Кіріспе

Үндістан сайлау жүйесінің құрауы

Электрондық дауыс беру – Үндістанда электрондық дауыс беру машиналарын (ЭВМ) пайдалана отырып сайлау өткізудің стандартты тәсілі. Бұл жүйені Үндістанның сайлау комиссиясы үшін мемлекеттік меншіктегі «Электроника корпорациясы» және «Бхарат электроника» компаниялары әзірледі. 1990 жылдардың соңында басталған олар кезең-кезеңмен Үндістан сайлауында енгізілді. Электрондық дауыс беруді енгізуге дейін қағаз бюллетеньдер қолданылып, қолмен санау жүргізілді. Баспаға басылған бюллетеньдер қымбатқа түсті, дауыс беруден кейін көптеген ресурстар мен жеке бюллетеньдерді санауға уақыт кетіп, алдын ала толтырылған жалған бюллетеньдер арқылы алаяқтыққа бейімділік болды. ЭВМ енгізілуі шығындарды айтарлықтай төмендетті, нәтижелерді жылдам жариялау үшін санау уақытын қысқартты және қауіпсіздік құлыптары, минутына дауыс беру шектеулері және саусақ іздерін тексеру сияқты қауіпсіздік мүмкіндіктері арқасында алаяқтық әрекеттерді болдырмады. ЭВМ – бір рет жазып, көп рет оқуға болатын автономды машина. Олар өздігінен жұмыс істейді, батареямен қуаттанады және желілік қабілетке мұқтаж емес. Оларда сымсыз немесе сымды интернет компоненттері мен интерфейсі жоқ. Кейде оппозициялық партиялар үстемдікке ие болғандарды жеңе алмаған жағдайда ЭВМ-нің дұрыс жұмыс істемейтінін айтады. 2011 жылы Үндістанның Жоғарғы Соты сайлау комиссиясына ЭВМ-нің сенімді жұмыс істеуін растау үшін қағаз іздерін қосуды тапсырды. Сайлау комиссиясы 2014 жылғы жалпы сайлауда сынақтан өткен сайлаушы растаған қағаз аудитінің іздерімен (VVPAT) жабдықталған ЭВМ-ді әзірледі. 2019 жылғы Жоғарғы Сот шешімінен кейін барлық сайлауларда VVPAT-пен бірге ЭВМ қолданылады, ал VVPAT-тың шағын пайызы (2%) соңғы нәтижелерді бекіту алдында сенімділікті қамтамасыз ету үшін тексеріледі. Үндістанның сайлау комиссиясы машиналардың, жүйелік тексерулердің, қауіпсіздік шараларының және сайлау хаттамаларының толығымен бұрмаланбайтынын мәлімдеді. Аппараттық құралға қатысты күмәнді жою үшін сайлау күніне дейін әрбір саяси партияның үміткері үшін машиналарға сайлау агенттерінің қатысуымен дауыстардың үлгілік саны енгізіледі, ал осы сынақтан өткеннен кейін дауыстар саналып, енгізілген үлгілік дауыстармен сәйкестігі тексеріледі, машинаның аппараттық құралы бұрмаланбағанын, сенімді жұмыс істейтінін және машинада жасырын дауыстар жазылмағанын қамтамасыз ету үшін.

Өмірбаян

1990 жылға дейін сайлауларда қағаз дауыс бюллетеньдері ғана қолданылды. Басылған қағаз бюллетеньдер қымбатқа түсіп, оларды тасымалдауға, қауіпсіз сақтауға және әрбір бюллетеньді қолмен санауға көп ресурстар қажет болды. Қағаз бюллетеньдерімен алаяқтық дауыс беруге және сайлау учаскелерін басып алуға мүмкіндік туды, онда партия жақтастары учаскелерді басып алып, алдын ала толтырылған жалған бюллетеньдермен толтыратын. 1950 жылдардың соңынан бері мұндай оқиғалар көптеген рет құжатталған. Бұл мәселе 1950-1980 жылдар аралығында өршіп, кейбір штаттар мен аймақтарда зорлық-зомбылықпен бірге ірі масштабты проблемаға айналды. 1970 жылдардың соңында Үндістанның Сайлау комиссиясы бұл мәселелерді шешуді көздеді, нәтижесінде электрондық дауыс беру машиналарын (ЭВМ) жасауға ұласты.

Құрылымы мен енгізілуі

Электрондық дауыс беру машинасы 1977 жылы ұсынылды, ал оны әзірлеу Үндістанның Электроникалық корпорациясына (ECIL) жүктелді. 1979 жылы жұмыс істейтін үлгі жасалды және 1980 жылғы 6 тамызда түрлі саяси партияларға көрсетілді. ЭВМ-ді өндіру үшін "Бхарат Электроника" (BEL) және ECIL компаниялары тағайындалды. ЭВМ-дер алғаш рет 1982 жылы Керала штатындағы Паравур сайлау округіндегі қосымша сайлауда шектеулі сайлау учаскелерінде сынақтан өтті. Индияның Жоғарғы Соты, ЭВМ-дерді пайдалануға қатысты сот ісі бойынша шешім шығарып, 1951 жылғы Халық өкілдігі туралы заңның 59–61-баптарында қағаз дауыс бюллетеньдері қарастырылғанын, демек, электрондық дауыс беруді қоса алғанда, кез келген басқа технологияны пайдалануға тыйым салынғанын мәлімдеді. Соттың пікірінше, балама технологияны пайдалану үшін Үндістан Парламенті заңға түзетулер енгізуі қажет.

Кеңейтiлген қолдану

Сот шешімінен кейін, ЭВМ-ді пайдалануға рұқсат беретін заң болмағандықтан, оны дереу енгізу мүмкін болмады. 1989 жылы Үндістан Парламенті 1951 жылғы Халық өкілдігі туралы заңға электрондық дауыс беруді пайдалануға рұқсат беру үшін түзетулер енгізді. Алайда, саяси партиялар мен басқа да мүдделі тараптар арасында ЭВМ-ді пайдалану туралы жалпы келісімге келуге қол жеткізілмегендіктен, енгізу кешіктірілді. Жоғарғы соттың шешімінен кейін, 2011 жылы Сайлау комиссиясы ЭВМ-де дауыс берушілердің тексерген қағаз аудитін (VVPAT) зерттеу үшін сарапшылардан тұратын техникалық комиссияны тағайындады, бұл қанағаттандырылмаған шағымдарды жоюға бағытталған шара болды. Комиссияға дауыс берген партияның символы бар қағазды дауыс берушіге көрсету мүмкіндігін қарастыру тапсырылды. Комиссияның ұсынысы бойынша VVPAT жүйесі әзірленді және сынақтан өтті. 2011 жылдың шілдесінде жүйенің әртүрлі ауа райы жағдайындағы жұмыс істеуін сынау үшін Ладакшта, Тхируванантапурамда, Черрапунджиде, Шығыс Делиде және Джайсалмерде сынақтар жүргізілді. Дауыс берушілердің тексерген қағаз аудитін (VVPAT) жүйесі 2013 жылдың қыркүйегінде Нагаланд штатының Ноксен сайлау округінде өткен қосымша сайлауда сынақ ретінде енгізілді. Кейіннен ол әртүрлі заң шығарушы сайлауларда және 2014 жылғы Үндістанның жалпы сайлауындағы сегіз Лок Сабха округінде қолданылды. 2013 жылдың 8 қазанындағы Жоғарғы соттың шешімінен кейін, Үндістанның Сайлау комиссиясы VVPAT жүйесін EVM-мен бірге кезең-кезеңмен енгізді. 2019 жылы Жоғарғы сот соңғы нәтижелерді бекіту алдында VVPAT-тың шағын пайызын (2%) сенімділігін қамтамасыз ету үшін тексеруге бұйырды.

Құрылыс және технология

EVM-ді Бомбей қаласындағы IIT профессоры А. Г. Рао мен Рави Поваях басқарған команда жасады. EVM екі бөліктен тұрады: басқару бөлігі және дауыс беру бөлігі, олар кабель арқылы қосылған. Дауыс беру бөлігінде белгіленген батырмалар бар, бұл дауыс берушіге дауыс беруге мүмкіндік береді, ал басқару бөлігі дауыс беру бөліктерінің жұмысын бақылауға, дауыс санауларын сақтауға және LED дисплейлерде нәтижелерді көрсетуге жауапты. Басқару бөлігі өндіріс кезінде алдын ала бағдарламаланған және кейіннен өзгертілмейді. Дизайнерлер электр сымдарының кедергі келтірмеуі үшін және қосалқы қуат көзі болмаған жағдайда EVM-нің жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін қасақана түрде батареямен жұмыс істеуді таңдады. EVM ең көп дегенде 3840 дауыс тіркеуге арналған. Бір дауыс беру бөлігінде 16 кандидат тізімделуі мүмкін, ал бастапқы жобаның бір бөлігі ретінде, ең көп дегенде 64 кандидатты қамтамасыз ету үшін төрт дауыс беру бөлігін бір басқару бөлігіне параллель қосуға болады. Бұл құрылғылар белгілі бір уақыт аралығында машинаға енгізілетін жаңа дауыс санын шектеу арқылы алаяқтықтың алдын алу үшін жасалған. Бір минут ішінде EVM ең көп дегенде бес дауысты тіркеуге болады. EVM-нің жаңартылған түрі болған VVPAT жүйесінде бағдарламалық құрал өзгертіліп, машинаға принтерді қосуға мүмкіндік берілді. 2018 жылдың маусым айында VVPAT жүйелерінде принтерді және басқа құрылғыларды артық жарықтан және ыстықтан қорғау үшін қорғағыш қақпақ орнатылды.

Қолданылуы

Электрондық дауыс беру машиналары (ЭДМ) Сайлау комиссиясымен қауіпсіз жерлерде тізімделіп, сақталады. Сайлау күніне дейін әр саяси партияның үміткері үшін әрбір машинаға белгілі бір үлгілік дауыс мөлшері сайлау агенттерінің куәгерлігімен енгізіледі. Осы сынақтан кейін дауыстар саналып, енгізілген үлгілік дауыстармен сәйкестігі тексеріледі. Бұл машинаның аппараттық бөлігіне қол сұғылмағанын, оның сенімді жұмыс істейтінін және әрбір машинада бұрыннан жазылған жасырын дауыстардың жоқтығын қамтамасыз ету үшін жасалады. Сайлау күні бақылау блогын сайлау учаскесінің қызметкері, ал дауыс беру блогын сайлаушы жеке кабинада пайдаланады. Қызметкер сайлаушының куәлігін тексергеннен кейін, дауыс беру блогын жаңа дауысты қабылдау үшін электронды түрде қосады. Сайлаушы дауыс бергеннен кейін, дауыс беру блогы дауысты сайлаушыға көрсетеді және оны жадында сақтайды. Дауыс беру аяқталғаннан кейін, бақылау блогы сайлау учаскесінің қызметкерінің «жабу» командасы бойынша дауысты тіркейді, содан кейін процесс қайталанады. Сайлау комиссиясы бас бармақ іздері мен электрондық дауыс беру қолтаңбаларының дерекқорын жүргізеді, оған сайлау агенттері мен тәуелсіз бақылаушылар қол жеткізе алады. Әрбір учаскедегі жүйе сайлаушыны тіркелген картасымен осы электрондық дерекқормен салыстырады, сайлаушы бірнеше рет дауыс бермейтініне көз жеткізеді. Дауыстарды санау кезінде «Нәтиже» батырмасын басқанда нәтижелер бақылау блогында көрсетіледі. Бұл батырманы ресми санау басталғанға дейін кездейсоқ басып алудың алдын алу үшін қауіпсіздік шаралары қарастырылған. Бұл батырма дауыс беру процесінің соңында жауапты сайлаушы «Жабу» батырмасын басқаннан кейін ғана қолжетімді болады, және ол жасырылып, мөрленеді, әдетте санау орталығында белгіленген қызметкердің қатысуымен ғана ашылады. Дизайн, өндіріс және сатып алуға көп қаржы жұмсалғанмен, бұл сайлау бюллетеньдерін басып шығару, тасымалдау және сақтау, сондай-ақ дауыстарды санаумен айналысатын қызметкерлерге төленетін еңбекақы сияқты шығындарды азайтуға көмектесті. ЭДМ салмағы жеңіл, ыңғайлы және полипропилендік қораптармен жабдықталғандықтан, оларды дауыс беру жәшіктерімен салыстырғанда тасымалдау оңай. ЭДМ-нің қызмет ету мерзімі 15 жылға дейін естіматалды.

Сенімділік

Электрондық дауыс беру машиналарын (ЭДБМ) пайдалану, олардың сенімділігі және ЭДБМ арқылы жасалатын деген алаяқтықтар туралы пікірлер көптеген сот процестерінің нысаны болды. Бұл соттар арыздарды негіссіз деп қарады, немесе Сайлау комиссиясының пайдасына шешім шығарды. Жоғарғы Сот сайлауда ЭДБМ пайдалану конституциялық заңды деп жариялады. 2010 жылдың ақпан айында Субраманян Свами төрағалық еткен халықаралық конференцияда Сайлау комиссиясы ЭДБМ жұмысының ашықтығын дәлелдеудегі жауапкершілігінен жалтарғаны үшін сынға ілінді. 2010 жылдың сәуірінде Хари К. Прасад, Роп Гонггрип және Алекс Халдерман басқарған зерттеу тобы тәуелсіз қауіпсіздік талдауын жариялады. Онда қағаз бюллетеньдер, округтік санау оптикалық сканерлеуі немесе сайлаушы растаған қағаз аудиті сияқты көбірек ашықтық беретін дауыс беру жүйелеріне көшу ұсынылды. Себебі, мұндай жүйелердің кез келгенінде күмәнданушы сайлаушылар физикалық санау процесін бақылап, нәтиже әділ екеніне көз жеткізе алады. 2011 жылы Жоғарғы Сотқа Сайлау комиссиясына ЭДБМ-ді сайлаушы дауыс берген партияның символы басылған түбіртек шығару үшін өзгертуді талап еткен арыз берілді. 2012 жылдың 17 қаңтарында Дели жоғары соты Субраманян Свамидің ЭДБМ-ді қазіргі күйінде пайдалануға қарсы шағымын қарап, Сайлау комиссиясына атқарушы органдармен, саяси партиялармен және басқа да мүдделі тараптармен кеңірек консультациялар жүргізуді тапсырды. 2013 жылы Жоғарғы Сотқа келіп түскен келесі арыздар нәтижесінде VVPAT жүйесі қолданысқа енгізілді. Сайлау комиссиясы ЭДБМ-ді бұрмалау мүмкіндігін жоққа шығарды. Сайлау комиссиясы мен ЭДБМ өндірушілері машиналардың бұзылмайтынын, себебі бағдарламалау қауіпсіз өндіріс орындарында жүзеге асырылатынын және құрылғылардың бұзылмау механизмі бар екенін мәлімдеді. Егер машина заңсыз ашылса, ол жұмыс істемей қалады. Құрылғыда қосылатын немесе берілетін құрылғылар болмағандықтан және нақты уақыт режимінде деректер тіркелетін жүйе болғандықтан, машинадағы бұзылмау механизмі уақыттың шағын өзгерістерін де анықтай алады. 2017 жылдың 3 маусымында Сайлау комиссиясы ашық хакатон ұйымдастырып, адамдарды комиссия қолданатын ЭДБМ-ді бұзуға шақырды. Бірақ ешкім қатыспады. Іс-шарада ЭДБМ және VVPAT машиналарының жұмыс істеуі көрсетілді.

Басқа елдерге экспорт

Непал, Бутан, Намибия және Кения Үндістанда жасалған дауыс беру машиналарын (ЭВМ) сатып алды. 2013 жылы Намибияның сайлау комиссиясы Үндістанның "Бхарат Электроника Лимитед" компаниясынан 1700 басқару блогы мен 3500 дауыс беру блогын сатып алды; бұл блокттар 2014 жылы өңірлік және президенттік сайлауларда қолданылды. Басқа бірнеше Азия және Африка елдері оларды пайдалануға ниетті екендіктерін білдірді.