Кіріспе

Заңнаманың түрі
Заң шығару рәсімінде, қосымша ереже – заң жобасына немесе заң шығарушы орган қарастырып отырған басқа шараға қосылған, заң жобасының тақырыбымен байланысы аз немесе мүлдем жоқ қосымша таластың өкілі. Кейбір ғалымдар қосымша ережелерді логроллингтің нақты бір түрі немесе жасырын логроллинг деп қарастырады. Ал басқалары қосымша ережелерді логроллингтен ажыратады. Бір тақырыптық қағидаға бағынған заң шығару органдарында заңнамаға қосымша ережелерді қосуға рұқсат етілмейді. Алайда, 1980-жылдардан бері омнибус заң жобалары көбейді: бұл заң жобаларында саясаттың түрлі салаларына қатысты ережелер, кейде маңызды ережелер болады және "назарды даулы мәселелерден негізгі мәселелерге аударуға мүмкіндік береді", олар кең қолдауға ие немесе қажетті, "қабылдануға тиіс" шаралар (мысалы, қаражат бөлу туралы заң жобалары). Тағы бір қосымша ереже – 1976 жылдан бері Medicaid қаражатымен көптеген аборттарды төлеуге тыйым салатын Хайд түзетуі. Тағы бірі – 1982 және 1983 жылдары Никарагуадағы Контраларға қаржыландыруды шектеуге бағытталған Боланд түзетуі. Соңғы кездегі маңызды мысал – 2010 жылғы Денсаулық сақтау және білім беру туралы келісім заңында болды. 2010 жылы Барак Обама қол қойған, Пациенттерді қорғау және қолжетімді күтім туралы заңның түзетілген нұсқасы, студенттерге көмек және қаржылық жауапкершілік туралы заңға қосымша ережелерді қамтыды, оның студенттік несие реформасы денсаулық сақтау реформасына бағытталған заң жобасының негізгі мақсатымен тікелей байланысты емес еді.

Мемлекеттік заңнама

Сонымен қатар, "қосымша шарттар" мемлекеттік деңгейде де кездеседі. Мысалы, 2005 жылы Батыс Вирджиния штатында қабылданған заң жобасы негізінен қалалардың саябақтар мен демалыс аймақтары басқармаларына тағайындайтын мүшелер санын шектеуге бағытталған. Алайда, күтпеген жерден, ол заң жобасына ағылшын тілін Батыс Вирджиния штатының ресми тілі деп жариялайтын қосымша шарт енгізілді. Батыс Вирджиния заң шығарушы органының көпшілігі бұл қосымша шарт заң жобасына енгізілгенін екі палатада да қабылданғаннан кейін ғана білді. Кейін Батыс Вирджинияның губернаторы Джо Манчин, өзі жеке ағылшын тілін қолдайтын болғанымен, Батыс Вирджиния Конституциясында заң жобаларын бір тақырыпқа шектеу туралы ереже болғандықтан, заң жобасына дереу вето қойды, бұл өз кезегінде аталған штат үшін қосымша шарттарды де-факто конституцияға қайшы етеді. Қосымша шарттарға қарсы күресу үшін АҚШ-тың 50 штатының 43-і мемлекеттік конституцияларында жеке тармақтарға вето қоюға рұқсат беретін ережелерді бекітті, осылайша атқарушы билік заң жобасының негізгі мақсатына және тиімділігіне әсер етпей, заң жобасының ішіндегі бір ғана наразылық тудыратын тармаққа вето қоя алады.

Франция

Франция Конституциялық Кеңесі конькилерге қатысты үнемі қатаң көзқарас танытып келеді, оларды конституцияға қайшы және парламенттік ассамблеялардың процедуралық ережелеріне қайшы деп санайды. 1985 жылы Кеңес заңдарға енгізілген түзетулерді олар заң тақырыбымен байланысты болмағандықтан күштен шығара бастады. Екі ерекше коньки санатын атап өту керек: бюджеттік заң жобаларына тіркелген, бюджетке немесе әлеуметтік қамсыздандыру бюджеттеріне тікелей қатысы жоқ шарттар – "бюджеттік конькилер".

Грекия

Грекияның конституциялық ережелері парламенттік процедураға қатысты, парламенттегі талқылауда бір-бірімен байланысы жоқ тақырыптарды қамтитын заң жобаларын тыйымдайды. Атап айтқанда, Грекия Конституциясының 74-бабының 5-тармағы мынадайларды белгілейді: а) негізгі тақырыбынан тыс ережелерді қамтитын заң жобасы талқылауға ұсынылмайды, және б) заң жобасының негізгі тақырыбынан тыс қосымшалар мен түзетулер талқылауға ұсынылмайды.

Венгрия

2005 жылы Венгрия Конституциялық соты жылдық ұлттық бюджет заңын толығымен күштен шығарды, себебі оның шамамен жартысы мемлекеттік қаржыға қатысы болмаған, ал 44 басқа қолданыстағы заңнаманы – денсаулық сақтау, мемлекеттік білім беру және сыртқы қатынастар салаларын өзгертіп жіберген. Бұл сот шешімі үкіметтің болашақта парламенттік талқылауды айналып өтіп, кейбір реформаларды бір жақты түрде қабылдау мүмкіндіктерін шектеді.

Ұлыбритания

Кейбір заңнамалық жүйелерде, мысалы, Ұлыбритания Парламентінде, заң жобасының толық мақсатын сипаттайтын ұзақ атауы болғандықтан, қосымша шараларға тыйым салынады. Заң жобасының ұзақ атауының шегінен тыс кез келген бөлігіне рұқсат етілмейді. Дегенмен, заң шығарушылар бұл шектеуді көбінесе заң жобасына анық емес атау беріп, мысалы, атауына «және байланысты мақсаттар үшін» деген сөздерді қосып айналып өтеді.

Чехия Республикасы

Чехия Республикасының Депутаттар Палатасы мен Сенаты ашық басқару қағидаттарын сақтауға тиіс және оларды оппозиция мен жалпы халықтың бақылауында болуы керек. Олардың соңғы шешімі заңнамалық реттеу мәселесі бойынша ұзақ және көпшілікке жария етілген пікір алмасудан кейін қабылдалуы тиіс. Алайда, Чехияда бұл парламенттік принцип жиі заң жобаларына күрделі түзетулер енгізу арқылы, сондай-ақ заң жобасымен тікелей қатысы жоқ, «қосымша түзетулер» арқылы бұзылады. Чехияда заңнамалық толықтыруларды қабылдау Чехия Республикасының Конституциясына және Чехия Республикасының Заңында белгіленген заң шығару тәртібіне қайшы келеді. Чехия Конституциялық Сотының Pl.ÚS 21/01 қаулысындағы қорытындысына сәйкес, бір заң бірнеше заңды өзгертетін және олардың мазмұны тікелей байланысты емес болса, бұл заң шығару процесінің мақсатына және қағидаттарына сәйкес келмейді. Мұндай тәртіп құқықтың негізгі қағидаттарына қайшы келетін беймаз жағдайды тудырады. Құқықтық мемлекеттің негізгі қағидаттары – заңның болжамдылығы, түсініктілігі, нақтылығы және ішкі үйлесімділігі, яғни құқықтық тәртіптің тұтастығы мен біртілдігі болып табылады. Қазіргі таңдағыда заңнамалық «қосымша түзетулерді» болдырмауға бағытталған заңнамалық ереже жоқ. Дегенмен, мұндай тәжірибенің алдын алуға арналған кепілдік шаралары бар. Олардың бірі – Чехия Республикасының Конституциялық Соты, оның рөлі Чехия Республикасының Конституциялық Соты туралы Заңының 68-бабының 2-тармағына сәйкес, заң жобасының конституциялық талаптарға сәйкес қабылданғанын анықтау болып табылады. Чехия Конституциялық Соты «қосымша түзетулерге» қатысты қатаң позицияны ұстанады. Чехия Конституциялық Сотының Pl.ÚS 21/01 және Pl.ÚS 77/06 қаулыларындағы қорытындысына сәйкес, «қосымша түзетулер» конституцияға қайшы және заң шығару тәртібінің заңына және оның қағидаттарына қайшы келеді.

PL. ÚS 21/01: Бюджеттік іс

Бұл бюджеттік жағдайда бірнеше заңға бір уақытта бір заң арқылы өзгерістер енгізілді, және өзгертілген заңдардың ішінде мемлекеттік бюджет туралы заң да болды. Чехия Конституциялық соты бірнеше түрлі заңдарды бір заңмен бірдей өзгерту заң шығару практикасында жиі кездесетін жайт екенін, және бұл практика қағида бойынша конституциялық талаптарға сай екенін, бірақ тек өзгертілген заңдардың мазмұны бір-бірімен байланысты болған жағдайда ғана мүмкін екенін мәлімдеді. Алайда, осы жағдайда өзгертілген заңдардың мазмұны тікелей байланысты емес және бір заңмен өзгертілді. Чехия Конституциялық сотының пікірінше, мұндай практика заң шығару процесінің мақсатына және қағидаттарына қайшы келетін, қанағаттандырмайтын құбылыс ретінде қарастырылуы керек. Чехия Конституциялық соты сондай-ақ, Депутаттар палатасының ішкі регламенті мемлекеттік бюджет туралы заңды талқылау тәртібін реттейді, онда "Мемлекеттік бюджет туралы заң өзгерістер, толықтырулар, жоюлар немесе басқа да заң актілерін қамти алмайды" делінген.

PL. ÚS 77/06: Заң шығарушылар

Заңнамалық қосымшалар мәселесіне келетін болсақ, Чехия Конституциялық сотының осы шешімі ең маңыздысы деп есептеледі. Бұл жағдайда Чехия Конституциялық соты депутат Михал Доктор ұсынған түзетутің, заң шығару процесінде қаралып жатқан заң жобасымен бірдей мәселеге қатысты екенін бағалауға тиіс болды. Чехия Конституциялық соты ұсынылып отырған түзетулердің екі түрін ажырату қажет деп шешті. Ұсынылған түзетулердің бірінші түрі американдық құқықта ұзақ уақыттан бері "заңнамалық қосымшалар" деп аталады, бұл түзетудің конституциялық талаптарға сәйкес екенін көрсетеді. Ал екінші түрі, "жабайы қосымшалар" деп аталады, бұл жағдайда мүлдем басқа заңнан алынған заңнамалық ереже түзету нысанында заң жобасына қоса тіркеледі. Тығыз байланыс қағидасы (germaneness rule) қолданылды. Яғни, осы нақты жағдайда ұсынылған түзету дұрыс түзету ме, әлде "жабайы қосымша" ма, деген мәселе тексерілді. Бұл шешімде Чехия Конституциялық соты "жабайы қосымшаларға" өте теріс көзқарас танытатынын мәлімдеді, әсіресе олардың демократиялық құқықтық мемлекет принциптеріне тигізуі мүмкін болатын жағымсыз әсеріне байланысты, себебі олар осы принциптерге қауіп төндірді. Бұл болашақта "жабайы қосымшалар" бойынша қаралатын істер үшін маңызды үлгі болып табылды.

Филиппин

Филиппин Конгресі заң жобаларына қосымша шарттарды енгізуге тиым салынған. Филиппин Конституциясының VI бабы, 26(1) тармағына сәйкес, заң жобалары нақты бір мәселеге арналған болуы керек, және ол мәселе заң жобасының тақырыбында көрсетілуі тиіс.