallinn, and after the official part of the festival, the participants moved to the Song Festival Grounds and started to sing patriotic songs together spontaneously. The Baltic Way, a human chain of two million people, spanned from Tallinn to Vilnius on 23 August 1989. Mattiisen's "Five Patriotic Songs" were performed again at the Rock Summer festival in Tallinn held on 26–28 August 1988. The Song of Estonia festival was held at the Song Festival Grounds on 11 September. The Supreme Soviet of Estonia issued the Estonian Sovereignty Declaration on 16 November. In 1991, as the central government in Moscow and the Soviet Army attempted to stop the Estonian progress towards independence, the newly elected legislature of Estonia together with an elected grassroots parliament, Congress of Estonia, proclaimed the restoration of the independent state of Estonia and repudiated Soviet legislation. Large groups of unarmed volunteers went to shield the parliament, radio and TV buildings from any attacks by Soviet troops. Through these actions Estonia regained its independence without any blood shed. Independence was declared on the late evening of 20 August 1991, after an agreement between different political parties was reached. The next morning Soviet troops, according to Estonian TV, attempted to storm Tallinn TV Tower but were unsuccessful. The Communist hardliners' coup attempt failed amidst mass pro democracy demonstrations in Moscow led by Boris Yeltsin. On 22 August 1991, Iceland (independent country since 1944) announced the establishment of diplomatic relations with Estonia, and Iceland thus became the first foreign country to formally recognise the fully restored independence of Estonia in 1991. Today, a plaque commemorating this event is situated on the outside wall of the Foreign Ministry, which is on Islandi väljak 1, or "Iceland Square 1". The plaque reads; "The Republic of Iceland was the first to recognise, on 22 August 1991, the restoration of the independence of the Republic of Estonia", in Estonian, Icelandic and English. Some other nations did not recognise the annexation of Estonia by the Soviet Union.

Латвия

1980 жылдардың екінші жартысында Михаил Горбачев КСРО-да гласность пен перестройқаны енгізген кезде, бұл Совет Одағындағы бостандыққа шектеулерді азайтып, советтік режимге қарсылық үшінші Латвия Ұлттық оянуына ұласты, ол 1988 жылдың ортасындағы шыңына жетті. 1986 жылы КСРО Латвияның ең ірі Даугава өзенінде тағы бір су электр стансасын салуды жоспарлап отырғаны және Ригада метро құрылысы туралы шешім қабылданғаны жұртшылыққа кеңінен белгілі болды. Мәскеудің бұл екі жобасы Латвияның ландшафты мен мәдени-тарихи мұрасын жоюы мүмкін еді. Баспасөз журналистері халықты осы шешімдерге қарсы наразылық білдіруге шақырды. Халық дереу ден қойды, нәтижесінде 1987 жылдың 28 ақпанында Қоршаған ортаны қорғау клубы құрылды. 1980 жылдардың екінші жартысында Қоршаған ортаны қорғау клубы аймақтағы ең беделді бұқаралық қозғалыстардың біріне айналып, Латвияның тәуелсіздігін қайта жаңғырту талаптарын көтерді. 1987 жылдың 14 маусымында 1941 жылғы депортациялардың жылдығына орай, бір жыл бұрын құрылған «Хельсинки-86» адам құқықтары тобы, халықты Азаттық монументіне (Латвияның тәуелсіздігінің символы, 1935 жылы орнатылған) гүлдер қоюға ұйымдастырды. Бұл оқиға Ұлттық оянудың бастауы ретінде кеңінен танылды. Дегенмен, 1985 жылғы Латвияның Ән және би фестивалі де кейде осылай аталды, өйткені хорлар Харальдс Меднис дирижерлік еткен «Gaismas pils» әнін орындауға сұрағаннан кейін басты шарадан кейін орындалды. Фестивальдің тұрақты әні болған, еркін латыш мемлекетінің қайта жаралуы туралы айтатын бұл ән репертуардан алынып тасталды, ал кеңес билігіне ұнамайтын дирижер жабылу концертінде шеттетілді. Ол хордың шақыруымен өз орнынан тұрып, «Gaismas pils» әні тікелей эфирде Рига теледидарынан көрсетілді. 1988 жылдың 1-2 маусымында Жазушылар одағының съезі өтті, онда қоғамды демократияландыру, Латвияның экономикалық тәуелсіздігі, КСРО-дан иммиграцияны тоқтату, индустрияны өзгерту және латыш тілінің құқықтарын қорғау мәселелері талқыланды. Осы конференция барысында соғыстан кейінгі Латвияда алғаш рет 1939 жылдан кейін Латвияның тағдырын анықтаған Молотов-Риббентроп пактісінің құпия хаттамасы жарияланды. Жазушылар одағының съезі қоғамдық пікірді қоздырып, ұлттық қайта жаңғыру процесіне қосымша серпін берді. 1988 жылдың жазында қайта жаңғыру кезеңінің ең маңызды екі ұйымы – Латвия Халық фронты және Латвия Ұлттық тәуелсіздік қозғалысы (ЛҰТҚ) құрыла бастады. Содан кейін радикалды көзқарасты ұстанатын Азаматтар Конгресі кеңес өкілдеріне толыққанды мойынсұнбауға шақырды. Бұл ұйымдардың барлығы демократия мен тәуелсіздікті қалпына келтіруді ортақ мақсат етіп қойды. 1988 жылдың 7 қазанында Латвияның тәуелсіздігі мен заңды сот жүйесін орнатуды талап ететін жаппай халықтық демонстрация өтті. 8 және 9 қазанда Латвия Халық фронтының бірінші съезі өтті. 200 мың мүшесі бар бұл ұйым тәуелсіздікке оралудың басты өкіліне айналды. 1989 жылдың 23 тамызында Молотов-Риббентроп пактісінің 50 жылдығына орай үш Балтық елдерінің Халық фронттары «Балтық жолы» атты үлкен бірлік демонстрациясын өткізді. Таллиннен Ригаға, Вильнюске дейін адамдардың ұзын «тізбегі» құрылды. Бұл халықтың Кеңес Одағынан тәуелсіздікке шақыруының символы болды. 1990 жылдың 18 наурызында Жоғарғы Кеңеске жаңа сайлаулар өтті, онда тәуелсіздікті жақтаушылар жеңіске жетті. 1990 жылдың 4 мамырында Латвия КСР-інің жаңа Жоғарғы Кеңесі «Тәуелсіздік декларациясы» деген қаулыны қабылдады, онда соғысқа дейінгі Латвия мемлекетін және 1922 жылғы Конституцияны қалпына келтіру туралы айтылды. Алайда, 1991 жылдың қаңтарында коммунистік саяси күштер кеңес билігін қайта орнатуға тырысты. Жаңа құрылтайды күшпен құлатуға әрекет жасалды. Латвиялық наразылар кеңес әскерлерінің стратегиялық позицияларды қайта басып алуына жол бермеді, бұл оқиғалар «Баррикадалар күндері» деп аталды. 1991 жылдың 19 тамызында Мәскеуде төңкеріс жасауға бағытталған сәтсіз әрекет болды, бірақ Ресейдегі демократияны жақтаған үлкен демонстрациялардың арқасында шағын топ кеңес функционерлері билікті қайта ала алмады. Бұл оқиға Латвияның тәуелсіздікке қадам басуына себеп болды. Төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін 1991 жылдың 21 тамызында Латвия Республикасының Жоғарғы Кеңесі 1990 жылдың 4 мамырында жарияланған толық тәуелсіздікке өту кезеңі аяқталғанын жариялады. Осылайша, Латвия толық тәуелсіз мемлекет болып жарияланды, оның құқықтық негізі 1940 жылдың 17 маусымындағы оккупацияға дейінгі мемлекеттік ережеге дейін жетеді.

During the second half of the 1980s as Mikhail Gorbachev introduced glasnost and perestroika in the USSR, which rolled back restrictions to freedom in the Soviet Union, aversion to the Soviet regime had grown into the third Latvian National Awakening, which reached its peak in mid 1988. In 1986, it became widely known to the public that the USSR was planning to build another hydroelectric power plant on Latvia's largest river Daugava, and that a decision had been made to build a metro in Riga. Both of these projects planned by Moscow could have led to the destruction of Latvia's landscape and cultural and historical heritage. In the press journalists urged the public to protest against these decisions. The public reacted immediately, and in response, the Environmental Protection Club was founded on 28 February 1987. During the second half of the 1980s, the Environmental Protection Club became one of the most influential mass movements in the region and began to make demands for the restoration of Latvia's independence. On 14 June 1987, the anniversary of the 1941 deportations, the human rights group "Helsinki 86", which had been founded a year earlier, organized people to place flowers at the Freedom Monument (Latvia's symbol of independence, which was erected in 1935). This is widely cited as the beginning of the National Awakening. However, the Latvian Song and Dance Festival of 1985 also had been sometimes named as such for choirs requesting and performing the song Gaismas pils conducted by Haralds Mednis after the main event. The song, which speaks about the rebirth of a free Latvian nation, usually a staple of the festival, had been removed from the repertoire; the conductor, disliked by Soviet authorities, was sidelined at the closing concert. He was called from his seat by the choir and 'Gaismas pils' was performed, airing live on Riga Television. On 1 and 2 June 1988, the Writers' Union held a congress during which the democratization of society, Latvia's economic sovereignty, the cessation of immigration from the USSR, the transformation of industry, and the protection of Latvian language rights were discussed by delegates. Over the course of this conference, for the first time in post war Latvia, the secret protocol of the Molotov–Ribbentrop Pact, which had determined Latvia's fate after 1939, was publicly acknowledged. The congress of the Writers' Union stirred up public opinion and provided an additional stimulus for the general process of national revival. In the summer of 1988, two of the most important organizations of the revival period began to assemble themselves—the Latvian People's Front and the Latvian National Independence Movement (LNIM). Soon afterwards the more radically inclined Citizens' Congress called for complete non compliance with the representatives of the Soviet regime. All of these organisations had a common goal: the restoration of democracy and independence. On 7 October 1988, there was a mass public demonstration, calling for Latvia's independence and the establishment of a regular judicial order. On 8 and 9 October the first congress of the Latvian People's Front was held. This organization, which attracted 200,000 members, became the main representative of the return to independence. On 23 August 1989, the fiftieth anniversary of the Molotov–Ribbentrop Pact, the People's Fronts of all three Baltic countries held a huge demonstration of unity—the "Baltic Way". A long human "chain" from Tallinn through Riga to Vilnius was assembled. This was a symbolic demonstration of the people's call for independence from the Soviet Union. New elections to the Supreme Soviet took place on 18 March 1990, in which the supporters of independence gained a victory. On 4 May 1990, the new Supreme Soviet of the Latvian SSR adopted a motion, "Declaration of Independence", which called for the restoration of the inter war Latvian state and the 1922 Constitution. In January 1991, however, pro communist political forces attempted to restore Soviet power. With the use of force, attempts were made to overthrow the new assembly. Latvian demonstrators managed to stop the Soviet troops from re occupying strategic positions, and these events are known as the "Days of the Barricades". On 19 August 1991, an unsuccessful attempt at a coup d'état took place in Moscow when a small group of prominent Soviet functionaries failed to regain power due to large pro democracy demonstrations in Russia. This event resulted in Latvia swiftly moving toward independence. After the coup's failure, the Supreme Soviet of the Latvian Republic announced on 21 August 1991, that the transition period to full independence declared on 4 May 1990 had come to an end. Therefore, Latvia was proclaimed a fully independent nation whose judicial foundation stemmed back to the statehood that existed before the occupation on 17 June 1940.

Литва

1956-1987 жылдар аралығында Кеңес үкіметіне ашық қарсылық көрсету сирек болды. 1970-1980 жылдары бұл жағдай күшейді. 1972 жылы Каунаста болған оқиғалар осыған мысал бола алады. Көптеген танымал әншілер өз әндерінің мәтіні ретінде Бернардас Бразджионис немесе Юстинас Марцинкевичус сияқты ұлтшыл ақындардың өлеңдерін жиі пайдаланды. 1987 жылы өткен «Rock March» акциясы халық арасында осы мәселеге қатысты сананы арттырды. 1987 жылы түрлі ұйымдар (көбінесе экологиялық) құрылды. 1988 жылдың 3 маусымында «Sąjūdis» саяси және әлеуметтік қозғалысы құрылды. Бұл қозғалыстың бастамашыларының кейбіреуі 1987 жылы құрылған экологиялық ұйымдардың белсенді мүшелері болды (мысалы, Зигмас Вайшвила, Гинтарас Сонгайла). Бастапқыда бұл ұйым үкіметті қолдады, бірақ сол жылдың күзінде Литва бойынша өсімге байланысты ол КПЛ-ге қарсы күшке айналды. Осыған жауап ретінде «Sąjūdis» ұйымы орталықтандырылды. Үкіметке қарсы белсенді ұлтшыл оппозиция (көбінесе Литваның бостандық лигасы) түрлі қоғамдық наразылықтар ұйымдастырды. Олардың ең танымал наразылығы 1988 жылдың 28 қазанында болды, ол зорлықпен таратылды. Бұл оқиғадан кейін туған халықтың ашуы Литва Коммунистік партиясында (соның ішінде бір жылдан астам қызмет еткен партияның бірінші хатшысы Рингаудас Сонгайла) отставкаға кетуіне және олардың орнына жайлырақ мүшелердің келуіне әкелді. КПЛ басшылығы өзгергеннен кейін, 1988 жылдың 21 қазанында бұрын көркем өнер мұражайы ретінде пайдаланылған Вильнюс соборын католик қауымына қайтару туралы шешім қабылдады. Литваның ұлттық әнұраны мен дәстүрлі ұлттық триколоры 1988 жылдың 18 қарашасында Литвада ресми түрде қабылданды, бұл Литва КСР-нің туы мен әнұранын алмастырды. Бұдан кейін Литва тілі мемлекеттік тіл ретінде мойындалды, яғни ол институционалдық деңгейдегі жалғыз заңды тіл болды. Бұл өзгеріс кейбір лауазымды тұлғаларды (мысалы, КПЛ-дің екінші хатшысы болған Николай Миткинді) қызметтен шеттетуге себеп болды, бірақ сонымен қатар поляк және орыс тілді қауымдастықтардағы шиеленісті күшейтті. 1988 жылдың соңы мен 1989 жылдың басында ел бойынша тәуелсіздік ескерткіштерін орнату немесе қалпына келтіру арқылы ұлттық рәміздерді қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. 1989 жылы түрлі ұйымдар (мысалы, Жазушылар одағы) кеңестік ұйымдардан бөлінді. Кеңес Одағының Халық депутаттары съезіне сайлау алдында «Sąjūdis» ақпарат құралдарына шектеулер қойылды, бірақ КПЛ жеңілгеннен кейін (ол 42 орынның тек 6-сын ғана жеңді, ал қалған орындар «Sąjūdis» қолдаған үміткерлерге берілді) бұл шектеулер алынды. Жыл соңына қарай КПЛ билік монополиясынан бас тартып, 1990 жылы Литва КСР Жоғарғы Кеңесіне еркін сайлау өткізуге келісті, бірақ сайлауда жеңіліске ұшырады. Литваның Кеңес Одағына қосылғанына бес он жыл өткен соң, Литва 1990 жылдың 11 наурызында КСРО-дан тәуелсіздігін жариялаған алғашқы республика болды. Эстония мен Латвия совет билігінің бастапқыда заңсыз екенін жариялады және тәуелсіздікті толыққанды қалпына келтіру мүмкін болмағандықтан, тәуелсіздікке қарай өту кезеңін бастады, бұл тамыз төңкерісінің сәтсіздігімен аяқталды. Осы себепті, 1991 жылдың тамызына дейін халықаралық қауымдастықтың барлық мемлекеттері (Исландиядан басқа) Литваның тәуелсіздігін мойындаудан тартынды. Кеңес әскері осыған қатаң жауап берді. 1991 жылдың 13 қаңтарында Вильнюстегі Вильнюс телемұнарасы мен Парламентті қорғау кезінде совет әскерлері мен танктерінен 14 бейбіт наразылық білдіруші қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Литвалықтар бұл оқиғаны «Қанды жексенбі» деп атайды. Азаматтардың тәртіптілігі мен батылдығы – танктер мен броняны тебуге қабілетті оқтарға қарсы қол ұстасып, ән салуы – одан да көп адамның қаза болуына жол бермеді және Литва азаматтары ұлттық тәуелсіздігін қорғауға дайын екенін әлемге көрсетті. 1991 жылдың тамызындағы төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін халықаралық үкіметтер Литваның тәуелсіздігін мойындауды бастады.

Between 1956 and 1987, open public resistance to the Soviet regime was rare. It became more persistent in the 1970s and 1980s. One example of this could be the Kaunas events of 1972. Many popular singers often used the poetry of nationalist poets such as Bernardas Brazdžionis or Justinas Marcinkevičius, as the lyrics of their songs. In 1987 the Rock March also promoted awareness of the issue among the people. In 1987, various organisations (mainly environmental ones) were founded. On 3 June 1988, the Sąjūdis, a political and social movement, was established. Some initiators of this movement were active members of environmental organisations, established in 1987 (e. g. Zigmas Vaišvila, Gintaras Songaila). Initially, this organisation supported the regime, but in early autumn of the same year after Lithuania wide growth, it became an opposing force to the CPL. In response to this, Sąjūdis became a more centralised organisation. The active nationalist opposition (mostly the Lithuanian Liberty League) towards the regime culminated in various public protests. The most notorious of them took place on 28 October 1988, which ended up with violent dispersal. The resulting public anger caused resignations in the Communist Party of Lithuania (including the then First Secretary of the party, Ringaudas Songaila, who served just over a year) and replaced them with more moderate members. As the CPL leadership changed, it decided to return Vilnius Cathedral, formerly used as a museum of fine arts, to the Catholic community on 21 October 1988. The national anthem of Lithuania and the traditional national Tricolore were legalised in Lithuania on 18 November 1988, officially replacing the flag and the anthem of the Lithuanian Soviet Socialist Republic. It was followed by the recognition of the Lithuanian language as a state language, what meant that it became the sole legal language on an institutional level. The latter change was instrumental in the removal of some officials (e. g. Nikolai Mitkin, who served as the Second Secretary of the CPL), but fueled tensions in Polish and Russian speaking communities. It was followed by the gradual rebuilding of national symbols, which included erecting or restoring independence monuments throughout the country in late 1988 and 1989. During 1989, various organisations (e. g. The Writers Union) split from the Soviet ones. Prior to the election of the Congress of People's Deputies of the Soviet Union, Sąjūdis media became more restricted, but after the defeat of the CPL (it won just 6 seats of 42, other seats were won Sąjūdis supported candidates), restrictions were lifted. By the end of the year, the CPL gave up its power monopoly and agreed to hold free elections for Supreme Soviet of Lithuanian SSR in 1990, which it lost. Five decades after Lithuania was occupied and incorporated into the Soviet Union, Lithuania became the first republic to declare its independence from the USSR on 11 March 1990, while Estonia and Latvia declared Soviet rule to have been illegal from the start and since full restoration of independence was not yet feasible, started a period of transition towards independence, culminating with the failure of the August coup. For the same reason, almost all nations in the international community, except Iceland, hesitated to recognise independence for Lithuania until August 1991. The Soviet military responded harshly. On 13 January 1991, fourteen non violent protesters in Vilnius died and hundreds were injured defending the Vilnius Television Tower and the Parliament from Soviet assault troops and tanks. Lithuanians refer to the event as Bloody Sunday. The discipline and courage of its citizens – linking arms and singing in the face of tanks and armour piercing bullets – avoided a much greater loss of life and showed the world that Lithuania's citizens were prepared to defend their national independence. International governments began recognizing Lithuanian independence after the failure of the coup d'état in August 1991.